Beıbit kúnniń batyry

Erlik jasaımyn dep oılappyn ba?..

– Ol kezde men erlik jasaıyn dep oılady deısiń be? Biraq qoryqqan joq­pyn, aýyryp qalamyn desem, jań­byr aralas qar tópelegen yzǵarly jel­toq­sanda syrt kıimimdi sheship, sýǵa qoıyp ketem be? Ileniń ar jaǵynda da, ber jaǵynda da qaraqurym el qap­tap turdy. Eshkimniń júregi daýalap sýǵa túsken joq. Balalar shyrqyrap jyla­ǵanda adamnyń jany shyǵyp kete jazdaıdy eken...

Beısetaı aǵanyń esh búkpesiz shyn júrekten aıtqan sózi: «Erlik jasaıyn dep oılady deısiń be?» Biraq ol erlik jasaǵan. Erlik bolǵanda qandaı, teńdessiz erlik! Iá-á... shyryldaǵan ata-ana qaıyq aýdarylyp kóz aldynda ózenge aǵyp bara jatqan balalaryna qolushyn bere almaǵan ǵoı...

Aýdandyq kitaphananyń foıesin­de mektep oqýshylarynyń bireýleri qa­lyń qatty qaǵazdan jasalǵan qa­ıyqqa irkes-tirkes otyryp, bireýleri alty qulash kók matany qaıyqtyń bú­ıirinen jelpildetip seń kóshken ózen­niń kórinisin jasap qym-qýyt áre­kette. Buryshtaǵy dybys kolonka­sy­nan úskirik jeldiń, shylpyldaǵan ózen aǵysynyń, balalardyń daýysy estiledi... Kenet, qaıyq aýdarylyp, ý-shý bastaldy... Sham jartylaı óshirilip, kesh qarańǵylyǵyn bildirdi. Umyr-jumar, qarań-kúreń... «Qutqaryńdar! Apa-a!.. Ma-ma-a! Qutqaryńdar!.. Vova, kómektes!..» Jylaǵan qyz daýysy. Kishkentaı akterlerdiń óz rólderin son­shalyqty nanymdy somdaǵany, Beıse­taı aǵa qaltasynan bet oramalyn alyp, kóziniń jasyn súrtti.

– Aınalaıyndar-aı, kózimnen jas shyǵardy ǵoı... Anaý aıqaılap «Vova!..» dep jylaǵan qyzdyń zińgitteı eki aǵa­sy sol kezde jaǵada turǵan, keńshar­dyń garajynda birge jumys isteımiz, bala kezden birge óskenbiz. Ekeýiniń de sýǵa sekirýge dáti jetpegen... Jeltoqsanda kesh tez túsedi. Tópeleı qar jaýyp, aıaq astyna jel kóterilip, ózen betinde bir apta buryn qatyp, sol kúni mort-mort synǵan seń kóshkini júre bastady. Qaıyqtyń orta jolda aýdarylǵanyn óz kózimen kórgen jaǵadaǵy jurttyń záresi ushyp, qorqyp ketken de...

Ol kezde Beısetaı aǵamyz 34 jasta eken. Qulashtaı júzip aıqaı-shýdyń ortasyna jetken kúıde aldymen tóń­kerilgen qaıyqty aýdaryp ornyna qoıa­dy da, ony janushyrǵan qaıyqshyǵa ustatyp, ózi tarydaı shashyraǵan balalardy bir-birlep qaıyqqa ıkemdep jetkizip, jantalasa júzip júrip jınaıdy. On bes balanyń 12-sin jınaıdy, úsheýin aǵys alyp ketedi...

– Úreıi ushqan balalardyń bireýi shashymnan, bireýi qolymnan, bireýi aıaǵymnan tas qyp ustap, jabysyp qal­­ǵan. Meniń ózim sýǵa ketip qalýym múmkin, Qudaıdyń qudireti ǵoı, ata-babalarymnyń arýaǵy demegeni shyǵar, áıteýir, julqynyp júzip júrip qa­ıyqty toltyrdym... Sodan qaıyqty súı­­reı-múıreı jaǵaǵa umtyldym.

