Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Basqasy basqa, bıýdjet, tipti ınfaqurylymdardy qarjylandyrý máselesin sheshý úshin de BJZQ-ǵa qol soza bastadyq.
Premer-mınıstr Álıhan Smaıylov bul jaǵdaı buryn Ekonomıkany jańǵyrtý máseleleri jónindegi memlekettik komıssııada qoldaý tapqanyn, alynǵan qarjynyń qaıtarylýyna Úkimettiń ózi kepildik beredi degeni bar-tyn. Áńgime 1,5 trln teńge týraly bolyp otyr.
«Qazirgi ýaqytta biz Ulttyq bankpen birlesip, qarajat tartý sharttary boıynsha máselelerdi pysyqtap jatyrmyz. Úkimettiń boryshtyq mindettemelerin oryndaý aıasynda qarjy qaıtarylatyn bolady», dedi Premer-mınıstr. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq qordyń transfertin azaıtý týraly shegelep turyp aıtsa da, Úkimet «Ulttyq qorǵa degen táýeldilikti kezeń-kezeńge bólip sheship tastaımyz» dep ýáde berse de, 2023 jyl bizge jaǵymdy jańalyq alyp kelgen joq.
Bıýdjetke qatysty máselelerdi retteý úshin Úkimet eldiń Ulttyq qorynan rekordtyq soma – 5,3 trln teńgeni alǵanyn jaqynda bildik. Al bıýdjettiń jyrtyǵy syrtqy qaryzdar arqyly sheshilgeni týraly málimetter áli jańartylǵan joq.
Sonymen, Senat spıkeri Máýlen Áshimbaev qarasha aıynyń sońynda el qazynasyna túsýge tıis 11 trln teńgeniń 9,3 trln teńgesi ǵana túskenine nazar aýdardy, «Samuryq-Qazyna» qorynyń baǵaly qaǵazdary qordyń aqshasyna satyp alynady, nátıjesinde olar tıimsiz bolyp shyqqanyn ashyp aıtty.
Senat spıkeriniń pikirinshe, oblıgasııalarǵa qoıylatyn talaptar men erejelerdi naryq qalyptastyrýǵa tıis. «Samuryq-Qazyna» oblıgasııalardy shyǵaryp, olardy naryqqa berse, olardyń qanshalyqty oryndy jáne tartymdy ekenin naryqtyń ózi baǵalaýǵa tıis. Biz bul jerde «Samuryq-Qazyna» oblıgasııa shyǵaratyn, Ulttyq qor satyp alatyn jáne qandaı da bir rásimderdi ońaılatylǵan túrde júrgizýge bolatyn tetikti kórip otyrmyz. Osy jobalardyń prosedýralary men pysyqtalýyn kim baǵalaıdy? Rásimder týraly másele Joǵary aýdıtorlyq palataǵa jetti me?» dep atap ótti Senat spıkeri.
Ulttyq qordan qarjy alý máselesi Parlament arqyly sheshilýge tıis ekenin zań quptaıdy. Bul talaptan eshkim attap ótpeýi kerek. Biraq olaı bolmaǵanyn búgin bilip otyrmyz. Memleket emes, bir otbasynyń tabysy men shyǵysy arasynda tepe-teńdik ornamasa, ol otbasynyń «bankrot» bolatynynan kez kelgen jan habardar dep oılaımyz. Al bul qubylys memlekettik deńgeıde baıqalsa, bıýdjet saıasatynyń irgetasy ǵana emes, ekonomıkanyń da irgetasy syr bere bastady degen sóz.
Senat tóraǵasynyń aıtýynsha, paıyzdyq mólsherlemelerdiń sýbsıdııalanýy Ulttyq qor tujyrymdamasyna da qaıshy keledi. Eger mundaı naryq zańyna qaıshy keletin sheshimder jalǵasa berse, biz osyǵan deıin berilgen biraz ýádeni oryndaı almaı qalamyz. Olardyń ishinde Memleket basshysynyń tikeleı baqylaýynda turǵan tapsyrmalar da bar.
Jalpy, Úkimettiń ekonomıkalyq bloginiń osy jylǵa arnalǵan jospary tym jaqsy edi. 2023 jyldyń sońyna qaraı Úkimet 14,6 trln teńge salyq tólemderiniń túsýin qamtamasyz etýge úmittengen. Biraq onyń qansha paıyzynyń oryndalǵanyna Senat tóraǵasynyń ózi kúmán keltirip otyr.
«Berilgen ýádeni jutyp qoıý bizdiń Mınıstrler kabıneti úshin qalypty qubylysqa aınalyp ketken be?» degen qaýiptiń salmaǵy aýyrlap barady. Úkimet 2024 jylǵa 16 trln teńge kiris josparyn belgilep tastady.
«Bul jaıt qalaı jáne qaıtip oryndalady?» degen saýalǵa ótken aptada Qarjy mınıstri Erulan Jamaýbaevtyń ózi jaýap berýge tyrysty. «Kelesi jyly qosylǵan qun salyǵy qabyldanbaıdy. Ol áli de talqylanyp jatyr. Ol 2025 jyldan bastap jańa Salyq kodeksi aıasynda qarastyrylady», dep jaýap berdi Qarjy mınıstri.
