Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Ýran óńdelgennen keıin ǵana qundylyqqa ıe ekeni belgili. Bul shıkizat baıytylǵannan keıin zymyran otynyna nemese otyn brıketterine aınalady. Sol úshin de ınfraqurylym qajet, al biz ol jaǵynan uıattymyz. Ýran dıplomatııasynyń qulaǵynda otyrǵan elderdiń qatarynda Qytaı, Reseı jáne Fransııanyń aty atalady. Azııanyń, onyń ishindegi ýran segmentindegi jaǵdaıdyń barysyn sol elderdiń ustanymdary aıqyndaıdy.
О́tken aptada tabıǵı ýrannyń fıýcherstik baǵasy 74 AQSh dollarynan asyp jyǵylǵany aıtyldy. Bul – 2008 jyldyń sáýirinen bergi eń joǵary kórsetkish. Qazirgi baǵa 2011 jylǵy «Fýkýsıma-1» atom elektr stansasyndaǵy apatqa deıin saqtalǵan deńgeıden asyp ketkenin sarapshylar baǵamdap otyr.
2021-2022 jyldardan beri spot baǵalary óse bastady. Baǵa 2023 jyldyń sońyna deıin qubylmaly bolatynyn, al 2024 jyly bir fýnt úshin 80 dollarǵa jetýi múmkin. Eger AQSh-tyń Federaldy rezervtik júıesi ekonomıkany yntalandyrý saıasatyna qaıta oralsa, baǵa 120 dollardan asady, mólsherleme joǵary bolsa, baǵa 60-70 dollarǵa deıin tómendeýi yqtımal. Energetıkalyq daǵdarys jaǵdaıynda ýranǵa degen suranystyń óse beretini belgili. AQSh nemese Japonııa atom elektr stansalaryn jabý týraly aıtyp jatqan joq. Qytaı jańa qýattardy iske qosýdy josparlap otyr, al Japonııada atom elektr stansalary qaıta iske qosylmaq. Olardyń bárine otyn kerek. Halyqaralyq energetıka agenttiginiń málimetinshe, aldaǵy jarty ǵasyrda ýranǵa suranys keminde jyl saıyn 3,5%-ǵa ósedi.
Dúnıejúzilik ıadrolyq qaýymdastyqtyń (WNA) málimeti boıynsha 2021 jyly ýranǵa álemdik suranys 62 myń tonnadan sál ǵana asty. Tipti ádettegi ssenarıı boıynsha 2030 jylǵa qaraı bul kórsetkishter jylyna 80 myń tonnaǵa deıin jetedi. Suranystyń qazirgi deńgeıi 2040 jylǵa deıin jalǵasady.
Qazaqstan on úsh jyl boıy ýran óndirý jáne eksporttaý boıynsha birinshi orynda. Al ekonomısterdiń boljaýynsha, el aldaǵy birneshe jylda bul ustanymyn saqtaıdy. Bizdiń ýran Eýropa elderine, AQSh-qa, Qytaıǵa, Úndistanǵa, Reseıge jóneltiledi.
Jalpy, ýran otynynyń naryǵy óte erekshe jáne ózindik bólek erejelermen retteletinin sarapshylardyń bári aıtady.
Ekonomıst Almas Chýkınniń aıtýynsha, ýran jetkizý kelisimsharttarynyń kópshiligi uzaq merzimge jasalǵan, basqasha aıtqanda, bizdiń qatysýymyzsyz jasalǵan. KSRO ydyraǵan kezde Qazaqstanda tolyqqandy ıadrolyq otyn sıkli bolǵan joq: ýrandy óndirgenmen, konversııanyń múmkindigin shektep tastadyq. Qysqasy, ýran óndirý men túpkilikti ónim óndirý arasynda eshqandaı baılanys bolǵan joq. Al qazir tek qana reseılik kompanııalardy emes, Batys elderin de otynmen qamtamasyz etý úshin tolyqqandy logıstıkalyq tizbek kerek. Bul da bizge ázirge múmkin bolmaı tur. Ázirge tabıǵat bergen baılyqty shıkideı satýdyń ǵana tilin taptyq.
Naryqtaǵy qazirgi baǵa tek túzetýshi sıpatqa ǵana ıe eken. «Taǵy da qaıtalap aıtamyn. Tek iri kompanııalar ǵana uzaqmerzimdi kelisimsharttar jasaı alady. Olardyń naryqtaǵy orny erekshe, sondyqtan olar baǵany belgileı alady», deıdi sarapshy.