«Sereıip qatyp qalǵam...»

Balalaryna qoly jetip asyǵys kúı­de úıdi-úıine taraǵan ata-ana esin jıyp, óz-ózine kelgen soń baryp qutqarýshy Beısetaıdy izdemeı me? Sóıtse, ábden qaljyraǵan Beısetaı kıimin de kıip úlgere almaı, esinen tanyp, jaǵada­ǵy shoq sekseýildiń túbinde sereıip jatyr deıdi. Mashınasyn áldekim minip kórshi aýyldan kómek suraýǵa ketipti... Dene ıilmeıdi, muz bop qatyp qalǵan. Jurt jıylyp, júgirip júrip Beısetaıdy bórene aǵash kótergendeı qylyp úıine jetkizedi.

– Áıelim eki balamen arǵy bettegi tórkinine ketken. «Kún buzylyp tur. Ashylsyn, sol kezde qaıtarsyńdar» ­dep telefonmen ózim sálem aıtqam. Áıt­pese, sol kúni jolǵa shyqsa, eki ortaǵa júretin jalǵyz qaıyq, qudaı biledi aqyry ne bolaryn... Úıdegi jalǵyz anam súńgi muzdaı qatyp qalǵan, ne dem joq, ne qımyl joq balasyn kórgen boıda, botadaı bozdap, esi kireli-shyǵaly jú­girip júrip, kórshimizdi shaqyrtady... Meni «kóz jumdyǵa» sanaǵan kórshi­miz Júnisbek ata, moldalyǵy bar edi, dárigerlerdiń rezińke qapshyǵyna ys­tyq sý quıyp ákel deıdi apama. Alla taǵa­lanyń qudireti ǵoı abdyrap essiz júrgen anam álgi «grelkiniń» aýzyn da jap­paǵan, aqsaqal ony qolyna ala berip qaınap turǵan ystyq sýdy meniń ústime «qolqyldatyp» qotaryp alady... Denem «dir» etip, qaınaq sýdan «tirilip ketippin...» Sodan 23 kún úıde jattym. Qoıdyń quıryǵy men sorpasy janymdy alyp qalǵan.

Bolǵan oqıǵanyń ertesine kúlli aýdan tik turyp, 12 balany arnaıy tik­ushaqpen Almatydaǵy eń úlken emha­na­ǵa alyp ketedi. Esin áli jıyp úlger­me­gen Beısetaı Dáýrenbekov «Úıde anam jalǵyz, áıelim, bala-shaǵam tórkininen kelgen soń baraıyn...» dep úıde qala­dy. О́z-ózine kelip, aıaǵyna turǵan kúnin kútip otyrǵan eken nusqaýshylar «Ba­qanastyń batyrynyń» aıaq-qolyn jerge tıgizbeı týra sol kúni aýdandyq partııa komıtetiniń záýlim ǵımaratyna jetkizedi.

– Aýdannyń birinshi hatshysy Bek­bolat Turysjanov degen qatal kisi eken, partııa komıtetiniń bıýrosynda aýdannyń kúlli basshysyn tik tur­ǵyzyp qoıyp «buıralady-aı» kep. Aldymen maǵan alǵys aıtty. Men keń­shar dırektorynyń tapsyrmasymen eki kisini arǵy betten – Úshjarmadan keletin qaıyqqa mingizý úshin jaǵaǵa jetkizgem sol kúni. Solardyń biri sot, ekinshisi ishki ister bóliminiń qyzmetkeri eken. Hatshy ekeýine «Partbıletterińdi ústelge qoıyńdar. О́zderińdeı jap-jas jigit, naǵyz kommýnıst Dáýrenbekov oılan­baı sýǵa tústi. Sender túskende álgi úsh bala da aman qalar edi» dep aıqaı­lady. Ol eki baıǵusta jazyq joq. Biriniń sýdan shoshıtyn keseli bar degen dárigerlik anyqtamasy bolsa, ekinshisi, aǵysy qatty, arnasy keń ózende júzip kórmegenin aıtyp jylamsyrady. Al olarǵa qaraǵanda men Ileniń aǵysyna qarsy júzip, óskenmin ǵoı endi... – degen edi Beısetaı aǵa sol kúngi aıryqsha «bıýrony» eske alyp.