Mınıstrdiń pikirine súıensek, sheneýnikter áli de salyq jınaýdy jaqsartý arqyly el bıýdjetine qajetti qarajatty jınaýǵa úmittenedi.
«Kelesi jyldan bastap salyq túsimderin tolyǵymen qamtamasyz etemiz, biz buǵan senemiz», dep ýáde berdi E.Jamaýbaev.
Osylaısha, osy jyldyń kiris jospary is júzinde oryndalmady, biraq eshkim shyǵyndardy joıǵan joq. Eldiń strategııalyq rezervi – Ulttyq qor dástúr boıynsha Mınıstrler kabınetine bıýdjettik kemshilikterdi joıýǵa kómektesedi.
Úkimet 2023 jylǵa Parlament arqyly 4 trln teńge bólýge qol jetkizdi, onyń 2,2 trln-ny – kepildik berilgen transfert, 1,8 trln – nysanaly transfert.
Alaıda Mınıstrler kabıneti munymen toqtap qalmady.
Jýyrda Ulttyq bank basshysy Tımýr Súleımenov Úkimettiń Ulttyq qor esebinen «QazMunaıGaz» AQ (QMG) aksııalaryn 1,3 trln teńgege satyp alý týraly sheshiminiń keıbir jaı-japsaryn jarııa etti.
«О́kinishke qaraı, kiris jospary tolyq oryndalmaı jatyr. Sonymen qatar bıýdjetimizdiń áleýmettik baǵytyn eskere otyryp, biz bıýdjettik jobalardy, áleýmettik jáne ınfraqurylymdyq jobalardy tolyq kólemde qarjylandyrýǵa mindettimiz. Osylaısha, jetispeıtin salyq túsimderin óteý úshin Úkimet Ulttyq qordyń qarajatyn QMG aksııalaryna ınvestısııalaý týraly sheshim qabyldady», dedi T.Súleımenov.
Mundaı «standartty emes» sheshim el Parlamentin aınalyp ótip qabyldanǵan. Biraq Ulttyq bank basshysy atap ótkendeı, Ulttyq qor Qazaqstan Úkimetine tıesili, sondyqtan onyń óz qarajatyna bılik etýge quqyǵy bar.
Osylaısha, 2023 jyly Ulttyq qordan alynǵan qarajattyń jalpy somasy 5,3 trln teńgege jetti.
Ulttyq bank (UB) tóraǵasy moıyndaǵandaı, bul – Ulttyq qordan barlyq ýaqyttaǵy eń joǵary qarajatty alý jaǵdaıy. UB tóraǵasy T. Súleımenovtiń aıtýynsha, qarjylyq-ekonomıkalyq blok bul problemalardyń barlyǵyn jaqsy túsinedi. Parlament te túsinýge tıis. Bizde budan ózge jol qalmaı bara jatyr. Bas bankırdiń paıymdaýynsha, bul joly tıimsiz salyq jeńildikterin alyp tastap, ákimshilikpen jumys isteý kerek.
«Samuryq-Qazyna» aktıviniń IJО́-degi úlesin 10-15 paıyzǵa túsirý kerek», degen másele osyǵan deıin jıi kóterilgen. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2020 jyly 8 sáýir kúni «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qorynyń paıdasynan zııany kóp ekenin meńzep, qorǵa aýqymdy reforma qajet ekenin aıtqan bolatyn. Onyń sol kezdegi tóraǵasy Almasadam Sátqalıevke bir aı ýaqyt berip, sharýany tyndyra almasa, qyzmetinen ketip qana qoımaı, ulttyq kompanııa da jumysyn toqtatatynyn kesip aıtqan edi. Sarapshylardyń sózine sensek, «Samuryq-Qazynany» qalaı utymdy transformasııalaý qajet ekenin qordyń búgingi menedjmenti de, Úkimet te tolyq bilmeı otyr. Bıýdjetti qarjylandyrý nemese ınfraqurylymdy jańǵyrtýǵa qarjy bólý sheteldik ınvestorlardyń mindeti emes. Olar ózine qarasty nysandarǵa ǵana jaýap beredi. Al ózge másele ishki naryqtyń áseri, salyq arqyly sheshilýi kerek. Bizde ekeýiniń de mindetin Ulttyq qor atqaryp keldi. Ulttyq qordyń mindeti shektele bastaǵanda, BJZQ-ǵa aýyz saldy.
Qarjy sarapshysy Beısenbek Zııabekov áleýmettik tólemder nemese ınfraqurylymdy qarjylandyrý tárizdi halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyna tikeleı áser etetin máseleler tyǵyryqqa tirelip qalatynyn aıtady. Bul qubylys Úkimettiń osyǵan deıingi nemese búgingi quramynyń masyldyq pıǵyldan aryla almaı júrgenin bildiredi.