Sarapshylar ýran tapshylyǵyn sezetin kez jaqyndap qalǵanyn kópten aıtyp keledi. MAGATE ýran qoryn jasap alý qajettigin aıta bastady. 2017 jyly bizdiń elde tómen baıytylǵan ýran bankin ashty. Ol О́skemende Úlbi metallýrgııalyq zaýytynda ornalasqan. Sarapshy aıtyp ótkendeı, bank MAGATE-niń menshigi bolǵanmen, rezervterdiń saqtalýyna bizdiń el jaýap beredi. Respýblıkada ýran keni alty oblysta óndiriledi. Negizgi úles Ońtústik Qazaqstan jáne Qyzylorda oblystaryna tıedi.
2021 jyly Qazaqstanda ýran óndirý kólemi 21,8 myń tonnany, 2022 jyldyń sońynda 21,3 myń tonnany qurady. Dúnıejúzilik ıadrolyq qaýymdastyqtyń málimetinshe, ýran satýda biz barlyq básekelesimizden ozyp ketippiz. Salystyrsaq, 2022 jyly Kanadada – 7,4 myń tonna, Namıbııada – 5,6 myń tonna, Aýstralııada – 4,6 myń tonna, О́zbekstanda – 3,3 myń tonna, Reseıde – 2,5 myń tonna, Nıgerde – 2 myń tonna, Qytaıda – 1,7 myń tonna ýran óndirilgen.
Bul derekter bizdiń ónimderimizdiń dúnıe júzinde suranysqa ıe ekenin kórsetedi.
A.Chýkınniń sózinshe, jer qoınaýyndaǵy ýrannyń álemdik qory 6 mıllıon tonnadan asady. Bul kólemniń 15 paıyzy – bizdiń úlesimizde. Elimizge ýran derjavasy retinde ıadrolyq otyn naryǵyndaǵy yqpalymyzdy kúsheıtýge múmkindik beretin kez endi keldi.
Ýkraınadaǵy soǵys bastalǵaly beri «Qazatomónerkásip» Transkaspıı halyqaralyq kólik marshrýty arqyly Kanada men Rýmynııaǵa ýran jetkizdi. Bul dálizdiń AQSh-qa ýran jetkizetini áli naqtylanǵan joq. Resmı Vashıngtonnyń Reseıden ýran ımportyn qysqartýǵa múddeli ekeni belgili. Biraq jaqyn bolashaqta bolǵandyqtan, Transkaspıı halyqaralyq kólik dáliziniń múmkindigin AQSh pen EO elderine baǵyttaýymyz ábden múmkin. О́tken 2022 jyly «Qazatomónerkásip» Qytaıǵa temirjol arqyly 30 tonna tómen baıytylǵan ýrandy ıadrolyq otyn quramalary túrinde jibergeni osyǵan deıin aıtylǵan edi.
«AQSh-taǵy, EO elderindegi AES-terdiń jartysyna jýyǵy TMD elderinen ımporttalǵan ýranmen jumys isteıdi. Qazir RF sanksııa qursaýynda. Bizdiń ýran Reseı ónimimen salystyrǵanda arzan, sapasy óte joǵary. Qazaqstan ýran naryǵynda básekege túsip, satýdan barynsha paıda alý úshin túpkilikti ónimdi, ıaǵnı daıyn otyndy jasaýy kerek eken», deıdi A.Chýkın.
Sarapshy aıtyp ótkendeı, RF-daǵy jaǵdaıdyń bizge áserin túpkilikti nátıje dep úmittenip qalýǵa bolmaıdy. «Bizge ýran otynynyń qosalqy bólshekterin ózimizde shyǵarýǵa múmkindik bolmady. Tapsyrys berýshi kompanııalardyń talǵamy ártúrli, árbir AES ýran otynymen birge jylý mólsherin qalypty deńgeıde saqtaıtyn tehnologııalyq jabdyqqa tapsyrys beredi. Joǵary synyptaǵy daıyn ýran túıirshikterin ózimizde daıyndaý men eksporttaýǵa endi ǵana qol jetkizdik, olardyń óndiris kólemi áli de az. Tolyq sıkl úshin jańa tehnologııalar, óndiris pen mamandardy daıarlaýǵa ınvestısııa kerek», deıdi A.Chýkın.
Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynyń dırektory Saıabek Sahıev bizben áńgimesinde ýran tabıǵatta 0,7 paıyzdyq kúıde kezdesetinin, al 95 paıyzǵa deıin baıytylsa, atom bombasy paıda bolatynyn aıtqan bolatyn. Al bizge AES otyny úshin 2,5-4 paıyz baıytylsa, jetkilikti. Odan artyǵyna ruqsat joq. Otyn sıkli ýrandy óndirýden bastalatynyn aıtqan sarapshy álemde aldyńǵy oryndamyz degen maqtan sóz bizge abyroı ápermeıtinin de qaperge salyp ótti. Bastysy, ýranymyzdy shıkizat túrinde eksporttap jatyrmyz. Qazir ıadrolyq otyndy qurýdyń tolyq sıklin jasaqtaý qajet. Reaktorǵa deıingi ıadrolyq otyn sıkliniń barlyq kezeńi úshin tabıǵı ýrandy konversııalaý úshin taǵy bir óndiris ornyn qurǵan abzal.
«Bizdegi zertteý reaktory az baıytylǵan ýranǵa kóshti. Muny da Reseı daıyndap beredi. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev konversııa jáne ýrandy baıytý isin qolǵa alý kerektigin aıtty. Endi Úkimet ýrandy óz elimizde baıytýdyń múmkindikterin pysyqtap jatqan shyǵar dep úmittenemin. Ýrandy ózimizde baıyta alsaq, tolyq sıkl paıda bolady», deıdi sarapshy.
Energetıkalyq máseleler memleketter arasyndaǵy qarym-qatynastardaǵy syrtqy saıası strategııalardy anyqtaýda mańyzdy ról atqarady. Mundaı strategııalardy júzege asyrýdyń negizgi quraldarynyń biri – energetıkalyq dıplomatııa.
Dıplomat Qazbek Beısebaev bizdiń el úshin energetıkalyq dıplomatııa erekshe mańyzdy ekenin, otyn-energetıka keshenin reformalaý máselesin kóterip qana qoımaı, ekonomıkamyzdy qurylymdyq qaıta qurýǵa múmkindik beretinin aıtady. Sarapshy aıtqandaı, energetıkalyq dıplomatııanyń múmkindigi sheksiz. Onyń árbir segmenti dıplomatııalyq múmkindigi men ondaǵy bizdiń úlesimizdiń bizge tıimdi tustaryn saralap jatyr. «Fransııa prezıdenti Emmanýel Makronnyń Astana sapary kezinde álem sarapshylary ýran dıplomatııasyndaǵy bizdiń eldiń múmkindigine nazar aýdardy. Dál qazir ýran segmentindegi tek shıkizat baǵytyna basymdyq berip qana qoımaı, ýran dıplomatııasynyń tilin meńgergen mamandardy daıarlaýǵa basymdyq berýimiz kerek. Bul bizdiń salalyq dıplomatııanyń qalyptasýyna múmkindik beredi», deıdi sarapshy.
Osy rette sarapshylar 2008 jyly Fransııa Qazaqstandy Djordj Bess-II ýran baıytý zaýytynyń qurylysyna qatysýǵa shaqyrǵanyn, onyń aldynda 2005 jyly Astana kásipornynyń 10 paıyzdyq úlesin satyp alý týraly ótinish jibergenin, biraq ol qabyldanbaǵanyn jıi aıtady. Bizdiń memlekettiń sol kezdegi «jetkiliksiz reıtıngi» 10 paıyzǵa barar jolymyzdy jaýyp tastady. Al qazir basy AQSh, Fransııa tárizdi alpaýyt elderdiń ózi qazaq ýranyn birlesip ıgerýge múddeli bolyp otyr. Mysaly, Batys elderiniń ıadrolyq otyn jasaıtyn kompanııalary da bizdegi ýran óndiretin kásiporyndarmen birigip jumys istep jatyr. «Endi sol kompanııalardan paıyzdyq úles satyp alýǵa basymdyq berilý kerek. Ýrandy ózgelerdiń urasyna attandyra berý nemese sheteldikterge aksııa paketin berý úshin tym aqyldy bolýdyń qajeti joq. Biliktilik sol paıyzdyń qomaqty úlesin ózimizge elge qaraı beıimdeý kezinde shyńdalady, ýranǵa qatysty oıyn erejesine qoltańbamyzdy qaldyrýǵa múmkindik beredi. Bul otandyq dıplomatııanyń da múmkindigin ártaraptandyrady. Ýran dıplomatııasyndaǵy úlesimizdi oıyn erejesindegi qoltańbamyzdy qaldyrýdan bastaý mańyzdy», deıdi Q. Beısebaev.
ALMATY