Eki aptadan soń Almatydan arna­ıy ókil kelip qutqarýshy Beısetaı Dáý­renbekovtiń qolyna Sochı kýrortynda demalatyn joldamasyn ustatyp, qal­tasyna 24 kúnge jeterlik pul salyp, ushaqqa otyrǵyzady.

Sochıde qurmetke bólengen batyr

Sochıdiń eń tamasha demalys ornyn­daǵy alǵashqy 4-5 kún eleýsiz ótken. Bir kúni tús aýa jas shamalary tete ózbek, tájik jáne ózimizdiń Mańǵystaýdan bar­­ǵan jigit – barlyǵy tórt jigit ádet­tegideı kýrorttyń kitaphanasynda «saýat ashyp» otyrmaı ma?

Kenet, «Pravda» gazetin oqyp otyr­ǵan ózbek jigiti «O, myna qara, myna qara... Qazaqstanda bir jigit ózenge aǵyp bara jatqan 12 balany ajaldan qut­­qa­ryp alypty... Qystyń kúni... Oı, naǵyz jigit, oı jigit!..» deıdi. Bári japa-tarmaǵaı «Pravdaǵa» umtylady. Gazetke kóz júgirtken Beısetaı Dáýren­bekovte bóten oı joq, «Oı, mynaý men ǵoı...» deıdi tańdanyspen. Álgi úsh dos gazetti qoldaryna ustap, tótelep ký­rorttyń dırektoryna tartady. Beı­setaıdyń «E, neǵylasyńdar, keregi joq, ótken is qoı...» degenine qaramaǵan. Qazaqstannan kelgen batyrǵa teńdessiz qurmet kórsetý sol kúnnen bastalady da ketedi.

– Kúnde kezdesý, kúnde maqtaý sóz... Tip­ti jergilikti gazetterden jýrnalıs­ter kelip qaıta-qaıta suhbat ta aldy. Qandaı jıyn bolsa, meni dereý «Bul jigit te batyr» dep, KSRO-nyń ár bu­ryshynan kelgen Keńes Odaǵynyń batyr­larymen, Sosıalıstik Eńbek er­le­rimen tórde qatar otyrǵyzady. So­nymen, kúlli demalýshylardyń nazary mende... Qoıatyndary bir-aq suraq: «Qalaı erlik jasadyńyz?» Men aıtamyn: «Oılanýǵa ýaqytym bolmady, qar borap tur, jel kóterildi, qaıyq kóz aldymyzda aýdaryldy, balalar shyryldap sýda aǵyp barady. Sheshindim de, sekirdim...» Qysqasy, 24 kún demalys­tyń saltanatpen qalaı ótkenin sezbeı qaldym. Qaıtar kúni kúlli kýrort aıaǵynan tik turyp, «Bizdiń batyrymyz, bizdiń batyrymyz» – dep uzaq qol shapalaqtap, mýzykamen shyǵaryp saldy. Ol bir ǵajap, umytylmas kúnder endi... – dep, kóp kúlmeıtin Beısetaı aǵa osy joly jaıdarlana bir kúlip, este­likterdi eske alyp jatty.

– On eki balany ajaldan aman alyp qalý shynynda da erlik, sizge sol kezde Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn berý kerek edi ǵoı! – deımin aǵamyzǵa.

