Dóńgelek ústeldiń alǵashqy paneldik sessııasy «Aımaqtyq syn-qaterlerge ınnovasııalyq jaýaptar: ozyq tehnologııalarǵa ınvestısııalar quıý» taqyrybyna arnaldy. Paneldik sessııaǵa Tikeleı sheteldik ınvestısııalar ortalyǵynyń dırektory ári ekologııalyq resýrstardy basqarýda tájirıbesi bar Kım J. Zıtloý moderatorlyq etti. Ol halyqaralyq ınvestısııa, sıfrlyq transformasııa baǵytyna jeti jyl buryn kelgen. Germanııada, Saýd Arabııasynda startap, ekojúıe boıynsha jumys istegen.
Kezdesýde Cisco Systems Lnc (AQSh) baǵdarlamalyq jasaqtamany ázirleý tehnologııasy sektorynyń basshysy Hazretǵalı Sapenov agrarlyq saladaǵy aqparattyq tehnologııalar jáne bultty júıeler týraly aıtty.
– Osyǵan deıin jasandy ıntellekt, aqparatty saqtaıtyn bultty júıeler týraly estigen bolarsyzdar. Men bul baǵyttaǵy negizgi aspektilerge toqtalǵandy jón kórip otyrmyn. Biz sý qaıta qalpyna kelmeıtin resýrs ekenin bilemiz. Jasandy ıntellekt, data-ortalyqtar energııany kóp tutynady. Al energııa alý úshin sý kerek. Qazirgi ahýalǵa nazar aýdarsaq, sý resýrstaryn qoldaný boıynsha monıtorıng júrgizý kerek. Biz 2016 jyly bultty sheshimderdi qoldanǵandardyń biri boldyq. Sondyqtan aýyl sharýashylyǵynda birinshi kezekte monıtorıng júrgizý kerek dep oılaımyn, – deıdi H. Sapenov.
Nasa Ortalyq Azııa aımaqtyq aqparattyq ortalyǵynyń úılestirýshisi Marat Beksultanov spýtnıktik tehnologııalardyń múmkindigi jaıly oı qozǵady.
– Qazaqstandaǵy tushy sýdyń qory, sý resýrstarynyń jetkiliksizdigi týraly aıtqym kelip otyr. Aýyl sharýashylyǵy da sý resýrstaryna qarap turǵanyn bilesizder. Klımatqa baılanysty orman sharýashylyǵynda da máseleler bar. Munyń barlyǵyn spýtnıktik tehnologııalar arqyly jáne basqa da ozyq quraldardyń kómegimen retteýge bolady. Mysaly, aýyl sharýashylyǵynda spýtnıktik baqylaý monıtorıng júrgizýge kómektesedi. Keleshekte qaı jerde qurǵaqshylyq, qaı jerde kerisinshe sý tasqyny kútiletinin anyqtaı alamyz. Sonymen qatar jańa tehnologııalar qala qurylysyn josparlaýǵa, turǵyndardyń jaıly ortada ómir súrýine jaǵdaı jasaı alady. Qazir áýe keńistigindegi 10 myńnan astam spýtnık arqyly túrli aqparatty bilýge bolady. Biz sol málimetterdi saraptap, naq keregin anyqtaýymyz qajet. Bizde aqparattardy óńdeıtin aýqymdy bultty sheshimder bar. Qazir sonymen aınalysyp jatyrmyz. Qazaqstannyń osy aqparattardy tıimdi paıdalanýyna bolady. Keńistikte elimizdiń óz spýtnıkteri bar, jaqynda taǵy birnesheýin jiberýdi oılastyryp otyr. Bizdiń kompanııa spýtnıktik málimetterdi saraptaýmen aınalysady. Bul sheteldik ınvestorlarǵa eldiń áleýetin kórsetedi, – deıdi ol. Marat Beksultanovtyń aıtýynsha, Qazaqstanǵa kelýdi oılastyrǵan ınvestorlardy eldegi turaqtylyq, geosaıası ahýal, ornalasqan aýmaǵy, tabıǵı resýrstar, bilikti mamandardyń bolýy qyzyqtyrady eken. Bir sózben aıtqanda, múmkindik mol. Iá, jyl ótken saıyn egistik alqaptary tarylyp, sý qory azaıyp keledi. Boljamdarǵa qarasaq, álemde 5 mlrd halyq sý tapshylyǵyn sezinýi múmkin. Sondaı-aq búginde jahandyq jylyný deńgeıiniń 1,5 jáne 2 gradýsqa kóterilgeni baıqalady. Saıyp kelgende, munyń barlyǵy ekonomıkalyq turaqsyzdyqty kúsheıtedi. Spıkerler osy qubylystardy retteýde jańa tehnologııalardyń múmkindigi orasan degen oı aıtyp otyr.
