Jahandyq jylynýdyń rekordtyq deńgeıi

Is-shara 30 qarasha kúni bas­taldy. Onyń túpki maqsaty – ja­han­dyq jylynýdy báseńdetý hám toqtatý máselelerin talqylaý. Sam­mıttiń COP, ıaǵnı «Conference of the Parties» dep atalýy 1992 jyly BUU aıasynda qabyldanǵan Klı­mat kelisimine baılanysty.

COP28 jıyny jahandyq tem­pe­ratýranyń jylynýyn 1,5 gradýs­tan asyrmaýdy kózdeıdi. Este­rińizde bolsa, 2015 jyly Pa­rıjde 200-ge jýyq memleket osyn­daı ýaǵdalastyq jasasqan-tuǵyn. BUU-nyń Klımattyń ózge­rýi jónindegi úkimetaralyq panel (IPCC) uıymyna súıensek, jahan­dyq jylynýdy 1,5 gradýstan asyrmaý jer shary úshin de, adamzat úshin de óte mańyzdy.

Qazirgi tańda álemniń jylynýy 1,1 ne 1,2 Selsıı gradýs deń­­geıinde tur. Bul ónerkásiptik revo­lıýsııaǵa deıingi, ıaǵnı adamzat qazba otyndaryn jappaı qol­dan­ǵan kezeńnen joǵary. Sońǵy bol­jam­darǵa súıensek, 2100 jylǵa qaraı jer jary 2,4-2,7 gradýsqa deıin ysynyp ketýi yqtımal.

Sammıt aıasynda Parıj keli­si­mine qol jetkizýdegi atqary­lyp jatqan sharalar ortaǵa salynady. Sondaı-aq COP28 jıyny taza energııa kózderine kóshýdiń barysyn talqylamaq. 2030 jylǵa deıin parnıkti gazdar shyǵarylymyn azaıtýdy da maqsat etedi. Budan bólek, baqýatty memleketter ból­gen qarajatty kedeı elderge berý boıynsha jumysty jan-jaq­ty qarastyrady. Tabıǵat pen adam­zatqa kóńil bóle otyryp, den­saý­lyq saqtaý, qarjy, azyq-túlik jáne tabıǵat máseleleri de nazarǵa aly­nady.

Saltanatty jıynnyń ashylý sal­ta­natynda resmı túrde COP28 sammıtiniń tóraǵaly­ǵyn qabyl­da­ǵan «Adnoc» kompanııasynyń basshysy Sultan ál-Jáber, BUU Bas hatshysy Antonıý Gýterrısh sóz sóıledi. Jahandyq uıymnyń basshysy bıyl adamzat tarıhyndaǵy eń ystyq jyl ekenine toqtaldy. Onyń aıtýynsha, jer-jahan naqty klımattyń quldyraýyn bastan ke­shirip jatyr.

BUU Bas hatshysy halyqaralyq qoǵamdastyqty klımat boıynsha mindettemelerin oryndaýǵa sha­qyrdy. Sondaı-aq bıylǵy aýa raıy álem kóshbasshylaryn ma­zalaýǵa tıis ekenin atap ótti. A.Gýterrıshtiń sóziniń jany bar. Dúnıejúzilik meteorologııalyq uıym keltirgen derekterge súıen­sek, 2023 jyly jahandyq temperatýra rekordtyq deńgeıge deıin ysynady. Al El-Nıno aǵyny aýa raıy júıesine baılanysty 2024 jyly qalpynda qalýy múmkin degen qaýip bar.

A.Gýterrısh teńiz deńgeıiniń joǵarylaýy men ondaǵy temperatýra rekordtyq deńgeıge jet­ke­nin atap ótti. Sonymen qatar Antark­tıdadaǵy muz jabyndary kúrt aza­ıyp ketkenine ekpin berdi.

«Bıyl dúnıejúzi órtten, sý tasqynynan jáne qatty tem­pe­ra­­týradan zardap shekti. Rekord­tyq jahandyq jylyný álem kósh­bas­shy­laryn mazalaýǵa tıis. Sóı­tip, áre­ket etýge qulshyna kiris­ýi qa­jet», dedi Antonıý Gýterrısh.