– Alǵashynda «Batyr» ataǵy beriledi eken, sondaı ataqqa usynypty degen sózder shyqqan! Keıin KSRO Úkimeti «Qurmet belgisi» ordenimen shektel­di. О́z basym «Altyn juldyzdy» oılaıtyndaı halde bolǵanym da joq. Onyń ústine «Tórt ulttyń ókilderin quraıtyn qaıyqtaǵy apatqa ushyraǵan balalardyń sýǵa ketken úsheýi uly orys halqynyń ókilderi eken. Sondyqtan batyrlyqqa degen usynysty Úki­met qoldamapty-mys» degendi óz qula­ǵym­men estidim. Aınalaıyndar-aý, anan­daı janushyrǵan alasapyranda, qarańǵy túse bastaǵan kez... men óz balamdy da tanymaıtyn edim, qolyma ilingenin qaıyqqa ıkemdep sala berdim, sala berdim de qaıyqty asyǵys jaǵaǵa súıredim. Aýdan qurmettedi, oblys qurmettedi. Sochıdegi jaǵdaıdy jańa aıttym! Keńes Odaǵynyń barlyq bu­ry­shynan mektepterden – balalardan súısingen, meni maqtan tutatyndary týraly hattar esepsiz kelip turdy. Elim osy kúnge deıin qurmetteıdi. Qajet etseń, aıtaıyn, meniń qutqarǵanym – 2 cheshen, 3 ýkraın, 4 orys, polıagi bar, qalǵandary qazaq balalary... Men – shofer, Býlyga men aǵaıyndy Iаshenko­lar – Volodıa, Alekseı, Stepan slesar­lar, garajda otyryp bárimiz eńkildep, talaı jyladyq. Ne ózderi qaryndasta­ry úshin Ilege sekirip túse almaǵan, ne meni qutqarmadyń dep kinálaı almaıdy... Oı, basqa bermesin mundaı qasiretti? Qaıyqshy Vasıa Bazarnov degen kisi edi, jeke motorly qaıyǵymen adam basyna bir somnan alyp árli-berli jolaýshy tasymaldaıtyn... ony úsh jylǵa sottady.

Ileniń tolqynyna qaraı almaımyn...

...Sol kezde Aıdarbek Tegisbaev pen Sergeı Prosenko birinshi synypta oqıtyn. Olarǵa «ekinshi ómir syılaǵan ákeleri» Beısetaı Dáýrenbekovti ortaǵa alyp, bárimiz aıtýly oqıǵa bolǵan jaǵalaýǵa keldik.

– Osy ózenniń betine, tolqynyna qa­raı almaımyn, – dep bir kúrsingen Beı­setaı aǵa sonda, – qaıyqtan qula­ǵan álgi úsh bala deısiz be, bul Ileniń aǵysy talaı adamnyń obalyna qaldy ǵoı, talaı adamnyń ómirin úzdi. Ke­ıin kóktemde seń buzylǵanda álgi úsh balanyń biri tabyldy, apaly-sińli­li eki qyz iz-túzsiz ketti... Tótelep kelse ot pen sýdyń kesapatynan eshkim qu­tylmaǵan, – degen-di aınalaǵa oılana kóz tastap.

Sergeı qazaqsha taza, anyq sóıleıdi.

– Beısetaı aǵama batyr ataǵyn ber­mese de naǵyz batyr, bizdiń ekinshi áke­miz. Sol joly meniń ápkem Valıa da qut­qa­ryldy ǵoı, qysqasy, ol kisi biz­diń áýlet­ke ómir syılady... О́zimniń bala­la­rym da erjetip qaldy. Olar meniń máń­gi-baqı kim­ge qaryzdar ekenimdi esh umytpaıdy.

– Beısetaı aǵanyń paltomnyń ja­ǵa­synan qarýly qolymen ilip alyp qa­ıyqtyń erneýinen asyryp tastaǵany esimde... Motordan tas qyp ustaı aldym. Gazetterden oqımyz, sýdan eki adamdy qutqarǵanǵa batyr berip jatyr degendi. Biz­diń Beısetaı aǵamyz 12 balany qut­qar­dy. Biraq batyr ataǵyn bermedi. Eger sol kúni jaǵalaýda Beı­setaı aǵa bolma­sa, she... oılanyp kóri­ńizshi, – deıdi Aıdar­bek.

