Ilııastyń eskerilmegen kitaby

Jetisý topyraǵynda qońy­raýlatyp erjetken erjúrek qalamger osynaý tumsamen tutasa tirlik keshipti. Ǵumyr súrdegindegi qansińdi beınetke malynǵan eliniń ter men jasyn shylqı basypty. Kórgen qorlyǵy, keshken beıneti biz úshin kór­gen tústeı bolǵanymen, artyn­daǵy qazynasy qankeshti ǵu­myr­darııasynyń máńgilik jań­ǵyryǵy. Sodan da bolar jańa jınaqtyń tabylǵany ilııas­tanýshylar úshin ǵana emes, qazaq oqyrmany úshin de úlken oljaǵa aınalyp otyr.

1927 jyly Máskeý baspasynan shyqqan kitap Ilııas Jansúgirov atyndaǵy ob­lys­tyq ádebı murajaıǵa ót­ki­­zildi. Bul súıinshi habardy murajaı meńgerýshisi Nur­gúl Jaýynbaeva Jetisý ýnı­versıtetinde ótken «Jan­sú­girov oqýlary» respýb­lıkalyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııasynda habarlady. Onyń aıtýynsha, bul – buryn-soń­dy eshkimniń qolyna túspegen túpnusqa kitap.

Jansúgirov oqýlaryna eli­mizdiń túkpir-túkpirinen kelgen ilııastanýshy ǵalymdar men stýdent jastar qatysty. Bul keleli kezdesýde Ilııas Jan­­sú­girovtiń ómiri men shy­ǵar­­ma­shylyǵy jan-jaqty tal­qy­landy. Jıynda baıan­da­ma ja­sa­ǵan fılologııa ǵy­lym­dary­nyń kandıdaty, qaýym­das­ty­rylǵan professor Shara Qııah­metova burynǵy zertteý ju­­mys­tarynda tabylǵan birqa­tar dúdámal derekti atap ótti.

– Batyr Qalmyrzaevtyń «Ilııas Jansúgirov jáne «Qa­zaq» gazeti» atty maqalasyn­da Ilııas dep kórsetken 1914-1916 jyldar aralyǵynda «Qap­taǵaı» atty búrkenshik atpen «Qazaq» gazetinde jarııa­lan­ǵan, qazaq halqynyń ımpe­rıalıstik soǵysqa jáne áskerı salyq tóleýge qatysy týraly maqala Bilál Súleevke tıesili. Aqyn ómirbaıanyna sáıkes ol óziniń alǵashqy maqalasyn 1921 jylǵy 22 naýryzdaǵy «Jas alash» gazetinde «Zaman­dastaryna Joldaý» dep ataıdy. Ol týraly: «1931 jylǵy «Jańa ádebıet» jýrnalynyń 6-7 sanynda jarııalanǵan ómir­baıanynda Ilııas óziniń qa­lam jumysyna 1920 jyldan bas­tap aralasa bastaǵanyn jaz­ǵan, – dedi Sh.Qııahmetova.

Sondaı-aq ol fotoarhıvterde beınelengen tulǵalar­dy sáıkestendirý arqyly óz dá­lelin keltirdi.

Plenarlyq otyrysqa Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory Sáýle Erjanova, «Ilııasta­ný» ǵyly­mı-prak­tı­­­­­kalyq or­talyǵynyń meń­ge­­rý­­shi­si, professor Murat­bek Iman­­ǵazınov, Qa­zaq ult­tyq qyzdar peda­­go­gı­­ka­lyq ýnı­­­versıtetiniń dosenti Láz­zat Ádil­­be­kova qa­ty­­syp, Ilııas mu­rasynyń ózekti máselelerin kó­­terdi. Budaı keıin Shara Qııah­­me­tova­nyń «Ilııas­taný» oqý­­lyǵynyń tusaýy kesildi.

Endi áńgime aýa­nyn Ilııas Jansúgirovtiń áde­bı mýzeıine bursaq, 1984 jyly aqynnyń 90 jyldyq mereıtoıyna oraı ashylǵan mýzeı úıi 40 jyl boıy úzdiksiz halyqqa qyzmet kórsetip keledi. Búginde mý­zeı qorynda 6 myńnan astam aqynnyń ómiri men shyǵar­mashylyǵyna qatysty qundy jádiger saqtalǵan. Jylyna 10 myńǵa jýyq kórermen mýzeı jumysymen tanysyp, tamashalaıdy. Mektep oqýshylary men stýdentter kóptep kelip, aqyn Ilııas Jansúgirovtiń ómirimen, shyǵarmashylyǵymen tanysyp, oqý-tanymdyq, ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizip otyrady.

