– Kamaljan Talǵatuly, medısına mamandaryn daıarlaý isindegi ózgerister jaıynda tarqatyp aıtyp berseńiz.
– Keler jyly ýnıversıtet óziniń 60 jyldyq mereıtoıyn atap ótedi. Kúni búginge deıin osy oqý ornynda ǵumyryn medısınaǵa arnaǵan bilimdi, bilikti oqytýshylar, ǵalymdar eńbek etti. Olardyń árqaısysy ozat shákirt tárbıelep, bilim sapasyn arttyrýǵa úles qosty. Qazir ýnıversıtette 10,5 myń stýdent oqıdy, onyń 2 myńnan astamy – sheteldikter. Túlekterimiz elimizdiń túkpir-túkpirinde, alys-jaqyn shetelderde jemisti eńbek etip júr. Biz osyǵan qýanamyz. О́ıtkeni ýnıversıtet – óziniń básekege qabiletti túlekterimen maqtanady. Esterińizde bolsa, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Joldaýynda «Densaýlyq saqtaý salasy básekege qabiletti bolýy úshin dárigerler daıyndaý júıesin jetildirgen jón», dedi. Sondyqtan biz básekelestikti nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan jumystan qol úzgen joqpyz. Osyǵan baılanysty jumys barysynda kezdesetin kedergilerge, ózge de túıindi máselelerge egjeı-tegjeı taldaý júrgizildi. Nátıjesinde, biz 2026 jylǵa deıingi joba-josparymyzdy túzip, damý strategııamyzdy ázirlep, bekittik. Ýnıversıtet aldynda turǵan máselelerdiń, onyń ishinde materıaldyq-tehnıkalyq bazanyń eskirýi, alańdardyń tapshylyǵyn, bilim berý granty qunynyń tómendigine baılanysty tabys deńgeıiniń tómendigi sııaqty máselelerdi joıý maqsatynda jobalyq basqarý júıesin engizdik.
– Oqý orny óziniń básekege qabiletti túlekterimen maqtanady dedińiz. Olaı bolsa, stýdentterdiń alańsyz bilim alýyna qandaı jaǵdaı jasalǵan?
– Iá, bul másele de ýnıversıtettiń strategııalyq josparynda qamtylǵan. Munda eń aldymen stýdentterdi jataqhanamen qamtamasyz etýge kóńil bólip otyrmyz. Elorda ákimdiginiń qoldaýymen ýnıversıtettiń oqý ǵımarattaryn, jataqhanalaryn salýǵa qolaıly jer telimi bólindi. Sol mańda keleshekte ýnıversıtettiń klınıkasy boı kótermek. Qazirdiń ózinde «Qarjy ortalyǵy» AQ-men yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoıyp, onyń sheńberinde qurylysty sýbsıdııalaý jolǵa qoıyldy. Jalpy aýdany 33,9 myń sharshy metrdi quraıtyn burynǵy «Ramada Plaza» qonaqúıiniń 22 qabatty ǵımaratyn ýnıversıtetimizdiń balansyna berý biz úshin mańyzdy sheshim sanalady. Sebebi onda stýdentterdiń turýyna jaıly jaǵdaı jasalady. Bul máseleni sheshýde Densaýlyq saqtaý mınıstrligi jáne qala ákimdigi kópten-kóp qoldaý kórsetkenin aıta ketý kerek.
– Medısınada oqyp, bilikti dáriger bolsam deıtin ozyq oıly oqýshylar kóp-aq. Sizdińshe, osyndaı talaby taýdaı balalardy mamandyqqa baýlýda nege basymdyq bergen durys?
