Sırek metaldar (SM) jáne sırek jer metaldary (SJM) álemdik ekonomıkanyń jetekshi salalary talap etetin shıkizattyń mańyzdy túrine jatady. Olar jańartylatyn energetıka, qorǵanys, aeroǵarysh, sıfrlyq, medısınalyq jáne basqa da joǵary tehnologııalyq baǵyttardy damytýǵa asa qajet. Búginde óndiriste zamanaýı materıaldardyń keńinen qoldanylýyna baılanysty álemdik naryqtyń nazary osy «jańa munaıǵa» aýyp otyr. Sondyqtan Prezıdent bıylǵy halyqqa Joldaýynda osy salada óz áleýetin iske asyra alatyn elder búkil álemniń tehnologııalyq progress vektoryn aıqyndaıtynyn, sırek jáne sırek jer metaldarynyń ken oryndaryn ıgerý ‒ elimiz úshin basym mindetterdiń biri bolýǵa tıistigin basa aıtty.
Sırek jer metaldary kúndelikti ómirimizden oıyp oryn alǵan kompıýter, planshet, telefon komponentteriniń negizin quraıdy. Sırek metaldarsyz Tesla jáne Apple akkýmýlıatorlyq taqtalaryn, sondaı-aq turaqty magnıtter men joǵary temperatýraly ótkizgishterdi óndirý múmkin emes. Metallýrgııada sırek kezdesetin elementterdiń qospalary (lantan, prazeodım, serıı) metall konstrýksııalarynyń beriktigin arttyratyn qasıetine saı avtomobıl jáne áskerı ónerkásipte, zymyran qozǵaltqyshtaryn, qyshqylǵa jáne ystyqqa tózimdi áınekterdi jasaýda belsendi qoldanylady. Neodım, prometıı, terbıı, gadolınıı sııaqty sırek jer metaldaryn atom elektr stansalaryn salý men paıdalanýdyń ártúrli aspektilerinde qoldanýǵa bolady. Bul metaldar reaktor parametrlerin jáne AES qaýipsizdik júıelerin baqylaý úshin ártúrli sensorlar men ólsheý qurylǵylarynda, sondaı-aq stansa qyzmetkerleriniń radıasııalyq ekspozısııasyn tómendetetin jeńil betondar sııaqty radıasııadan qorǵaý materıaldarynda paıdalanylýy múmkin. Sol sekildi neodım temirmen jáne bormen birge kúshti ári turaqty magnıtter túzep, olar óz kezeginde AES generatorlary men elektr qozǵaltqyshtarynyń qajettiligin qamtamasyz etedi. Gadolınııdi reaktorlardaǵy ıadrolyq reaksııalardy retteý úshin neıtrondyq moderatorlarda jáne neıtrondyq sýpressorlarda qoldanýǵa bolady. Quramyna sırek jer metaldary kiretin atom elektr stansalaryna arnalǵan negizgi jáne qosalqy jabdyqtar men materıaldar daıyn kúıinde jetkiziledi. Jalpy, AES qurylysy jobasynyń qajettilikteri men talaptaryna baılanysty jergilikti qamtý qurylys kelisimshartynda kózdeledi.
О́ndiriske qajetti sırek kezdesetin metaldardyń az mólsheriniń ózi taýarlardyń qosymsha qunyn edáýir arttyrady. Qymbat metaldardyń ishinde osmıı, rodıı, rýtenıı, platına, altyn tabıǵı elementterge jatqyzylsa, Osmıı-187 jáne Kalıfornııa sekildi metaldar jasandy jolmen shyǵarylǵan. SJM arasynda eń qymbaty ‒ bir kılosy 1 mıllıon 52 myń dollar turatyn terbıı oksıdi sanalsa, eń arzany ‒ quny búginge deıin kılosyna 27 myń dollardy quraıtyn eýropıı oksıdi bolyp esepteledi.
Osydan 30 jyl buryn AQSh bul salada álemdik óndiristiń 60 paıyzyn qamtamasyz etken. Biraq ekologııalyq qaýipterge baılanysty bul el SJM óndirý men óńdeýdi qysqartýǵa májbúr boldy. Qazirgi ýaqytta SJM-niń eń iri álemdik óndirýshisi ‒ Qytaı. Bizdiń elimizge keletin bolsaq, mamandar áleýetti 12 ýchaskeni zertteýge kirispek. Sırek jer elementteri Qundybaı tıtan-sırek jer ken ornynda, Janet, Ońtústik jaýyr, Kóktenkól, Joǵarǵy Espe, Qarasý sırek metall ken oryndarynda, sondaı-aq Qarataý fosforıt alabynda kezdesedi. Mundaı metaldardyń edáýir kólemi ýran ken oryndarynda da bar. Sondaı-aq lıtııge suranystyń artýyna baılanysty perspektıvaly ýchaskelerdi anyqtaýǵa erekshe nazar aýdarylyp otyr. Osy jyly Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Qara-aıaq jáne Mýncha ýchaskelerinde sırek kezdesetin metaldardy anyqtaý jumystary jalǵasyp jatyr. Sonymen qatar elimizdiń ortalyq, shyǵys jáne ońtústik óńirlerinde altyn men mys ken ónerkásibiniń mıneraldyq-shıkizat bazasyn damytýǵa mol áleýet bar.
2022 jyldyń qorytyndysy boıynsha elimizde SM jáne SJM óndirisi 134,3 mlrd teńgeni qurady. О́ńdeý ónerkásibindegi salanyń úlesi – 0,6%, al metallýrgııada 1,5%-ǵa teń. Sırek jáne sırek jer metaldarynyń otandyq óndirisin birneshe kásiporyn usynady. «О́skemen tıtan-magnıı kombınaty» AQ álemdik tıtan óndirýshileri, «Úlbi metallýrgııa zaýyty» AQ berıllıı men tantal arasynda kóshbasshy orynda tur. 2004 jylǵa deıin «Jezqazǵansırekmet» RMK renıı shyǵarý boıynsha álemde ekinshi oryn ıelengen. Birqatar óndiris negizgi metaldardyń iri óndirýshileri negizinde ilespe ónim retinde jumys isteıdi.
Úkimet jýyrda ázirlegen Sırek jáne sırek jer metaldaryn damytýdyń aldaǵy bes jylǵa arnalǵan keshendi jospary resýrstyq bazany keńeıtýdi jáne sırek metaldardy keshendi alý tehnologııalaryn engizýdi, jumys istep turǵan óndiristerdi jańǵyrtýdy, salany retteıtin standarttardy ázirleýdi, sondaı-aq jekelegen metaldarǵa qupııalylyq rejimin alyp tastaýdy kózdeıdi. Qujatta sırek radıoaktıvti metaldardy qospaǵanda, tústi metaldar sırek jáne sırek jer metaldaryna jatqyzylǵan. Olardyń qatarynda otqa tózimdi sırek metaldar (sırkonıı, gafnıı, vanadıı, nıobıı, tantal, molıbden, volfram, tıtan), sırek jeńil metaldar (lıtıı, rýbıdıı, sezıı, berıllıı), sırek shashyrańqy metaldar (gallıı, ındıı, tallıı, germanıı, gafnıı, selen, tellýr, renıı, rýbıdıı), sırek jer metaldary (skandıı, ıttrıı, lantan jáne lantanıd) bar.
Keıingi 20 jylda salada ishki jáne syrtqy faktorlarmen baılanysty kúrdeli úderis baıqalady. Mysaly, Qytaıdyń iri óndirýshileriniń álemdik naryqta úzdiksiz dempıng jasaýy dúnıe júzinde, onyń ishinde bizdiń elde birqatar metaldyń shyǵarylýyn qysqartýǵa jáne toqtata turýǵa ákelip soqty. Sonymen qatar negizgi qýattardyń tozýy, qoldanystaǵy ken oryndarynyń qupııa málimetterine qoljetimsizdik, óndirý men qaıta óńdeý tehnologııalarynyń bolmaýy, qatty mıneraldy qaldyqtardy baǵalaý men kommersııalyq paıdalanýdyń tómen deńgeıi, baǵa belgileýmen, standarttarmen baılanysty salany retteýdiń ózekti emes reglamentteri júıeli problemalar týdyrǵan. Endi salany tıimdi damytý úshin tejegish faktorlardy taldap, qajetti bastamalardy anyqtaýǵa umtylys jasalyp otyr. Bul úshin qoldanystaǵy qýattardy jańǵyrtý men keńeıtýge, ónimniń jańa túrlerin shyǵarýdy ıgerýge den qoıylmaq. Sonymen birge ken oryndaryn kommersııalyq paıdalanýǵa, onyń ishinde tehnogendik mıneraldyq túzilimderdi qaıta óńdeýge ınvestısııalar tartý esebinen resýrstyq bazany ulǵaıtý, sala qyzmetiniń normatıvtik quqyqtyq bazasyn reformalaý mindeti tur. Salany shıkizatpen qamtamasyz etý úshin ken oryndaryn barlaýǵa, sırek jáne sırek jer metaldarynyń neǵurlym perspektıvaly túrlerin óndirý men baıytýǵa ınvestısııalar tartý qajet. Buǵan qosa barlyq jer qoınaýyn paıdalanýshylarǵa ken oryndary men obektilerdegi sırek jáne sırek jer metaldarynyń quramyn baǵalaýdy júrgizý týraly mindetti talap engizgen oryndy. Jumys istep turǵan óndiristerdi jańǵyrtýǵa jáne jańa jobalardy júzege asyrýǵa ınvestısııalar tartý, SM jáne SJM alý úshin óz qaldyqtaryn keshendi qaıta óńdeýge bıznesti yntalandyrý, zertteý kezeńinen bastap ǵylymı jumys nátıjelerin kommersııalandyrý men masshtabtaýǵa deıin kenderdi baıytý jáne qaıta óńdeý problemalarymen aınalysatyn ǵylymı zertteý uıymdaryn qoldaýdyń da mańyzy zor. SM jáne SJM salasynda keminde 3 ulttyq standartty qoldanysqa engizý, sırek jáne sırek jer metaldaryn memlekettik qupııalarǵa jatatyn málimetter tizbesinen shyǵarý josparlanýda. Keshendi is-sharalardy júzege asyryp, sırek jáne sırek jer metaldary óndirisin damytý úshin 11,8 mlrd teńge bólinbek.
