Bilikti mamandar elge orala ma?

Keıingi jyldary «mılardyń jylys­taýy» bas aýyrtar máselege aınalyp bara jatqany jasyryn emes. Shet­el­dik joǵary oqý oryndaryn bitir­gen jáne damyǵan elderde jumys isteıtin qazaqstandyqtar kóbine sol alǵan bilimi men daǵdysyn týǵan jerinde júzege asyra almaıdy. О́ıtkeni olardyń zııat­ker­lik áleýetin qoldanýyna, ózin ózi damytýyna tolyq múmkindik joq. Ǵylym men tehnologııada bolashaǵynan úmit kúttiretin kóptegen jas oqýdyń ozyq múmkindikterin saralap, damyǵan elderge kóz salady. Bıýrokratııa men sybaılas jemqorlyq ‒ azamattardyń ózge elderge qonys aýdarýynyń taǵy bir sebebi. Bıik maqsattarǵa qol jetkizý zańsyz áreketter arqyly júzege asyrylǵan kezde, bul adamdardy neǵurlym senimdi, ádil oryn izdeýge ıtermeleıdi. Bul jerde laıyqty ómir sapasy, tartymdy jalaqy sııaqty faktorlar da tańdaýdan tys qalmaıtyny ras. Sóıtip, óz otanynyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna úlesin qosýǵa tıis azamattar bilimi men biligin ózge eldiń gúldenýine jumsap júr.

Osy tektes problemaǵa jýyrda depýtattar da zeıin qoıdy. «Aq jol» partııasy Prezıdenttiń Úkimetti ozyq tehnologııasy bar halyqaralyq kompanııalarda jumys istegen, tájirıbeli otandastardytartý baǵdarlamasyn iske qosý jónindegi «KPMG» kompanııasynyń bastamasyn qoldaýǵa shaqyrǵanyn eske saldy. Frak­sııa músheleri «osy baǵdarlama qabyl­dan­dy ma, talantty jastarǵa qandaı jaǵdaı jasalǵan, olar qansha jáne qan­daı kompanııalardan elge oraldy?» de­gen saýaldarǵa aqparat berýdi suraǵan. Aı­tý­larynsha, sheteldiń joǵary oqý oryndarynda bilim alyp, dardaı maman bolyp shyqqan daryndy jastarymyzdy sol eldiń kompanııalary turaqty jumys ornymen, joǵary jalaqymen, áleýmettik paket­pen qyzyqtyryp, ózderinde qal­dy­rýǵa tyrysady. Mysaly, Reseı ýnıver­sı­tetteri men kolledjderinde bizdiń mek­tepterdiń 70 myńdaı túlegi bar eken. Bul jaǵynan kórshi eldegi sheteldik stýdentter arasynda bizden barǵan jastar birinshi orynda tur. Ol týraly Reseıdiń resmı tulǵalary da maqtanyshpen ashyq aıtýda. Eger joǵary oqý oryndarynda oqıtyn otandastarymyzdyń jalpy sanymen salystyrsaq, onda Reseıge oqý­ǵa ketkenderdiń úlesi 10 paıyzdan asady. Onyń naqty sebepteriniń biri ‒ eldiń joǵary oqý oryndary qazaq talap­kerlerin Ulttyq biryńǵaı testi­leý­siz (UBT) qabyldap, grant, stıpendııa, jataqhanamen qamtamasyz etedi, bilim alyp shyqqannan keıin jumys ornyn, tipti azamattyǵyn usynady. Al oǵan kóp­tegen qarakózimiz qyzyǵýshylyq tany­týda. «Júrip jatqan soǵys saldarynan demografııalyq jáne jumys kúshi prob­lemalaryn sheshý úshin Reseı bizdiń jas­tarymyzdy ózinde qaldyrýǵa múddeli jáne bul baