Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Qazaq dalasynda qabylan joq qazir, buryn bolǵany sózsiz. О́ıtkeni ádebı shyǵarmalarda kezdeskeni tegin emes, túptiń-túbinde álgi jyrtqyshtyń uǵymyna deıin saqtalypty. Keıde adamnyń ózi de bilmeıtin, biraq túpsanasynda bar, ata-babasynyń qany arqyly kóshken aqparattar kókeıden shyǵyp, sóz retinde saltanat qurady. Mysaly, joǵarydaǵy jyr desek, anyq dáleli jazýshy Jylqybaı Jaǵyparulynyń «Qarqaralynyń sońǵy qabylany» povesi der edik. Memlekettik tapsyryspen baspadan bıyl shyqqan «Qarasart» atty povester men novellalar jınaǵyndaǵy osy shyǵarmany tushynyp oqydyq.
Keıde tý syrtyńyzdaǵy bireýdiń nazaryn sezesiz. Tipti sizge jelke tusyńyzdan bireý qadala qarap turǵanyn jan dúnıeńizben anyq baıqaısyz. Kózińiz jetpese de túısigińiz aıtady. Qalyń adam arasynda, tipti avtobýsta osyndaı kúıdi keshkende turǵan eshteńe joq-aý, sebebi kópshilikte ne bolmaıdy? Tanysyńyz, álde bireý syrtyńyzdan suqtanýy kádik. Al aıdalada jalǵyz júrgende she? Jáne sońyńyzdan túsken jandy arqańyzben ábden sezip, jalt burylyp qaraısyz nemese lezde bir tasaǵa lyp berip kóre qoıam deısiz, eshkim joq bolyp shyǵady. Júre bastasańyz, artyńyzdan qaıta ergenin sezesiz. Jyndanyp ketýińiz múmkin ǵoı?
Qarqaralynyń taý-tasyn bes saýsaǵyndaı biletin Aqtanberdi ańshynyń osyndaı kepke tap bolǵanyn avtor jáne bir oqıǵamen qatar órip, shendestirip otyrady. Únemi dalada ań aýlap júretin ol sońynan bir ańdý baryn jan-júregimen sezip, qalaıda kózge túsirýdiń nebir áreketin qylady, biraq kóre almaı pushaıman bolady. Búgin ekinshi kún solaı. Bul ýaqytta osy atyraptaǵy taǵy bir ańshy Musanyń qyran búrkiti úıde dúr silkinip ash turǵanyna, aty bolsa ıesi ádetinshe shyǵyp jem berer dep úıin aınalsoqtap júrgenine de ekinshi kún. Aqtanberdi úshinshi kún degende ańdysyp júrip, aqyry ańdýshyny kóredi – qara qabylan. Qarqaralyda qalǵan jalǵyz qara qabylan, syńaryn ıakı arlanyn byltyr qysta ózi tuzaqtap, oıazǵa syıǵa jóneltken, mynaý sonyń qanshyǵy ıakı syńary, «kegin alýǵa kelgen eken ǵoı aqyry».
Oqıǵa Qarqaralyda Qaqabaı bolys bolǵan kezde ótken. HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysy bolý kerek. Ataqty ańshy Aqtanberdini bolys tiri qabylan ustap berýge kóndiredi. Kelisimin bermegen ańshyǵa qoqan-loqqy jasap, aqyrynda bala-shaǵasymen Sibirge jer aýdaratyn bolyp, qol-aıaǵyn býyp, túrmege qamaǵanda baryp amalsyz kóngen. Bolystyń ústinen qaraıtyn oıaz gýbernatordyń toıyna tiri qabylan syıǵa tartpaq, Qarqaralydan qabylan ustap berýdi Qaqabaıǵa tapsyrǵan. Qaqabaı bolys oıazdyń (otarlaýshy orys bıliginiń) tapsyrmasyn osylaı zorlyqpen oryndaıdy. Kóz ashqaly ańshylyqpen aınalysqan ol ustap beredi ǵoı, biraq sońy ne bolaryn patshalyq bıliktiń qolshoqpary jýan bolystar bilip otyr ma? Bul jerde tek Qarqaralyǵa ǵana tán qara qabylan jandy beıne (obraz), qurýǵa aınalǵan qazaq rýhynyń kórinisi. Sol kezdiń ózinde Qarqaralyda qalǵany eki-aq qabylan eken deıdi. Ańshy muny jaqsy biledi. Sonyń bireýin ustap beredi.
Sodan qalǵan jalǵyz qanshyq qabylan, ańda júrgeli úshinshi kún degende kózi anyq jetken ańshy muny tanyp, dosy Musa ańshynyń úıine kelse, órtenip jatyr. Uıyqtap, tósekten turmaı ólip ketken ańshynyń úıine jaı túsip órt shalǵanda úshinshi kún ash turǵan búrkitin qutqaryp úlgergen Aqtanberdi dosynyń múrdesin alyp shyǵa almaıdy. Osyǵan qaıǵyryp óksip otyrǵanda álgi qabylan shabady ǵoı ańshyǵa. «Jaý jaǵadan alǵanda, bóri etekten alady». Qaıta qolyndaǵy búrkitti qondyratyn bylǵary qolǵapty qabylannyń kómeıine tyǵyp, bir jaǵynan qolǵa úıretilgen búrkit arasha túsip, jyrtqyshtyń kózin aǵyzyp óltirip, ańshy aman qalady. Tiri qalǵan aty ǵana, saý-tamtyǵy joq Aqtanberdi ańshy úıine zorǵa jetip, jantásilim etedi. О́ler aldynda úlken ulyn shaqyryp «Jırensaqal... qabylan... kúshik... qutqar!» deıdi de til tartpaı ketedi.
Qarqaralydaǵy Jırensaqal shyńynda álgi kek alǵan qanshyq qabylannyń kúshikteri qalýǵa tıis edi. Tuqymdyqqa. Ony bala da, jan-jaǵyndaǵylar da túsinbeıdi. О́lerdegi sózdi tym qurysa ańshy dosy Musa estise, túsinip baryp, qabylannyń aýyzdana qoımaǵan jas kúshikterin asyrap, jetildirip jiberer edi. Ol da baqıǵa attanǵan. Aıtpaqshy, osy eki qabylannyń birin, ıaǵnı ózi tirideı ustap bergen arlanyn kúshik kezinde ashtan buratylyp óleıin dep jatqan jerinen kezdestirgen Aqtanberdi aýyzdanǵansha asyrap, iliktirip jibergen. Olaı bolatyny, ańǵa shyqqan aq patshanyń shabarmandary sheshelerin atyp alyp ketedi. Munyń bári kórkem shyǵarmadaǵy emeýrinder. Uly saýaldar men sebepterge jaýap beretin emeýrinder. Tuqymy quryǵan qabylan – qazaqtyń rýhy, olardy kóziniń qarashyǵyndaı saqtaǵan ańshylar – sońǵy qazaqtar, al osylardy taptap, otarlaýshy bılikke jyǵyp bergender – orysqa jaqqan qazaqtar, mansaby men qaraqan basy jolynda ultyn qurbandyqqa shalatyndar. Bular el qyla ma bizdi?..
Degenmen qabylan rýhty qazaq ketip qalǵanymen, tarıhta uly rýhtyń soraby saırap jatyr ǵoı. Sony boıǵa sińirip, qaıta túlep shyǵarǵa kerek-aq. Eger jasampaz urpaq bolsaq.