Sarapshylar COP28 tóraǵasy Sultan ál-Jaberdiń jigerli sóz sóı­­legenine nazar aýdaryp otyr. Munyń birneshe sebebi bar. Birin­­­shiden, ol – Birikken Arab Ámir­­lik­terindegi iri memlekettik munaı kompanııasynyń basshy­sy. Sondaı-aq atalǵan el shartarap­­ta­ǵy «qara altyndy» kóp óndiretin sanaýly eldiń qataryna kiredi.

О́z sózinde ál-Jaber ǵylymǵa ıek artatynyn, 1,5 gradýs maqsaty adam­zattyń temirqazyǵyna aına­lý­ǵa tıis ekenin jetkizdi. Onyń aıtýyn­sha, álem elderi parnıkti gazdar shyǵarylymyn kúrt azaıtýy kerek. Jańartylatyn energııa qýatyn úsh esege, onyń tıimdiligin eki ese­ge arttyrýǵa bir­le­sip jumys is­teý­ge ýáde berýi qajet.

Munymen qosa, keıbir iri mu­naı-gaz kompanııasy 2030 jylǵa qa­­raı metan shyǵarylymyn nólge deıin tómendetýge ýáde bermek. Bul – óte mańyzdy másele. О́ıtkeni metan kómirqyshqyl gazyna qaraǵanda aýa­ny 28 ese joǵary deńgeıde ysy­ta­dy.

Taǵy bir nazar aýdararlyq má­sele mynaý. Ál-Jaber damý­shy elderge qolma-qol aqsha berý­ge qatysty pikir bildirdi. Onyń aıtýynsha, BAÁ jahandyq ońtús­tik­tiń damýyna qarjy bólip, ja­han­dyq jylynýǵa yqpal etetin óndiristi tejeýge kúsh salady. Bul maqsatta júzdegen mıllıard dollar qarastyrylmaq. Osylaısha, jıynnyń alǵashqy kúninde álem kóshbasshylary damýshy memleketterge klımattyń ózgerýinen keletin zardaptarmen kúresýge qarjy bó­lýge kelisti.

COP28-diń ekinshi kúni álem kósh­basshylary tuńǵysh ret klı­mat­tyń ózgerýine baılanysty azyq-túlik pen aýyl sharýa­shy­ly­ǵyna qatysty máselelerdi she­shýge ýaǵdalasty. Sóıtip, 130-dan asa el azyq-túlik týraly dek­­la­­rasııaǵa qol qoıdy. Bul – óte ma­ńyz­dy kelisim. О́ıtkeni azyq-túlik óndirýden shyǵatyn par­nık­ti gaz­dar jahandyq tempe­ratýraǵa áser etetin zııandy shyǵa­ry­­lymnyń úshten bir bóligin qu­raıdy.

Jıynda sóılegen sózderinde kóshbasshylar jer shary úlken qaterdiń aldynda turǵanyn, endi ja­­handyq jylynýǵa beıjaı qa­raý­­ǵa bolmaıtynyna nazar aýdardy. Birikken Arab Ámirlikteri ta­ra­pynan ázirlengen «Turaqty aýyl sharýashylyǵy, ıkemdi azyq-túlik júıesi jáne klımattyq is-qımyl týraly» deklarasııany sa­­rap­­shylar men qaıyrymdylyq uıymdary joǵary baǵalap otyr. Degenmen mundaı kelisimge erterek qol jetkizý kerek ekenin alǵa tartady.

Mámilege kelgen memleketter­de shartaraptyń 5,7 mıllıard turǵyny mekendeıdi. Al zııan­dy gazdar shyǵarylymy 75 pa­ıyzdy quraıdy. Endigi jerde dek­larasııaǵa qol qoıǵan elder parnıkti gazdar shyǵarylymyn azaıtý jónindegi jumys jospary aıasynda azyq-túlik máselesine de nazar aýdarýǵa tıis. Qujatqa AQSh, Qytaı, Eýropalyq odaq jáne Uly­brıtanııa sekildi jan basyna shaq­qanda azyq-túlikten bó­linetin parnıktik gazdar shyǵa­ry­lymy eń kóp elder qol qoıdy.

