Sýretti túsirgen – Dmıtrıı Erofeev
Kóksý aýdanyna qarasty Muqanshy aýylynyń irgesinde ornalasqan qojalyqtyń kásibi dóńgelep-aq tur. О́risi malǵa, mańaıy yrys pen nesibege tolǵan kásipkerlik nysany alystan-aq elitip áketedi. Qara shańyraq ıesi Aıdos Kúltinov ákesinen oq jonýdy úırenbese de tórt túliktiń babyn tabýǵa ábden qanyqqan. Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde «Memlekettik jáne jergilikti basqarý» mamandyǵy boıynsha tabaqtaı dıplomyn qolyna alǵan soń, Alataýdyń baýraıyndaǵy aglomerasııada jumys isteı bastaıdy. Bala kúnnen at jalyn tartyp minip, mal baqqanǵa ábden eti úırengen jigittiń búıregi qala emes, dala dep buryp turatyn. Birshama ýaqyt shydas berip, qala ómirine turmysyn beıimdegenmen qanmen berilgennen attap kete almady. Yǵy-jyǵy halyq arasynan oıysyp, atadan mıras bolyp kele jatqan baıyrǵy kásipke qaıta oraldy.
«Ásem qala Almatyda juma jetkende bórkimdi aspanǵa atyp, aýylǵa asyǵatynmyn. Tabyldy Dosymovtyń «Qyr balasy taýǵa qarap óspeıdi» deıtin áni bar edi. Aýyl balasy shynynda záýlim úılerge qarap tirshilik ete almaıdy eken. Tórt túlikke tamyrym baılanǵandaı edi. Sodan bárin tastadym da aýylǵa, ákemniń janyna keldim. Oǵan esh ókinbeımin», deıdi Aıdos.
«Aıdos» sharýa qojalyǵynyń irgesi 1996 jyly qalanypty. Aıdostyń ákesi Muratbaı Kúltinov kólik júrgizýshisi bola júrip, atakásipke moıyn burypty. «Mal baqqanǵa bitedi» degen. Bir bas túlikten bastalǵan kásip dóńgelep, mal sany kóbeıe túsedi. Aıdos Kúltinovtiń aıtýynsha, mal asyraǵannyń kásibi óristeý úshin jemshópti ózi óndirgeni abzal. Osylaısha, sharýa qojalyq mal azyǵyn qamdaýdy qolǵa alady.
Búginde sharýa qojalyqtyń menshiginde 750 bas múıizdi iri qara bar. Onyń 550-i – asyl tuqymdy, ıaǵnı «Áýlıekól» tuqymy. Osynsha múıizdini azyqpen qamtý úshin qojalyqtaǵylar arpa, bıdaı, júgeri, jońyshqa ósiredi. Mal azyǵyn qamdaý úshin 10 arnaıy tehnıka qajetke jarap tur. Búginde bul sharýashylyqtyń ıeliginde 10 myń gektar jaıylymdyq jer, 200 gektar tálimi jáne 75 gektar sýarmaly egistik bar. Bastysy – mal azyǵyn jaýyn-shashynǵa qaldyrmaı jınap alý. Sonymen qatar 3 jyl buryn kásipker asyl tuqymdy mal sharýashylyǵymen túbegeıli aınalysýǵa sheshim qabyldap, bordaqylaý alańyn turǵyzǵan kezde de memleketten qoldaý kórsetilgen. Fermerdiń 210 mln teńgege salǵan iri ınvestısııalyq jobasyn iske asyrý úshin sharýashylyqqa 18 gektar jer berilgen. Aıtpaqshy, Aıdos Kúltinov «kásip etemin», «tabys tabamyn» degen janǵa memleket qoldaýyn aıamaı otyrǵanyn aıtady.
«Atakásippen shuǵyldanǵanymyzǵa kóp boldy. Keıingi jyldarda memleket mal azyǵyn qamdaýǵa járdemdesip keledi. 2-3 jyldyń kóleminde sýbsıdııa alyp júrmiz. Asyl tuqymdy analyq basyna 20 myń teńge, qarabaıyr sıyrǵa 10 myń teńge jemshóp sýbsıdııalanyp jatyr. Qaı tirlikte de kemshin jaı bolatyny sekildi, osy jemshópke beriletin kómekte de kemshilik bar. Másele – onyń berilgeninde emes, beriletin ýaqytynda bolyp tur. Ádette sýbsıdııany kóktemde beredi. Mal ustaǵan jan biledi, jazǵyturym mal azyǵy daıyndalmaıdy. Muny joǵarydaǵylar eskerip, sýbsıdııany jıyn-terin ýaqytynda berse degen tilegimiz bar. Munan bólek, janar-jaǵarmaıǵa da jeńildik alyp otyrmyz. Úkimetimizdiń osyndaı qoldaýyna alǵaýsyz alǵys bildiremiz», deıdi sharýashylyq jetekshisi.
