Jýrnalıst ómirin saqtandyrý: Zańǵa ózgeris engizý qajet pe?

Elimizdegi 5 myńǵa jýyq BAQ-tyń 90 paıyzy jekemenshik ekenin eskersek, bul másele kópti mazalaıtyny aıtpasa da túsinikti. Zań jobasynyń novellalaryn túsindirgen mınıstr bul suraqtyń birjaqty másele emes ekenin aıtty. «Norma durys, óıtkeni jýrnalıst tótenshe jaǵdaılar nemese soǵys aımaǵyndaǵy oqıǵalar týraly aqparat taratý barysynda onyń ómirin saqtandyrý óte mańyzdy. Biraq taǵy bir másele – BAQ – shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileri. Sondyqtan biz qazir osy norma boıynsha olardyń quqyqtaryna nuqsan keltirmeý úshin saraptama júrgizip jatyrmyz. Árbir redaksııa óz jýrnalısterin saqtandyrýǵa mindetti dep sanaımyz. Normany barlyq jaǵynan talqylaımyz: depýtattar da, jeke saraptama da óz anyq­tamasyn beredi», dedi sala basshysy.

Endigi jerde bul másele resmı BAQ-tar men óz betinshe kún kórip júrgen jýrnalıster arasynda qalaı ret­tel­mek? Onyń ústine jyl ótken saıyn tilshilerdiń ómirin saq­tandyrý álemdik turǵyda ózekti máse­lege aınala bastady. «Press Emblem Campaign» úkimettik emes uıymynyń máli­met­terine kóz salsaq, 2022 jyly dúnıe júzinde 29 eldiń 115 jýrnalısi óz min­detin oryndap júrgen kezde mert bolǵan.

Al IýNESKO derekteri byltyr 86 jýrnalıst pen BAQ qyz­met­keri qaıtys boldy degendi alǵa tartady. О́z kezeginde ha­lyq­aralyq jýrnalıster federasııasy (IFJ) 2022 jyly qyzmet babynda 67 jýrnalıst qaza tapty degen málimet berdi.

Qalaı desek te, qaıǵyly kór­set­kishter 2021 jylǵa qara­ǵanda 45 pa­ıyz­ǵa joǵary. Jýr­na­lıs­ter­di qorǵaý jónindegi komıtet BAQ ókilderiniń qa­za­sy kóbine Ýkraına (15), Meksıka (13), Gaı­tıde (7) tirkelgeni týraly naqty málimet taratty. Qaıtys bolǵan árip­testerimiz qańǵyǵan oq, jaza­taıym oqıǵalardyń qurbany bolsa, olardyń ishinde qýdalaýǵa ushy­rap, qasaqana ólti­ril­genderi de bar...

Sonymen mınıstrdiń qoǵam kó­keıin­de júrgen jaǵdaıdy qoz­ǵaýy aq­parat aıdynynda júr­gen talaı árip­te­simizdi eleń­de­­tip, osy bastamaǵa qa­tysty birqatar saýalǵa jaýap izdeýge túrt­ki bolyp tur. Shyndyǵynda BAQ qyzmetkerlerin qyzmettik min­det­terin oryndaý barysynda saqtandyrý boıynsha zańǵa ózgerister engizý kerek pe?

Jeme jemge kelgende mı­nıstr­­­diń bul usynysy múddeli ta­rap­­tardyń da qyzyǵýshylyǵyn oıatyp otyr. Máselen, elimizdegi saqtandyrý mekemeleri tótenshe jaǵ­daı­lar men apat oryndarynan habar taratý mańyzdylyǵyn es­­kere otyryp, jýrnalısterdi saq­­­­tandyrý týraly mınıstr Aıda Balaevanyń usynysy oryn­dy dep esepteıdi. Degenmen bul normany engizý zańdy jan-jaq­ty talqylaý men saraptama jumys­ta­ryn júrgizýdi talap etetinin de umytpaǵan jón.

Osyǵan oraı jýrnalısterdi qyz­­met­tik mindetterin atqarý ba­ry­­synda jazataıym jaǵ­daı­­­­­lardan saqtandyrý týraly usy­­­­nysqa qatysty «Evra­zııa» ómirdi saqtandyrý kompa­nııa­­­­synyń basqarma tóraǵasy Oksana Radchenko ká­sibı turǵyda tómendegideı pikir bil­dirip, tarata baıandap berdi.

Aldymen 2005 jyly Qa­zaq­stan­da zańnamalyq deń­geı­de qyzmetkerdi eńbek (qyzmettik) min­detterin (JOMS) atqarý ke­zinde jazataıym oqıǵadan min­­detti saqtandyrý týraly zań qa­byl­danǵanyn eske salý kerek.

Zań jumys berýshilerge ju­mys­kerlerdi eńbek (qyzmet­tik) mindetterin atqarý kezinde jazataıym oqıǵadan mindetti saq­tan­dyrý týraly talapty belgi­leıdi. Qyzmetker qaza tap­qan­da nemese qyzmettik min­detin oryndaý barysynda eń­bek­ke jaramdylyq qabiletinen belgili dárejede aıyrylǵan jaǵdaıda saqtandyrý kompanııasy zardap shekken adamnyń nemese onyń otbasy músheleriniń paı­da­syna saqtandyrý tólem­de­rin júzege asyrýǵa tıis. Tó­lem­derdiń mólsheri men uzaq­­tyǵy jábirlenýshiniń jala­qy­synyń kólemi men onyń qam­qor­lyǵyndaǵy, asyraýyn­da­ǵy adamdardyń bolýyna baılanysty (ádette kámeletke tol­ma­ǵan balalar nemese múgedek ata-analar) belgilenedi.