Paneldik sessııa arasyndaǵy úziliste «Kazakh invest» ulttyq kompanııasy» AQ basqarma tóraǵasynyń orynbasary Rýslan Ibraımovti áńgimege tartyp, eldegi ınvestısııalyq jobalar týraly suraǵan edik.
– Búgingi aýqymdy is-sharada shamamen 1,8 mıllıard dollar kóleminde ınvestısııalyq kelisimder jasalady dep topshylaımyz. Osy tusta byltyr bizde tikeleı sheteldik ınvestısııalardyń quny 28 mlrd dollar shamasynda bolǵanyn aıta ketkenimiz jón. Muny keıingi 10 jyldaǵy rekordtyq meje retinde baǵalasaq bolady. Sheteldik ınvestısııalar densaýlyq, metallýrgııa, mashına jasaý, munaı-gaz, aýyl sharýashylyǵy jáne taǵy birneshe salada qarqyn alyp jatqanyn baıqaımyz. Sońǵy ózgeristerdi esepke alsaq, qazir Qytaımen baılanys berik bola bastady. Vızasyz rejim osynyń aıqyn kórinisi dep bilemiz. Biz ınvestorlardy tartyp, elimizdiń áleýeti joǵary ekenin kórsetip jatyrmyz. Meılinshe óndiristik ónerkásipti qoldaýǵa tyrysamyz. Búginde Qytaıdan bólek Saýd Arabııasy, Eýropa, Taıaý Shyǵyspen áriptestik baılanys ornap jatyr. Nıderland, Qytaı, Túrkııa, Fransııa, Italııamen de ınvestısııalyq jobalar bar. Elde bızneske úlken qoldaý bar. Ańǵarǵanymyz, kóptegen kompanııa memleketten offteık alǵysy keledi. Biraq sheteldik kompanııalarǵa mundaı múmkindik berile bermeıdi. Al eger jergilikti kásipkerlerdi qoldaıtyn bolsaq, olarǵa jeńildikter qarastyrýǵa bolady. Bizde ınfraqurylymy jaıly óńirler kóp. Bul, árıne, ınvestısııaǵa tıimdi, – deıdi R. Ibraımov.
Amerıka jýrnalısi, telejúrgizýshi jáne qarjylyq taldaýshy Djon Defterıos moderator bolǵan paneldik sessııada aýyl sharýashylyǵy salasyn damytý, ónimdi ulǵaıtý máseleleri qaraldy. Dúnıejúzi halqynyń ósiminen, energııa tasymaldaýshylar baǵasynyń joǵarylaýy jáne klımattyq ózgeristerdiń qolaısyz áseri saldarynan keleshekte azyq-túlik baǵasyna da suranys joǵary bolatyny – túsinikti jaıt. Keıingi 2 jylda azyq-túlik baǵasynyń ındeksi shamamen 47 paıyzǵa ósken. Azyq-túliktiń azaıýy onyń resýrstarynyń qundylyǵyn arttyrady. Bul aýyl sharýashylyǵyn damytýda júıeli reformalar keregin ańǵartady. Sol úshin de óńdeý ónerkásibin damytýda agroónerkásip keshenin yntalandyrý mindeti kún tártibinen túspeıdi. Bul paneldik sessııada mamandar men sarapshylar aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń tapshylyǵyn boldyrmaý sharalary týrasynda pikir almasty.