Fermerdiń aıtýynsha, búginde sharýashylyqta 20 adam nápaqa taýyp otyr. Deı turǵanmen, keıde jumysshy tappaı qalatynyn da aıtady. Qojalyq jumysshylary 200 myń teńge kóleminde jalaqy alady. Biraq osy jalaqyny mensinbeıtin turǵyn kóp eken. Degenmen munda muryn qanaıtyn jumys joq. Kúrek alyp, bordaqyda turǵan túliktiń astyn tazartý másele emes. О́ıtkeni bul jumys – avtomattandyrylǵan qondyrǵynyń enshisinde. Quny 13 mln teńge turatyn qurylǵyny sharýa qojalyq jetekshisi Germanııadan aldyryp, ornatqan. Mal qıy molaıyp qalsa, avtomattyń tetigin bassa jetip jatyr. Ǵabıt Anarbaev – bordaqyda turǵan 450 basty jem men shópten taryltpaıtyn myqty maman. Aıtýynsha, baqpada turǵan múıizdi iri qaralar kúnine 4 orama shóp (árqaısysynyń salmaǵy 800 kılodan) jáne 300 kg jemdi qorek qylady eken.
«Kúnkóris úshin jumys isteý kerek. Baıqaımyn, mal baǵýdyń beınetinen qashatyndar tipten kóp. Munda mańdaı terlep, aryp-ashyp júrgenimiz joq. Maldyń astyn tazalaýǵa bas aýyrtpaımyz. Arnaıy qurylǵyny iske qossa jetip jatyr. Biraq osy jumystyń ózin qıynsynady talaılar», deıdi Ǵ.Anarbaev.
Qojalyq jylyna 2 000-2 500 bas múıizdi iri qarany etke jóneltedi. Bul – 200 tonna shamasynda. Basty tutynýshy – Almaty qalasy. Aıdos Muratbaıulynyń aıtýynsha, asyl tuqymdy túliktiń arqasynda mol tabysqa kenelip otyr eken. Áıtpegende, qarabaıyr sıyr mol túsimge qol jetkizbeıdi. Aıta ketetin jaıt, sharýa qojalyq «Áýlıekól» tuqymyn kóbeıtýge 12-13 jylda qol jetkizgen. 2017-2018 jyldary asyl tuqymdy buqalardyń alǵashqy buzaýyn ala bastaǵan. Osy sátten bastap túlikterin asyl tuqymdy dep taný úshin qajetti úderisterdi júzege asyrǵan. Arnaıy qujat ta alǵan. Búginde sharýa qojalyqtaǵy 2,5 jasar buqalar 300-325 kg et beredi. Fermerdiń aıtýynsha, byltyr 3 jasar buqa 513 kılo salmaq qurap, sharýashylyqtyń óz rekordyn ornatqan.
Aıtpaqshy, sharýa qojalyq tek múıizdi qara sanyn kóbeıtip otyrǵan joq. Qambar ata tuqymyna da den qoıǵan. Búginde munda myńǵa jýyq jylqy bar. Aıdos Kúltinovtiń aıtýynsha, jylqy dese delebesi qozady eken.
«Jylqylarymyzdy biraz jyldan beri at jarystaryna qosyp júrmiz. Bul – taza tuqymdy aǵylshyn jylqylary. Bir júırigimiz Qyrǵyzstanda ótken kóshpelilerdiń dúnıejúzilik oıyndarynyń báıgesinde aldyna qara salmady», deıdi fermer.
Qazir «birdeńe isteý kerek», «bir kásip bastaý kerek» dep júrgen zamandas kóp. Araǵa birshama ýaqyt salyp, sol zamandastyń birine jolyqsańyz, áli sol oıda, biraq kásip bastamaq túgil, neden bastaryn bilmeı júr. Osyndaı jandarǵa Aıdos Muratbaıulynyń qareketi úlgi bolsa eken. Ár qazaq baı bolsyn. Ahmet Baıtursynulynsha aıtqanda, «Bilimdi bolýǵa oqý kerek. Baı bolýǵa kásip kerek. Kúshti bolýǵa birlik kerek. Osy kerekterdiń jolynda jumys isteý kerek!».
Jetisý oblysy