Oksana Radchenko alǵa tartyp otyr­ǵan­daı, JOMS týraly zańnyń qol­danysyna medıa salasynda jumys isteıtin mekemeler, kez kelgen basqa ká­sip­oryn­darmen qatar (shahterler nemese keńse qyzmetkerleri bolsyn), buqaralyq aqparat qural­da­ry jatady. Osy­laı­sha, BAQ qyzmetkerleriniń qyzmettik min­det­terin oryndaý barysynda olardy saqtandyrý arqyly qorǵaýdy qamtamasyz etý úshin qosymsha zańnamalyq ózgerister talap etilmeıdi. Qoldanystaǵy zań­namamen atalǵan máse­le­ler retteledi.

Osy arada JOMS zań jobasy aıasynda saqtandyrý tek eńbek kelisimsharty boıynsha jumys istep júrgen jýrnalıstke qatysty ekenin aıta ketý kerek.

Kásibı táýekel klasy jumys berý­shi­niń ekonomıkalyq qyzmet túrine baılanysty anyqtalady. BAQ qyz­metiniń túrine baılanys­ty (baspa basylymy, televızııa, radıoarna jáne t.b.) uıym 1-den 4-ke deıingi (zańda belgilengen 22 ekeýiniń ishinen) kásiptik táýekel sy­nyptaryna jatqyzylýy múm­kin.

Degenmen, jýrnalısterdiń birqatary BAQ-tyń shtattyq qyz­met­kerleri bolyp tabylmaı­tynyn (eńbek sharty joq), aza­mattyq-quqyqtyq sıpattaǵy shart­tar (MJÁ) bo­ıynsha frı­lan­serler retinde jumys is­teı­tinin eskere otyryp, osy sa­nat­taǵylardyń óz tań­daýy bo­ıynsha Qazaqstannyń kez kelgen saqtandyrý kompanııasynda jazataıym oqıǵadan erikti saqtandyrý shartyn jasasý múm­kindigi bar.

Al endi jaýyngerlik is-qımyl aımaǵynda nemese TJ kezinde qyzmettik mindetterdi oryndaý máselesine kelsek, jýrnalıst óz mindetin oryndaý barysynda, ıaǵnı issapar kezindegi jazataıym oqıǵa – saqtandyrý jaǵdaıy retinde qarastyrylýy múmkin.

Bul rette, eger saqtandyrý jaǵ­daıy iskerı qımyldar aıma­ǵyn­da bolsa, saqtandyrýshy saq­tandyrý tólemin júzege asy­rý­dan bosatylady. Saqtan­dy­rý­­shyny saqtandyrý tólemin júzege asyrýdan bosatýdyń osy negizi zańnamada belgilengen jáne saq­ta­nýshynyń qyzmet túrine baılanysty qandaı da bir erek­she­lik­ter joq.

JOMS týraly zańnamada uıymdyq-quqyqtyq nysan jaǵ­da­ıynda keıbir Mem­le­ket­tik kásiporyndardyń qyzmet­ker­­lerin mindetti túrde saq­tan­­dyrýdy qa­jet­sinbeıtin de normalar bar bolsa, bular – uıymdyq-quqyqtyq nysandaǵy mem­lekettik mekemeler, kommý­nal­dyq memlekettik mekeme, sondaı-aq respýblıkalyq memle­ket­tik mekemeler.

Alaıda «Qazaqstan», «Habar» telearnalary, sondaı-aq «Egemen Qazaqstan» men «Kazahstanskaıa pravda» gazetteri sııaqty mem­lekettik BAQ aksıonerlik qo­ǵam nemese jaýapkershiligi shek­teýli seriktestik retinde uıymdyq-quqyqtyq formaǵa ıe. Osy­laı­sha, memlekettik BAQ AQ nemese JShS retinde áreket ete­tin­dikten óz qyzmetkerlerin JOMS sheń­be­rin­de saqtandyrýǵa mindetti.

Osy arada azamattyq-quqyq­tyq sıpatqa ıe eńbek sharty boıyn­sha is­teı­tin jýrnalıster jumys berý­shi­niń uıymdyq-quqyqtyq nysanyna qaramastan, JOMS sheńberinde saq­tan­dy­rýǵa jatpaıtynyn qosa ketý qajet. Demek bul tek shtattaǵy qyz­met­ker­ler saqtandyrylady degen sóz.

JOMS kelisimsharty joq, biraq jumystaǵy jazataıym oqı­ǵa­lar bolsa she? Bul má­se­­lede jasalǵan JOMS ke­lisim­­shar­tynyń bolmaýy ju­mys berý­shini eńbek qyz­met­tik min­detterin atqarý kezin­de qyzmet­ker­diń ómiri men den­saý­ly­ǵyna keltirilgen zııan­dy óteý jaýap­ker­shiliginen bosatpaıdy.

Azamattyń ómiri men densaý­ly­ǵyna keltirilgen zııandy óteý zańda belgilengen tártippen, al daý týyndaǵan nemese kelgen zııandy óteýden bas tartylǵan jaǵ­daıda – sot arqyly júzege asy­rylady.

Jumys berýshi jasasqan JOMS sharty bolmaǵan kezde BAQ qyzmetkeri qaza tapqan nemese onyń qyzmettik mindetterin oryn­daý nátıjesinde kásibı eńbekke qabilettiliginen aıyrylý dáre­jesin alǵan jaǵdaıda, zar­dap shekken qyzmetker nemese onyń qamqorlyǵyndaǵy adamdar keıin­nen jumys berýshi júzege asyratyn saqtandyrý ótemimen birdeı ótemaqy taǵaıyndaýdy talap ete otyryp, sotqa júginýge quqyly.

Almaty