Aıdarbek pen Sergeı sý shaıǵan Ile­niń jaǵasynda turyp, ótken kúndi qınala eske aldy. Sol kúni Úshjarma ınternatynda oqıtyn balalar adam tasymaldaýshy jalǵyz qaıyqty keshke deıin kútken eken. Internatta bu­lardan basqa Aqkól, Kóktal, Kóljıde aýyldarynyń da balalary oqıtyn. Kún jeksenbi. Ertesine osy motorly qaıyqpen keri qaıtý kerek. «Eki reıs jasaıyn» degen qaıyqshy Bazarnovtyń sózine bala emes pe, úılerine asyqqan oqýshylar shýyldap, qulaq aspaǵan. Úlkender jaǵy balalarǵa eskertý jasap, ses kórsetpegen. Jańbyr aralas qar jaýǵan, –20 gradýs aıaz. Jel kó­terilgen, seń júrgen.

...Beısetaı aǵanyń úıine Almaty­dan, Novosibirden, Mahachkaladan, Krasno­dar men Krasnoıardan ózi qutqarǵan ba­lalar men olardyń urpaqtary­nan qut­tyqtaýlar osy kúnge deıin esh úzi­lissiz ke­lip jatady... Jyl saıyn 18 jel­toqsan kúni.

Erliktiń tegi bola ma?..

Iá, erliktiń de shyǵý tegi bolady eken... Aty búkil Keńes odaǵyna ja­ıyl­ǵan qutqarýshy Beısetaı Dáýren­bekovtiń ómir tarıhyn zerdelep, zeıin salyp, kóńil qoıar bolsańyz tańǵa­ja­ıyp tarıhı derekterge qanyǵasyz! Qadirmendi qarııa ózine halyq bergen «Baqanas batyry» ataǵyn 46 jyl boıy daq salmaı, qylaý túsirmeı arqala­dy. Balqash aýdanynyń Araltóbe aýy­lynda baqýat ómir súrdi. Ata-babasynan qal­ǵan, ózi aıtatyndaı, qara myltyq pen qara qaqpandy ermek etti. Aıtpaqshy, búgingi ańshylardyń ózine tańsyq kóri­netin dáýir jalǵastyrǵan sol shoıynnan quıylǵan qara qapannyń tiste­ýik aýzyn ekiniń biri «kúshengenmen» asha al­maıtynyna kýá bolǵanymyz bar... Ile ózeniniń saǵasyndaǵy qa­lyń qamysta kádimgi jolbarystyń jort­qany, onyń kıeli haıýanǵa kıeli me­ken bolǵany tý­raly da sol joly Beı­setaı aǵadan esti­gen edim. Beısekeń aǵa­­myzdyń atasy jańadan qurylǵan keńes ókimetiniń haıýanattar parkine Balqash jolbarysynyń eki kúshigin syılap, syıaqy alǵan. Jolbarys aýlaýda atasynyń óz tásili bolǵan!..

Qoqyshbaı esimdi endi bir atasy týraly ańyz tipti qyzyq... Álgi kitapha­nadaǵy saltanat kezinde (2014 jyl) sóz sóılegen aýdandyq máslıhattyń sol kezdegi jaýapty hatshysy, belgili jýrnalıst Marat Qashqymbaev: «Beısekeń aǵamyzdyń bir atasy Qoqyshbaı babamyz Ileniń eń aǵysy qatty ıiriminen eki qolymen bas ustaǵan kúıi ony mújip, aıaǵymen-aq júzip ótedi eken degen ańyz shyndyqqa jaqyn. Ileniń jaǵasyn balyqsha júzgen kisiler ǵana mekendegen...» degen edi.