– Mýzeı qyzmetkerleri is-saparǵa shyǵyp, sırek qorlar men arhıvtermen jumys istep, derekter jınaqtap, mýzeı qoryn tolyqtyrady. Jyl sa­ıyn aqynnyń týǵan kúnin, repressııa qurbany bolǵan azaly kúnderine arnalǵan aqyndy eske alý jıyndaryn ótkizý dástúrge aınalǵan. Árdaıym túrli taqyryptarda kezdesýler men merekelik is-sharalar, músháıralar men baıqaýlar, dóńgelek ústelder men poe­zııalyq keshter ótkiziledi. Bıyl­ǵy jyly mýzeıimizde eli­mizdiń eńbek sińirgen geolo­gi, ult ádebıeti men tarı­hy­nyń janashyry, aqyn Ilııas Jan­súgirovtiń uly Saıat Ilııas­ulynyń týǵan kúnine oraı «Tektiden qalǵan tuıaq» atty jańa ekspozısııa ashyldy. 2023 jyldyń 26 qyrkúıeginde Almaty qalasyndaǵy Ult­tyq kitaphanada Fatıma Ǵa­bı­tovanyń týǵanyna 120 jyl tolýyna oraı «О́rteńde ón­gen gúl» atty kitabynyń tolyqtyrylǵan nusqasy­nyń tu­saýkeser rásimi ótti. Atal­ǵan kitap mýzeı qoryna alyndy. Sonymen qatar aqynnyń urpaqtarymen kezdesý barysynda Ilııas Jansúgirovtiń kenje uly, rejısser jáne sse­narıst Bolat Ilııasulynyń jeke zattary mýzeıge tapsy­ryldy, – deıdi mýzeı meń­ge­rýshisi N.Jaýynbaeva.

Kelesi jyly aqynnyń 130 jyldyq mereıtoıy men ádebı mýzeıiniń ashylýyna 40 jyl tolady. Osy oraıda mýzeı úlken daıyndyqpen aýqymdy josparlar quryp otyr. Atap aıtqanda, jer jánnaty Jetisý óńirin sheksiz súıip, jyrlaǵan jyr jampozynyń asa baı shy­ǵarmashylyq murasyn bú­gingi jas urpaqqa nasıhat­taý maqsatynda aqynnyń peı­zaj­dyq lırıkasyna jatatyn «qazaq poezııasyndaǵy uly jańalyq» bolǵan asa kór­kem shyǵarmasy «Jetisý sýretteri» óleńine dıorama jasaý, «Aqıyq aqyn Ilııas» atty oblystyq ǵylymı konferensııa men Astana qalasyndaǵy aqynnyń esimi berilgen №58 mektep-gımnazııasyna «Ilııas aqynnyń murasy» atty jyljymaly kórme uıymdastyrý, Saıat Ilııasulynyń ákesi týraly jazylǵan estelikterinen jınaqtalǵan kitap shyǵarý, Bolat Ǵabıtovtyń «Asyldyń synyǵy» atty jańa ekspozısııasyn ashý josparlanǵan.

Iá, qundy qujattar men mán­di málimetterge toly Ilııas Jansúgirovtiń ádebı mý­­­zeıi jastardy bilim nári­men sýsyndatyp qana qoı­maı, qaı­ratkeriniń ómir beles­te­riniń beımálim syrlaryna qanyqtyratyn kıeli oryn. Qa­shanda qazaq halqy baryn baǵalap, urpaǵyna sapa­ly bilim berip, tárbıeleı bil­gen. Mýzeı, ásirese jas ur­paq úshin óte baǵaly mekeme. Mýzeıden alǵan málimetter arqyly kelýshi jastar bili­min bekite túsetini anyq. «Biz­diń mýzeıge kelýshiler ara­synda sheteldikter jáne eli­mizdiń ár óńirinen meıman­dar jádigerlerdi kózimen kó­rip, ótken ómirdiń bir be­­le­sin sezingendeı bolyp, rıza­shylyǵyn bildirip ja­­tady. Bul da bolsa mý­zeı qyz­metkerleriniń eńbe­gi­ne be­rilgen jaqsy baǵa ­dep tú­si­nemiz», deıdi N.Jaýyn­baeva.

Jaqynda mýzeıge Qytaı Halyq Respýblıkasy Tar­baǵataı aımaǵy Sháýeshek qa­lasy Toly aýdanynyń tur­ǵyny, Shynjań kompozıtor­lar odaǵynyń bedeldi kompozı­tory Dýmangúl Muratjan­qyzy kelgen eken. Saparynyń sebebi Qytaıda gazet betinde Ilııas Jansúgirovtiń 1926 jyly jaryq kórgen «Bóbek bóleý» (Ana jyry) óleńin oqyp, qaıran qalady. Jyrdan áser alǵany sonsha, kompozıtor sol óleńge áýen shyǵarady. Kompozısııa qytaılyqtarǵa erekshe unaıdy. Tipti arnaıy úlken marapatqa da ıe bolady. Sol shyǵarǵan týyndysyn atamekenine kelip, mýzeı qoryna tapsyryp ketipti.

Jetisý oblysy