Aıryqsha qorǵalatyn ósimdikter sırep barady

«Ertis ormany» memlekettik orman tabıǵı rezervatynyń bas dırektory Arman Bektemirovtiń aıtýynsha, mekemedegi ǵylym, aqparat jáne monı­torıng bóliminiń mamandary jyl sa­ıyn ósimdikter álemin túgendeý ju­mys­taryn júıeli júrgizedi. Byltyr «Shóp­ti ósimdikter monıtorınginiń» qo­rytyndysy boıynsha rezervat aýma­ǵynda ósimdikterdiń 226 túri ósetini, onyń jeteýi Qazaqstannyń «Qyzyl kita­byna» engizilgeni belgili bolǵan. Atap aıtqanda, kóktemgi adonıs, uıqyshóp, sa­ry uıqyshóp, buǵy kladonııasy, seleý, kádimgi emen, Pavlov ıtmuryny. Buǵan qosa orman aýmaǵyn mekendeıtin ja­nýar­lar da alýan túrli. Qaraǵaı ormanda­ry arasynda bulandy jıi ushyrastyrýǵa bolady. Al «Qyzyl kitapqa» engen orman sýsaryn qyzyqtaý úshin de týrıster mun­da at izin salyp turady. Mamandar mun­da qustyń 50 túri bar deıdi. Búrkit, baloban suńqary, bezgeldek, úkini óz kó­zińizben tamashalap qaıtýǵa bolady. Qusbegiler naǵyz qyran búrkitterdiń ba­lapanyn jalqaraǵaı ormandarynan oljalap qaıtatyndaryn da jasyrmaıdy. Kezinde ataǵy Qazaqstannan asyp, KSRO men Eýropa elderine jaıylǵan kerekýlik qusbegi Máýııa Ábikeıuly talaı búrkittiń balapanyn osy aýmaqtan alypty.

«О́simdikterdiń genofondyn saqtaý bizdiń mekeme qyzmetkerleri úshin asa mańyzdy. Rezervatta 4 adamnan qu­ral­ǵan ǵylym, aqparat jáne monıtorıng bólimi jumys isteıdi. Olar 2019-2023 jyl­darǵa arnalǵan ǵylymı zertteý jos­paryna sáıkes keshendi zertteý shara­laryn júrgizip keledi. Aǵash ekpeleri­niń jaı-kúıine monıtorıng jasaý, orman aýmaǵyndaǵy ósimdikterge antropogen­dik faktorlardyń áserin anyqtaý, sırek kezdesetin ań-qustardyń esebin júr­gizý, bıologııalyq tabıǵı úderisterdiń da­mýyn keshendi túrde zerdeleý jáne taǵy basqa baǵyttarda mol sharýa atqa­ryl­dy. Bizdiń rezervatta kóktemgi adonıs, kóktem janargúli, uıqyshóp, ashyq qundyzshóp, Pavlov ıtmuryny, sarǵaldaq tuqymdas ósimdikter óte az ósetini belgili boldy. Jalpy, bul sırek kezdesetin túrler ǵoı. Sondyqtan olardyń geno­fondyn saqtap qalýymyz kerek. Aıryqsha qorǵaý sharalaryn kúsheıte túspesek, taıaý jyldarda quryp ketý qaýpi bar. Buǵan orman órtteri men antropogendik áserlerdiń ákeletin zardaby mol», degen alańdaýshylyǵyn jetkizdi rezervat basshysy.

