Jıyrma jas

Buqar babamyz «Jıyrmada­ǵy jasyńyz aǵyp jatqan bulaq­taı» dep, qalaı ǵajap aıtqan, á. Shy­nynda da, jıyrma jas – jas­tyqtyń oty jalyndap, ǵashyq­tyq sezim alaýlap, kóńil alaburtyp, mahabbat úshin aldyńda qandaı qamal tursa da sony buzyp jaryp ótýge daıar keziń. Biraq ony sol jigittik kezeńdi basynan ót­ker­gender ǵana túsinedi. Biz aıtyp otyrǵan shyǵarmanyń bas keıipkeri Jabaı – áli mektepte oqıtyn jetkinshek. Biraq ba­la bolsa da «dúnıe páleniń» bá­rin biledi. Jıyrma jastaǵy aǵa­sy Oraz­baıdy qatty jaqsy kórgeni­men, onyń keıbir qylyǵyn asa jaq­tyrmaıdy. Ásirese kún ba­tysy­men úıden ketip qalatyny una­maıdy. Sodan túnniń bir ýaǵy­na deıin elegizip, jalǵyz uıyq­ta­maıdy. Al qasynda aǵasy jatsa, jas­tyqqa basy tıisimen «qor» ete qalady. Keıde osy úshin oǵan ish­teı renjip, qyrsyǵyp júredi. Aqy­ry, ekeýiniń arasy aýylǵa bir ún­di kınosy kelgennen bastap bu­zyldy.

Jalpy, Tynymbaı aǵamyzdyń kez kelgen shyǵarmasynan qazaq­tyń bolmysy, minezi badyraıyp kózge kórinip turady.Jazýshynyń jyly ázili de keremet. Dıalogti de sheber oınatady. Dıalog demek­shi, myna bir úzindige zer salyńyz:

«– Kó-ke-e!.. Meniń daýsym sonshalyq buzylyp shyqty-aý deı­min. Baltasyn belbeýine qys­tyryp, daladan oıda-joqta kirip kelgen kókem əýeli selt ete qaldy.

– Əı, Jab-b-y, Jabaı-ıjan! Saǵan ne boldy? – dep janyma kep otyra qaldy.

– Kınoǵa aparmaıdy, – dep Oraz­baıdy nusqadym. Iegim kem­seń­dep ketti.

– Nege aparmaıdy? Nege apar­maısyń, eı? – dep kókem ishki ból­mege kirip bara jatqan Orazbaıǵa alara qarady.

– Seniń sənińdi buza ma, osy bala?

Aǵam ún-tún joq ishke kirip, kıetin kıimderin kóterip, qaıta shyqty.

– Ol kórýge bolmaıtyn kıno.

– Ne deıdi-əı? Ol qaıdan shyq­qan zəkún. Jubatardyń úlken balasy kórip, kishi balasy kórmeı-aq qoısyn degen?! Úıbaı-aı, my­nany-aı, erjetkenniń jóni osy dep! Osy balany aparmaı kórshi, menen týǵanyń ras bolsa...».

Osy dıalogtegi qalamgerdiń sheberligi qandaı, keıipkerler mi­nezin dóp túsirgen. Ásirese sońǵy sóılemdegi ákesiniń aıtqan sózin oqyǵanda, ezýińiz jıylmaıdy.