2009 jyly «Samuryq» pen «Qazyna» qorlary artyq qarjy shyǵyndaryn shektep, ınvestısııalyq jobalardy úılestirip, Úkimet tarapynan qadaǵalaý úshin biriktirildi, IJО́-niń 60 paıyzyn ýysynda ustady. Quramyna «KEGOC», «QazaqGaz», «Qazaqstan temir joly» jáne basqa alpaýyt kompanııalar enetin «Samuryq-Qazynanyń» ekonomıkamyzǵa engenine 14 jyldan asyp barady. «Samuryq-Qazyna» týraly óz sózinde Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev: «Qor óziniń negizgi mindetin oryndap otyr ma? Ulttyq baılyqty eseleı aldy ma? Qordaǵy qomaqty jalaqy alatyn qyzmetker men dırektorlar keńesi nemen aınalysady? Qyzmeti óte qymbat konsaltıng kompanııalar men sheteldik mamandardy jumysqa tartqannan paıda bar ma? Osyǵan baılanysty Úkimetke Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttigimen birlesip, «Samuryq-Qazynanyń» jumysyna qatysty kvazımemlekettik sektordy túbegeıli ózgertý úshin usynystar ázirleýdi tapsyramyn. Eger «Samuryq-Qazynany» reformalaý múmkin bolmasa, ondaı qurylymnyń ekonomıkamyzda bolmaǵany durys» degen máseleni tótesinen qoıǵan. Bul saýaldyń jaýabyn tek Memleket basshysy emes, halyq, bıznes 14 jyldan beri kútip keledi.
Ekonomıst Saparbaı Jubaev osyǵan deıin jýrnalıstermen kezdesken kezde «Samuryq-Qazynany» reformalaý máselesi kúrdeli jaǵdaıda qalyp otyrǵanyn, menshigindegi kásiporyndardy jekege ótkizse, Úkimet jáne mınıstrliktermen jekeshelendirilgen kásiporyndar arasynda «Samuryq-Qazyna» sııaqty qurylym qajet bolmaı qalatynyn aıtypty.
«Samuryq-Qazyna» holdıngi 900 mlrd teńge tabysynyń 110 mlrd teńgesin ǵana bıýdjetke beredi» degen pikir el ishinde ara-tura aıtylyp qalady. Táýelsiz sarapshylar keıbir holdıngterdiń saıasatynan memleketke baǵynǵysy kelmeıtin kózqaras jıi ańǵarylatynyn aıtady. Tipti gaz baǵasyn ósirip, halyqtyń shydamyn synaýdy jaqsy kóretin «QazTransGaz» «Samuryq-Qazynanyń» quramyna kirse de, oǵan jekelegen monopolıster ıelik etip keldi. Biraq nátıjesi az, ulttyq kompanııalardan qomaqty tender alyp, dáýlet jınaǵan adamdardyń birazy shetelde, birazy «eski Qazaqstanmen» qalsa, endi bireýleri túrmeniń arǵy jaǵynda otyr.
«Úkimet «Samuryq-Qazyna» arqyly ekonomıkadaǵy úlesin saqtap qalýǵa jantalasýy naryq zańyna qaıshy edi. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev memleket pen halyqtyń múddesine baǵyttalǵan tabystardy arttyrý úshin «Samuryq-Qazyna» men Úkimet arasyndaǵy ózara qatynastardyń sıpatyn ózgertý qajet ekenin aıtty. Memleket ekonomıkasynyń 60 paıyzǵa jýyq áleýetin qolyna biriktirip otyr. Damyǵan elderde bul kórsetkish – 10-15 paıyz. Biz tym bolmasa bul kórsetkishti 15-20 paıyzǵa túsirýimiz kerek. Sol kezde ǵana bıznes kóleńkeden shyǵady, damıdy», dedi sarapshy.
Ulttyq kompanııalarǵa ózin-ózi basqarý múmkindigin qaıtaratyn kez keldi. Úkimet «Samuryq-Qazyna» ShOB-tyń iri kompanııalarǵa aınalý múmkindigin, sol arqyly ulttyq ınvestorlardyń qalyptasýyn shektep otyr.
«30 jyl ishinde Qazaqstanda birde-bir jylý ortalyǵy nemese zaýyt salynǵan joq. Almatynyń JEO-2-sin qaryz alyp, gazdandyrýǵa kirisip jatyrmyz. Jyl basynda Ekibastuz ben Rıdderde JEO jarylǵanda, Úkimet oǵan ınvestor taba almaı daǵdaryp qaldy. El ishinen shyqqan ulttyq ınvestorlar mundaı iri jobany qarjylandyrýǵa qaýqarsyz bolyp shyqty. Árbir kompanııa óziniń damý strategııasyn, kadrlyq saıasatyn, ónim satýdan túsken tabysyn óndiristiń qajettiligine, jumysshylardyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa jumsaýǵa tıis. Bizdegi qoldanystaǵy zańdar lobbısterdiń, monopolısterdiń kez kelgen tesikten jol taýyp shyǵýyna múmkindik beredi. Zań jetildirilmeı, zaman túzelmeıdi», deıdi S.Jubaev.
ALMATY