«Tiryaki Agro» kompanııasynyń vıse-prezıdenti, jahandyq qarjy dırektory Mýstafa Týrkaı Tatar eki el arasyndaǵy ınvestısııalyq baılanystyń baýyrlastyq-túsinistik baǵytta úılesim tapqanyn atap ótti.
– Qazir fermerlik baǵytta, óńdeý ónerkásibinde, saýda-sattyqta jeke-dara jumys isteý qıyn. Aýyl sharýashylyǵy salasynyń tarmaqtary birlesip jumys isteýi kerek. Qazaqstannyń aýmaǵy keń, shıkizat, energııa bar. Bul – basty basymdyq. Biraq teńizderge shyǵa almaıdy. Árıne, geografııalyq aýmaq ózgermeıdi. Biraq logıstıkalyq júıeni kúsheıtýge ábden bolady. Biz Astanada óz ónimderimizdi shyǵarýdy oılap otyrmyz. 250 tonna bıdaı alyp, odan krahmal, al krahmaldy óńdep qant shyǵarýǵa bolady. Osylaısha, qant tapshylyǵyn sheshe alamyz. Biz osy jobaǵa 250 mıllıon dollar jumsaımyz. Investısııalyq jobanyń ekinshi kezeńinde biz basqa ónimderdi óndirýge nıettimiz. Oǵan taǵy 50 mıllıon dollar shamasynda qarjy ketedi. Biz birneshe eldi zertteı kele, Qazaqstandy tańdap otyrmyz. Baýyrlas eldegi «Kazakh invest» AQ, «Báıterek» holdıngi, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi jáne qala ákimdiginiń qoldaýyn sezindik, – deıdi ol.
Basqosýda Qazaqstannyń et ónimderin eksporttaýǵa áleýeti zor ekeni aıtyldy. Nege deseńizder, ónimge kórshi elderde suranys bar. Bul rette, basqany aıtpaǵanda, bir ǵana Qytaı naryǵynyń ózi jetip jatyr. Qaıbir jyldary Qazaqstan jylyna 500 myń tonnaǵa deıin et eksporttaǵanyn eskersek, sol mejeni taǵy baǵyndyrýǵa serpilis qajet-aq. Sarapshylar aýyl sharýashylyǵyna tıesili jerlerdi jaramsyz qaldyrýdan saqtaýdyń mańyzyn qaperge saldy. Sondaı-aq salaǵa sıfrlandyrý, jasandy ıntellektini engizý tabysqa jeteleıdi. Bul qazir qomaqty qarajat talap etkenimen, ýaqyt óte kele sharýalar jańashyldyqtyń paıdasyn sezinedi eken.
Basqa-basqa, aýyl sharýashylyǵynda Ortalyq Azııamen yntymaqtastyq ornatý mańyzdy. Ásirese elimizdiń ońtústigindegi transshekaralyq sý kózderinen ár el ózine tıisti mólsherdegi sýdy esh kıkiljińsiz alyp otyrýy kerek. Sosyn, shekaralas О́zbekstanda maqta óndiriledi. Sapasy jaqsy. Halyqaralyq kompanııalar solarmen jumys isteýge umtylady. Bizdegi maqta Túrkistan oblysynda ósiriledi. Osy tusta biz Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń kórshi eldiń tájirıbesi arqyly eldegi maqtanyń sapasyn jaqsartýǵa nıetti ekenin bildik. О́zbekstanmen saýda-sattyqtaǵy baılanys ta berik. Bir sózben aıtqanda, Ortalyq Azııadaǵy shekaralas eldermen yntymaqtastyq berik bolsa, ekijaqty kelisim arqyly ekonomıkaǵa serpin bolarlyq biraz máseleni retteýge bolatynyn túısindik.