Aqyry, kókesiniń zildi daýy­synan keıin Orazbaı inisin ertip, kınoǵa alyp bardy. Biraq klý­byń janyna barǵanda «kúte tur» ony dep jalǵyz tastap ketedi. Osy kezdegi Jabaıdyń kóńil-­kú­ıin, oı-qııalyn utymdy detal, áser­li shtrıhtar arqyly kór­kem jetkizedi. Nanbasańyz, oqy­ńyz. «Men klýbtyń janyna baryp turdym. Oıym shartarap. «Biz­di kút deıdi-eı. Sonda kim bi­reýi? Bosqa aqshany qurtyp», – dep ishteı kijinip qoıamyn. Klýb­tyń mańynda teńselip uzaq júr­dim. Orazbaılar əli joq. Tipti yzam keldi.Ne isterimdi bilmeı, sar­sań bolyp turǵanymda, Oraz­baılar da jetti-aý, əıteýir. Qa­syn­­daǵy uzynturanyń qyz eke­nin bilgenimde, ishim qyp ete qal­­dy. Tanı kettim. Mektepke pıo­ner­­vojatyı bop kelgen sary qyz. Ol maǵan jaqyndap kelip, kúlim­si­reı qarap, bas ızep amandas­ty. Men úndegenim joq. Əsirese ústimdegi kúpəıkemnen uıalyp, jer­ge kirer­deı boldym». Osy bir kóri­nisten balanyń harakteri men sol sáttegi jan-dúnıesin qalaı tamyrshy­daı tap basa bilgen. Bul jaǵdaı biz­­diń de basymyzdan ótken, sondyq­tan Jabaıǵa ish tartyp turasyń. Úsheýi alaqandaı klýbtyń sońǵy oryn­daryna kelip jaıǵasty. Ja­baı ishke kirgeli nazar salmaǵan aǵasyna jyny ustap otyr. Ol oń jaǵynda otyrǵan sary qyzben áýre. Kıno ony qyzyqtyra qoıǵan joq. Baqyraıyp qaraǵany bolmasa, jóndi eshteńe uqpady. Bir qyz ben jigit qol ustasyp júredi. Qushaqtasady. Sodan bir qalǵyp ketip qaıta qaraǵanda, álgi qyz­dyń jylap otyrǵanyn kóredi. Aǵa­sy­na qarasa, ekranǵa kirip keterdeı tónip otyr. Onyń qasyn­daǵy sary qyz qolyna oramalyn alyp, álsin-álsin kózin súrtedi. Sóıtip, otyrǵanda, taǵy qalǵyp ketti.

Qazaq ádebıetinde jalpylama balalarǵa arnalǵan týyndylar bolǵanymen, ásirese, 13-15 jas­taǵy jasóspirimder kezeńine qa­tysty jazylǵan shyǵarmalar óte sırek. Bul kezeń – balanyń azamat bolyp qalyptasýyna, ómirdi, ortany, adamdardy, jaqyn tanýyna kóp áser eteri haq. Sondyqtan balalar ádebıetine qalam tartyp júrgen qalamgerler osyny eskerse deımiz. Jazýshy balaǵa tán ańǵaldyqty, adaldyqty sheber sýretteıdi. Kınodan shyqqannan keıin aldymen aǵasy qasyndaǵy qyzdy úıine shyǵaryp salady. Jeti qarańǵy túnde úıine jal­ǵyz barýǵa qorqyp, olardyń soń­darynan Jabaı da eredi. Osy jer­degi úzindige taǵy úńilseńiz: «Shir­kin-aı, osy kezde jyly tó­sek­te uıyqtap jatar ma edi? Meni kınoǵa aıdap kelgen qaı qyr­syq. Mynaý ekeýi osylaı-aq tań­dy atyrar, sirə? Meni umytyp ket­ti-aý deımin ózderi...Men jóte­lip qaldym. Biraq Orazbaı miz baq­qan joq. Ol sary qyzǵa bir­deńe sybyrlaıtyndaı, emine ja­qyn­dady. «Sybyrlasa sybyrlasyn­shy osy. Tezirek ketetin», – dep oı­ladym. Osy kezde tym taqa­lyp qalǵan Orazbaıdyń betine sa­ry qyz shapalaǵymen shart etkiz­geni. Men ańyryp qaldym... «Eı, mynaýsy qalaı-eı, vojatyı bolsań qaıteıin?» – dep ja­nyna jetip barǵym keldi. Bi­raq ózimizdiń burynǵy Orazbaı bol­sa, aqysyn jibere qoımas dep ózim­di-ózim toqtattym. Bir qy­zyǵy, Orazbaı ashýlanǵan joq. Buryn­ǵysynsha alaburtqan kúıi sa­ry qyzǵa telmire qarap tura berdi». Osy bir kórinis áńgimeniń barlyq júgin kóterip tur. Ásire­se mekteptegi pıonervojatyı­dyń aǵa­synyń betinen shapalaq­pen salyp jibergendegi Jabaıdyń áseri... oqyrmandy eriksiz kúl­dir­tedi. Qysqasy, bul áńgime jas­óspirimderge arnap jazyldy de­ge­nimizben, ony oqyǵanda jany­ńyzǵa shýaq quıylyp, ómirge degen qushtarlyǵyńyz artyp, bir tamasha kóńil-kúıdi bastan keshesiz. Eh, jıyrma jas!