– Biz maman daıarlaýda jastardyń biliktiligin arttyryp, kásibı maman bolyp qalyptasýyna, medısınadaǵy jańashyldyqtardy meılinshe meńgerýge baýlımyz. Qýantarlyǵy, bilim berý sapasyn arttyrý maqsatynda qolǵa alynǵan jumystyń nátıjesi joǵary. Muny Astana medısına ýnıversıtetine oqýǵa túsýge nıetti jastardyń shoǵyryna qarap bilýge bolady. Mysaly, keıingi eki jylda memlekettik grant negizinde oqýǵa túsken túlekterdiń sany 654-ten 998-ge deıin kóbeıdi. Nátıjesinde, keıingi úsh jylda ǵana ýnıversıtette stýdentter kontıngenti 19%-ǵa ósti. Bul osy oqý jylynda bólingen bilim berý granttarynyń jalpy kóleminiń 45%-yn quraıdy. Osy tusta ýnıversıtette grant baǵasynyń tómendigin aıtqym keledi. Mysaly, salystyrmaly túrde aıtar bolsaq, shetelderde dárigerdiń oqýy bizdegi baǵamen salystyrǵanda 5-7 ese qymbat. Bul máselege jiti nazar aýdarý kerek. Ýnıversıtet 59 bilim berý baǵdarlamasyn iske asyrady. Onyń ishinde 8 bakalavrıat, 6 magıstratýra, 5 doktorantýra jáne 2 ınternatýra, rezıdentýra baǵdarlamalary qamtylǵan. Sondaı-aq 56 medısınalyq mamandyq boıynsha qosymsha bilim berý baǵdarlamasy bar.
Sonymen qatar densaýlyq saqtaý salasyndaǵy IT mamandar men zańgerlerdi daıarlaý baǵdarlamalary ázirlenip jatyr. Ýnıversıtettiń bilim berý baǵdarlamalary Dúnıejúzilik medısınalyq bilim berý federasııasy tarapynan halyqaralyq agenttikterde akkredıtteýden ótkenin aıta ketý kerek. Ýnıversıtette maman daıarlaý sapasynyń joǵary ekenine taǵy bir dálel, «Atameken» UKP reıtınginde (is júzinde ýnıversıtetterdiń barlyq reıtınginiń ishindegi eń obektıvtisi sanalady) bizdiń bilim berý baǵdarlamamyzdyń jetekshi orynǵa ıe bolýy desek artyq aıtqandyq bolmas.
– Ýnıversıtette sapaly bilim alýmen qatar, ǵylymmen aınalysyp, medısınanyń órkendeýine úles qosamyn deıtin jastar kóp pe?
– Iá, barshylyq. Eń aldymen, oqytýshylardyń ǵylymı qyzmetpen aınalysýǵa yntasyn oıatyp, osy saladaǵy quzyretin nyǵaıtý arqyly kadrlyq áleýetti kúsheıtýge basa nazar aýdardyq. Ǵylym qory quryldy. Onyń bıýdjeti byltyr 100 mln teńgeden asty. Bul qarajat ǵylymı belsendilikti yntalandyrý jáne qoldaý úshin jumsalady. Jumysymyzdyń taǵy bir baǵyty oqytýshylar men stýdentterdiń alańsyz ǵylymmen aınalysýyna ınfraqurylym qalyptastyrýǵa negizdeldi. Ýnıversıtette úsh synaq zerthanasymen qosa Radıobıologııa jáne radıasııalyq qorǵaý ǵylymı zertteý ınstıtýty, elordanyń 90-nan asa jetekshi klınıkasynyń bazasynda ornalasqan 64 kafedrasy bar. Ǵylymı qyzmet úshin múmkindikterdi keńeıtý maqsatynda ýnıversıtet kafedralarynda qalyptasqan ǵylymı mektepti ǵylymı ınstıtýttarǵa transformasııalaý boıynsha júıeli jumysty bastadyq. Osy jyldyń sáýir aıynda saltanatty túrde akademık E.Dálenov atyndaǵy profılaktıkalyq medısına ǵylymı zertteý ınstıtýty ashyldy. Instıtýt preventıvti medısına, aýrýlardy dıagnostıkalaý jáne aýrýdyń aldyn alý salasyndaǵy zertteýlermen jáne ázirlemelermen aınalysady. Qazir akademık J.Hamzabaev atyndaǵy radıologııa ǵylymı zertteý ınstıtýtyn ashý jumysy júrip jatyr. Endi mundaǵy mamandar sáýlelik dıagnostıka, sáýlelik terapııa jáne ıadrolyq medısına salasynda jańa tehnologııalardy ázirleıdi, ǵylymı negizdemelerdi qoldanysqa engizýdi qamtamasyz etedi. Búginde Kazakh National H-index Ranking 2023 táýelsiz reıtıngisiniń derekteri boıynsha ýnıversıtetimiz – ǵylymı áleýeti joǵary uıymdardyń qatarynda.