Eýrazııalyq damý bankiniń aımaqtyq sholýyna súıensek, Ortalyq Azııanyń tutas ishki jalpy ónimi keıingi 20 jylda 7 ese ósip, 2022 jyldyń sońynda 347 mıllıard dollardy quraǵan. Aımaqqa quıylǵan jınaqtalǵan tikeleı ınvestısııa kólemi 17 ese ósip, 211 mıllıard dollarǵa jetken. Sarapshylar serpindi damyp kele jatqan, ekonomıkalyq turaqty aımaq bolyp qalý úshin resýrsqa táýeldilik, sý energetıkasy salasyndaǵy sáıkessizdik, klımattyń ózgerýi sekildi qurylymdyq qıyndyqtardy eńserý qajettigin atap ótti. Aımaqtyń turaqty damýynda ınvestısııa áleýeti de aýqymdy ról atqarady.
Osy kúni «Turaqty aımaqtyq ósimge ınvestısııa salý» taqyrybynda ótken paneldik otyrysqa Premer-mınıstr Álıhan Smaıylov qatysty. Ol sóz basynda Ortalyq Azııadaǵy sheteldik ınvestısııalardyń 70%-y Qazaqstanǵa tıesili ekenin atap ótti. Mysaly, byltyr tikeleı sheteldik ınvestısııalardyń jalpy kólemi 18% ósip, 28 mlrd dollarǵa jetken. Bıylǵy 6 aıda ulttyq ekonomıkaǵa taǵy 14 mlrd dollarǵa jýyq tikeleı sheteldik ınvestısııa tartylǵan. Elimizdiń táýelsiz kredıttik reıtıngisiniń turaqtylyǵyn Fitch, S&P jáne Moody’s halyqaralyq agenttikteri rastap otyr.
– Aǵymdaǵy jahandyq syn-qaterlerge qaramastan, el ekonomıkasy turaqty ósip keledi. Barlyq negizgi salada oń dınamıka tirkelip otyr. Negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııalar 12,6 paıyzǵa ósip, 13,3 trln teńgeni qurady. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy Joldaýynda Jańa ekonomıkalyq modelge kóshý qajettigin jarııalady. Úkimetke 2029 jylǵa qaraı ekonomıka kólemin 450 mlrd dollarǵa deıin, ıaǵnı eki ese arttyrý boıynsha aýqymdy mindet qoıdy. Investısııa tartý ekonomıka ósiminiń negizgi faktory sanalady. Ulttyq ınvestısııalyq saıasat sheńberinde ESG standarttaryn eskere otyryp, elimiz 2029 jylǵa deıin keminde 150 mlrd dollar sheńberinde ınvestısııa tartýǵa múddeli. Ol úshin biz ınvestorlarǵa qolaıly jaǵdaı jasaýdy, ınvestısııalardy qoldaý quraldaryn jetildirýdi odan ári jalǵastyrýdamyz. Bul rette tıisti normatıvtik quqyqtyq bazany damytý mańyzdy. Máselen, kásipkerlik qyzmet salasynda jańa retteýshi saıasat engizilýde. Bıyl zańnamada bıznes úshin 9 myń artyq talap alynyp tastaldy. Jyl sońyna deıin taǵy myńy alynady. Táýekelderdi basqarý júıelerin avtomattandyrý nátıjesinde 1 qańtardan bastap tekserýler adam faktorynsyz taǵaıyndalatyn bolady. Jańa Salyq kodeksinde óńdeýshi sektordy damytý boıynsha erekshe sharalar kózdelip otyr. Sonymen qatar shaǵyn jáne orta kásipkerlikti qoldaýdyń jańa keshendi baǵdarlamasy ázirlenip jatyr. Otandyq ónerkásipti damytý úshin satyp alýlarda offteık-kelisimsharttardyń úlesin 10%-ǵa deıin jetkizý josparlanyp otyr. Injenerlik-kommýnaldyq júıelerdi jańǵyrtý maqsatynda «Tarıfti ınvestısııaǵa aıyrbastaý» baǵdarlamasy iske asyrylýda, onyń aıasynda aldaǵy 6 jylda 3 trln teńgege jýyq ınvestısııa tartý kózdelip otyr», deıdiÁ.Smaıylov.