«Deklarasııa álem elderine saýyn aıtyp otyr. Jahandyq azyq-túlik júıesin turaqtylyq pen ıkemdilik baǵytyna aýystyrý jolynda jyldam áreket etkende ǵana 1,5 gradýstyq maqsatty saqtaı alamyz», deıdi Ulybrıtanııadaǵy «World Resources Institute» zertteý tobynyń basshysy Edvard Devı.

Jalpy, qazirgi tańda adamzat jahandyq jylynýmen kúres jo­lynda et pen sút ónimderin az tutyný qajet pe degen saýal kún tártibinde tur. Zertteýler kór­­­setkendeı, etke qumar bir adam­­dy qamtamasyz etý úshin kú­nine 10,24 kg parnıkti gazdar bó­linedi. Sarapshylar ázir­ge dek­­la­rasııanyń naqty qalaı ju­­mys isteýi múmkin ekenin dóp basyp aıta almaı otyr. Geosaıası jaǵ­daı­lar­dyń turaqsyzdyǵy, koronavırýs pandemııasynyń saldaryna baılanysty dúnıejúzinde azyq-túlik baǵasy kóterilgen. En­deshe, mundaı jaǵdaıda dúken sóresindegi taýardyń quny qalaı ózgeredi? Bul jaǵy túsiniksiz. Alaı­da sarapshylar, eń bastysy, seń qozǵalǵanyna nazar aýdaryp otyr.

Sammıttegi taǵy bir mańyzdy másele – damyǵan elder men mu­naı kompanııalary energetıka sala­syna qatysty úlken ýáde berip otyr. Soǵan sáıkes 100-ge jýyq memleket 2030 jylǵa qaraı jańar­ty­latyn energııa paıdalanýdy úsh esege arttyrady. «Qara altyn» ón­dirýden kóshbasshy sanalatyn Saýd Arabııasynyń «Aramco» kor­po­rasııasy bastaǵan 50 kompanııa 2050 jylǵa qaraı zııandy gazdar shy­ǵa­rylymyn múldem toqtatýǵa min­detteme aldy.

Degenmen bul kelisimge kúmán­men qaraıtyndar bar. О́ıtkeni mu­naı óndirýshi kompanııalar óndiris ke­zindegi shyǵarylymdy ǵana azaıtady. Qazba otyndardy tutyný kezinde bólinetin zııandy gazdarǵa qa­­tysty emes. Sol sebepti sa­rap­shy­lar jahandyq jylynýǵa asa yqpal etpeıtinin alǵa tartady. Má­se­leni túbegeıli sheshý úshin par­nıkti gazdy kóp bóletin óndiristiń bárin toqtatý qajet dep sanaıdy.

Irgeli is-sharanyń ekinshi kúnin­de de álem kóshbasshylary sóz sóıledi. Birikken Arab Ámirlikteri prezıdenti Muhammed ben Zaıd Ál Nahaıan qatysýshylarǵa úndeý ja­rııalap, jahandyq jylynýmen kú­resý jolynda óz eli 30 mıllıard dollar qarajat bóletinin má­lim­dedi.

Ulybrıtanııa koroli Charlz III te sammıttiń qurmetti qonaqtary qata­rynan tabyldy. Monarh óz só­zinde jer adamzatqa emes, adam­­zat jerge tıesili ekenine ekpin berdi. Sondaı-aq klımattyń ózge­rýi shal­­ǵaı­daǵy qaýip emes, jar astyn­da turǵanyna toqtaldy. Onyń aıtýyn­­sha, tabıǵı apattar kóp­­­te­gen aralǵa zııanyn tıgizip, Ún­dis­­tan­da, Bangladesh pen Pákis­tanda buryn-sońdy bolmaǵan sý tasqyny júrip jatyr.

Sonymen qatar jıynda Úndis­­tannyń premer-mınıstri Na­rendra Modı, Eýropalyq komıs­sııa­nyń tóraǵasy Ýrsýla fon der Leıen jáne Túrkııa prezıdenti Rejep Taııp Erdoǵan sekildi kóp­tegen saıası qaıratker sóz sóıledi.