– Stýdentterdiń teorııalyq bilimin jetildiretin ádistemelerden bólek, praktıkalyq mashyqtardy meńgergeni abzal. Osy baǵytta nendeı jumystar iske asty?
– Teorııa men praktıka bir aǵashtyń eki butaǵy sekildi. Sondyqtan jetekshi álemdik ýnıversıtetterdiń tájirıbesi boıynsha biz modernızasııalanǵan sımýlıasııalyq ortalyqta praktıkalyq daǵdylardy pysyqtaý arqyly teorııalyq bilimdi nyǵaıtýǵa múmkindik jasadyq. Sımýlıasııalyq ortalyqty jańǵyrtýǵa kirispes buryn biz Izraıl, Sıngapýr, Túrkııa, Reseı sııaqty elderdiń tájirıbesin zerttedik. Álemdik standarttarǵa sáıkes ozyq tehnologııalar boıynsha sımýlıasııalyq ortalyqty jabdyqtadyq. Qazir ol zamanaýı fantomdardyń, trenajerler men sımýlıatorlardyń, jabdyqtar men medısınalyq buıymdardyń keń arsenalymen qamtylǵan. Daǵdylardy pysyqtaýǵa jáne kez kelgen klınıkalyq jaǵdaıdy modeldeýge qajetti 500-den asa jańa tehnıka satyp alyndy. Sizdiń suraǵyńyzǵa jaýap bere otyryp, qımyl-qozǵalys fýnksııasy buzylǵan pasıentterdiń ómir súrý sapasyn jaqsartý maqsatynda konsorsıým qurylǵanyn atap ótkim keledi. Konsorsıým aıasynda ýnıversıtet Mbıonıcs kompanııasymen birlesip jaraqat saldarynan qımyl-qozǵalys fýnksııasy, tirek-qımyl apparaty buzylǵan nemese júıke júıesi aýrýlaryna shaldyqqan pasıentterdi ońaltýǵa arnalǵan «Ekzoskelet» jabdyǵyn ázirledi.
– Medısına mamandaryn daıarlaý isinde jańashyldyq kóp ekeninen habardar boldyq. Taǵy qandaı joba-josparlaryńyz bar?
– Biz joǵary oqý ornynda zertteý jumystaryna basymdyq bere otyryp, bilim, ǵylym men praktıkanyń úshtuǵyrlylyǵy negizinde jumys isteıtin ıntegrasııalanǵan akademııalyq medısınalyq ortalyq retinde jumysymyzdy úılesimdi jalǵastyramyz. Úkimettiń, Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń qoldaýymen ýnıversıtettiń 800 tósektik oryn klınıkasyn salý jaıy pysyqtalyp jatyr. Ol jerde TMD elderindegi eń iri sımýlıasııalyq ortalyq salynbaq. Prezıdent Ákimshiligi jobalyq keńsesi (President Delivery unit) jáne Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń qoldaýymen bizdiń ýnıversıtettiń bazasynda Akselerasııa ortalyǵyn qurýdy bastadyq. Akselerasııa ortalyǵy densaýlyq saqtaý salasyndaǵy kez kelgen startaptardy jáne jalpy densaýlyq saqtaý júıesin damytýǵa qatysty usynysty talqylaıtyn alań bolmaq. Sondaı-aq telemedısınany damytý jónindegi quzyrettilik ortalyǵyn qurýdy qolǵa aldyq. Bul ortalyq elimizde (shalǵaı aımaqtardy qosa alǵanda) medısınalyq kómektiń sapasy men qoljetimdiligin damytýǵa yqpal etedi dep oılaımyz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Sándibek ASANÁLI,
«Egemen Qazaqstan»