Negizi jer betinde eń sırek kezdese­tin mundaı jalqaraǵaı ormandary Qazaq­stannyń soltústik-shyǵys óńirinde, Reseı jáne Kanada jerinde ǵana saqtalyp qalǵan. Ejelgi muhıttyń tabanynda, kádimgi qum jaldarynda ósip shyqqan relıkti ormandardyń ereksheligi basym. Tamyry 70 metr tereńdikke boılap, sonaý shyńyraýdaǵy jerasty sýlarynan qorek alatyn qylqanjapyraqtylar – búginde elimiz úshin baǵa jetpes tabıǵı baılyqtyń biri. Bıyl jazda Abaı oblysyndaǵy alapat órtten qanshama orman qory janyp ketti. Mundaı náýbet Kereký óńirine kelmes úshin jergilikti jaýapty mekemeler qam jasap baǵýda. О́tken ǵasyrdyń 90-jyldarynyń sońynda Ertis-Baıan jerindegi qaraǵaılardyń 72 myń gektardan astamy alapat órtten typ-tıpyl bolǵan. Osydan-aq aımaq ekologııasy men tabıǵı baılyǵyna qanshalyqty orasan zor shyǵyn kelgenin bilýge bolady.

Alaıda maman jetispeýshiligi, teh­nı­kanyń eskiligi sııaqty burynnan qalyp­tasqan máseleler qulashty keń sermeý­ge múmkindik bermeı otyr. Kók­tem men jaz aılarynda maýsymdyq qyzmetkerler, sonyń ishinde munara ba­qy­laýshylary, órt sóndirýshiler, kó­lik júrgizýshileri jetpeı jatady. Kadr­dyń jetispeýi máselesinen bólek, mundaǵy tehnıkalardyń 80 paıy­zy tozyp turǵanyn buǵan deıin de problema etip kótergenbiz. Iаǵnı qol­daǵy tehnıkalardyń osynshama kó­lemi qoldanysqa jaramsyz, esepten shyǵarý kerek. Olardy jumys qalpynda ustaý úshin jyl saıyn qyrýar qarajat bóli­nip, ormanshylar mashına-traktorlaryn áýpirimdep júrgizip otyr.

«Búgingi tańda Orman sharýashyly­ǵy jáne janýarlar dúnıesi komıteti orman sharýashylyǵy mekemelerin, sonyń ishinde «Ertis ormany» rezervatyn 2025 jylǵa deıin materıaldyq-tehnıkalyq bazamen jáne jabdyqtarmen jaraqtandyrý jobasyn ázirledi. Bıyl «Kamaz» bazasynda 3 órt sóndirý avtomashınasyn satyp alý josparlanǵan. Sondaı-aq bir patrýldik avtokólik pen orman kúzeti úshin tórt motosıkl satyp alýǵa ótinim berildi. Orman qorlaryn molyqtyrý jáne orman ósirýdiń keshendi josparyna sáıkes bıyl 2 828 gektarǵa qaraǵaı kóshetterin ektik. Bul maqsatqa 125,7 myń danadan astam otyrǵyzý materıaly jumsaldy», dep jalǵastyrdy áńgimesin rezervattyń bas memlekettik ınspektory.

Pavlodar oblysy ákimdiginen alyn­ǵan málimetterge súıensek, bıyl orman qorǵaý salasyna bıýdjetten 882 mln teńge baǵyttalyp, orman sharýashylyqtary 5 órt sóndirý avtomashınasyn, shaǵyn jınaqty 5 orman patrýldik keshenin, 33 motosıkl, 101 rasııa, 11 aǵash otyr­ǵyzý mashınasy men 6 túren satyp alyn­ǵan. Mundaı jaraqtandyrýdyń nátı­jesinde jyl sońynda óńirdegi orman sharýashylyqtarynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy 58-den 78 paıyzǵa deıin jaqsara túsedi dep kútilip otyr. Al keler jyly avtosısternaly taǵy 4 mashınany satyp alý josparda tur. О́ńirlik jer qoınaýyn paıdalaný, qorshaǵan orta jáne sý resýrstary basqarmasynyń basshysy Áıgerim Qabyltaevanyń aıtýynsha, osylaısha oblystaǵy sharýashylyqtardy órt sóndirý kólikterimen jaraqtandyrý 100 paıyzǵa jetkiziledi. Al arnaıy tehnıkalardy saqtaý úshin orman órtine qarsy stansalar salý qajet. Pavlodar aımaǵynda Qaraǵandy oblysyndaǵy tájirıbege súıenip, modýldik tıptegi stansalar turǵyzý josparlanyp qoıǵan. Mundaı nysandarǵa jobalyq-smetalyq qujattar qajet emes, sáıkesinshe olardy ornatýǵa az ýaqyt jumsalady.