Endigi kezde jobalardy sapaly ınfraqurylymmen qamtamasyz etý úshin 2029 jylǵa deıingi Ulttyq ınfraqurylym jospary ázirlenip jatyr eken. Kúrdeli munaı-gaz jobalaryna ınvestısııa tartý maqsatynda bıyldan bastap Jaqsartylǵan modeldik kelisimshart aıasynda qarjylaı yntalandyrý mehanızmi engizilipti. Basym salalardaǵy quny 50 mln dollardan asatyn ınvestısııalyq jobalar úshin 25 jyl ishinde Qazaqstan zańnamasynyń turaqtylyǵyna kepildik beretin Investısııalar týraly kelisim bekitý múmkindigi bar. Búginde jalpy quny 1,5 mlrd dollardy quraıtyn 6 ınvestısııalyq kelisimge qol qoıylǵan. Oǵan qosa elde 500 mln dollardan astam somany ınvestısııalaý kezinde 10 jylǵa salyq zańnamasynyń turaqtylyǵyna kepildik beretin Investısııalyq mindettemeler týraly kelisim engizilgen. Bul, rasynda, ınvestısııalyq jobalardy qoldaýdyń taǵy bir tetigi dep bilemiz. Osyǵan qosa, jobalarǵa tıimdi monıtorıng júrgizý jáne baqylaý maqsatynda ınvestısııalyq jobalardyń Jalpyulttyq pýly qurylǵan. Oǵan 69 mlrd dollardan astam somany quraıtyn 1 000-ǵa jýyq joba qosylǵan. Barlyq memlekettik organdardyń ınvestısııalyq jobalar tartý jáne iske asyrýdyń biryńǵaı onlaın júıesine ıntegrasııalanýyn qamtamasyz etetin Ulttyq sıfrlyq ınvestısııalyq platforma qurylady eken. Aıta ketetin aqpar, búginde 83 eldiń azamattary Qazaqstanǵa vızasyz kele alady. Al 109 memlekettiń rezıdentteri úshin elektrondyq vızalar resimdeý qoljetimdi. Buǵan qosa erekshe ınvestorlyq vızalar qarastyrylǵan. Saıyp kelgende, osy qyrýar jumystyń barlyǵy eldiń ınvestısııalyq áleýetin keńeıtýge jáne naqty nátıjelerge qol jetkizýge baǵyttalǵan.
Paneldik otyrystardan soń Premer-mınıstr Álıhan Smaıylov úzdik sheteldik ınvestorlardy marapattaý saltanatyna, jańa jobalardy iske asyrý boıynsha kelisimsharttarǵa qol qoıý rásimine qatysty. Sonymen bıyl úzdik ınvestorlar densaýlyq saqtaý, bilim berý, energetıka, aýyl sharýashylyǵy jáne taǵy basqa da ekonomıka salalarynda 10 atalym boıynsha marapattaldy. Onyń ishinde, Knauf Group, Wabtec Corporation, Eni S.p.A, Honeywell, Coca Cola Içecek Kazakhstan kompanııalary bar. Osy kúni AО́K, TMK, densaýlyq saqtaý, jeńil ónerkásip, mashına jasaý, bilim berý, qurylys qospalary men hımııalyq ónimder óndirisi sııaqty ekonomıka salalarynda 1,6 mlrd dollar somasyna 26 memorandým men kommersııalyq qujatqa qol qoıyldy. Mysaly, Alarko Holding bıznes-konglomeraty Shymkent ákimdigimen jylyjaı salýǵa bekinse, Çalık Holding kompanııasy Qostanaı oblysynda burshaq daqyldaryn qaıta óńdeý zaýytyn salý týraly kelisimge keldi. Sol sekildi Işıklar Packaging kraft-qaǵazyn óndirý zaýytyn salsa, Alstom Qazaqstanda vagon jóndeý deposy men elektrovozdarǵa qyzmet kórsetý boıynsha servıstik ortalyq ashady. Lasselsberger group qurylys jelimi men qurǵaq qospalar óndirisin bastaıdy. Roche túpnusqa bıotehnologııalyq dári-dármekterdi lokalızasııalaýdy josparlap otyrsa, Pfizer kompanııasy Qazaqstanda Prevenar 20 ınnovasııalyq pnevmokokk ınfeksııasyna qarsy ekpe óndirisin qolǵa alady.