...Eki-úsh jasar kezi eken. Jyńǵyl­dyń arasynda eshki-laqtyń sońyna ergen jalań-aıaq, jalańbut bala izim-qaıym joǵalyp, shaǵyn aýyldy dúr­liktiredi. Bir tún izdeıdi, bir kún izdeı­di. Soǵys bas­talǵan. Jurttyń bári maı­dan úshin eńbek­te. Qoly bos júrgen adam joq. Tań qy­lań bere borpyldaq topyraqty ba­syp júrgen balanyń izine túsedi iz kesý­shiler. Ol kezde Aqqól aýylynda tura­tyn adam da kóp emes eken. Iz jol bo­ıyn­daǵy qudyqqa alyp keledi. Izdeýshi top «Bala óz sýretin kórem dep qulap ketti me?» dep, qudyqty súzip shyǵady. Joq.

– Sodan... kún-tún qatpaı sharýa­da júrgen ákemdi shaqyrtqan. Aýyl­daǵy­­lardyń shapshańy sol kisi bolǵan degen­di keıin talaı estidim! Janushyr­ǵan ákem tóńirekti túgel sharlap meniń shyǵysqa bet alǵan izimdi tabady. Tup-týra zırattaǵy Aldabergen atamyz­dyń kúmbezine kirippin. Borpyldaq topyraqtaǵy balanyń izinen keıingi túsken eki qasqyrdyń izin kórgende iz­deýshi jurt birden «Oıbuı, qasqyr jep qoıdyǵa» toqtaıdy. Eki qorqaý da meniń izimmen kúmbezge kirgen... My­na qyzyqty qarańyz, ishte jalań aıaq, jalań but, tyrjalańash ábdan qal­jyraǵan men tastaı qatyp uıyqtap ja­typpyn. Sheshemniń aıtýynsha, emshekten shyqpaǵan kezim eken...

Maǵan oılana bir kóz tastaǵan batyr aǵa kenet: «Deni mama-qasqyr jaryqtyq tili shyqpaǵan balaǵa tıispeıdi eken degendi estıtinbiz. Meniń byldyrlap sóılep júrgen kezim eken. Ne bolǵanyn, basymnan ne ótkenin aıtyp bere almappyn. Biraq ábden qorqyp qalǵan ekensiń deıtin. Balany qasqyr emizipti degendi kitaptardan oqyǵanmyn» dep baryp, bir toqtaǵan. Teńdesi joq jasalynǵan erliktiń negizi osynaý ańyz tektes áńgi­melerde jatqan joq pa eken dep meniń de tańdanǵanym ras sonda...

* * *

2018 jyly 3 qazanda erligi baǵalan­baǵan halyq batyry Beısetaı Dáýren­bekov 80 jasynda dúnıeden ótti. Aral­tóbede jerlendi. Erlik ıesi týraly eń alǵash BAQ-ta tebirene, tógildirip esse jazǵan bel­gili aqyn ári jýrnalıst Núsipbaı Ábdi­rahım halyq batyrynyń qabir tasyna mynadaı epıtafııa jazdy:

Aq janymen aqtaryla kúletin,

Jurttyń bárin baýyr sanap júretin.

Urpaq úshin ólimge bas tigetin

Jatyr munda beıbit kúnniń batyry

О́mirdi úlken júregimen súıetin!

Erligine eli basyn ıetin,

Aqsha qardaı kir shalmaǵan nıetin,

Imandy bol, ardaǵym!

Al meniń esimde... meniń esimde «Qa­sıe­tińnen aınalaıyn Dımash aǵa biz­diń aýdanǵa úsh ret keldi, sodan osy aýmaq­­tan kópir salyp berip ketti. О́ıt­keni ol kisi osyndaǵy ótken qaı­ǵy­ly oqıǵadan ábden habardar edi. Ha­lyq keıin oǵan «Dinmuhamed Qonaev atyn­daǵy kópir» degen ataq berdi. Meniń jasaǵan er­ligimniń óteýi – osy kópir!» degen Beı­setaı aǵanyń bir aýyz sózi qalypty...

Talǵat SÚIINBAI,

jýrnalıst

Almaty