Respýblıkalyq mańyzǵa ıe orman­ sha­rýashylyqtaryna bıyl 4 mlrd teń­­­ge­deı qarajat bólinip, onyń 1,5 mlrd teńgesi materıaldyq-tehnıkalyq bazany jaq­sartýǵa, 2,4 mlrd teńgesi orman órt­terine monıtorıng jasaıtyn júıeni ornatýǵa jumsalypty.

Jyl basynan Pavlodar oblysy aýma­ǵynda aǵashty zańsyz kesýge qatysty 41 oqıǵa tirkelgen. Olardan kelgen shyǵyn ótken jylǵymen salystyrǵanda úsh esege kem. Tabıǵı baılyqqa keltirilgen shyǵynnyń ornyn toltyrý úshin jyl saıyn myńdaǵan kóshet otyrǵyzylady. Aǵash kóshetterin egý – Ertis-Baıan óńiri úshin asa ózekti. Sebebi orman alqaptary aımaqtyń nebári 2 paıyzyn ǵana qurap otyr.

«Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń osydan úsh jyl buryn el aýmaǵynda 2 mlrd túp aǵash otyrǵyzý týraly tapsyrmasy bar. О́ńirde ormandy kóbeıtý jáne orman ósirý­diń keshendi jospary ázirlengen. Bes jyl ishinde 15,6 myń gektarǵa 106 mln túp qaraǵaı kósheti otyrǵyzylýy kerek. Nátıjesinde, oblystaǵy orman jamylǵylaryn 7 paıyzǵa deıin kóbeıte alamyz. 2021-2022 jyldary aımaqta 32,5 mln túp qaraǵaı otyrǵyzylǵan. Al bıyl 3 myń gektarǵa jýyq jerge 16 mln kóshet egildi. Jergilikti naryqta otyrǵyzý materıaldarynyń tapshylyǵy da baıqalady. Onyń ústine óndiristik kásiporynnan ónip shyǵatyn kóshetterdiń sapasyna qatysty da másele bar», deıdi Á.Qabyltaeva.

Aıtyp óteıik, bıylǵy shilde aıynan orman sharýashylyǵyndaǵy qyzmet­kerlerdiń jalaqysy 200-250 myń teń­ge­ge deıin ósti. Alaıda maýsymdyq ju­mystarda jaldanatyn qyzmetkerler men ákimshilik bólikte eńbek etetinderdiń tabysy kóterilmegen. Bul máseleni de jaýapty mınıstrlik aldaǵy jyly eskeredi dep úmittenemiz.

Sóz etken máseleler – jergilikti orman sharýashylyqtaryndaǵy prob­lemalardyń bir parasy ǵana. Munyń syrtynda keıingi jyldary ormanǵa qasaqana órt qoıýshylyq, orman urlyǵy, orman sharýashylyqtaryndaǵy qyzmetkerlerdiń biliktilik talaptaryna sáıkes kelmeýi, órtke qarsy zańnama talaptarynyń eskerilmeıtini, sharýashylyqtardaǵy orman alqaptarynyń ulasyp ósý kór­setkishiniń tómendep ketýi, orman sha­rýa­shylyǵyn uıymdastyrý men júr­gizýdiń eskirgen keshendi josparyn paı­dalaný, orman kúzetinde jańa tehno­logııanyń jetimsizdigi, taǵysyn taǵy máse­leler bar. Orman qorǵaý mekeme­le­riniń jumysy aldaǵy ýaqytta «qaıta júkteýdi» qajetsinip turǵandaı.

Pavlodar oblysy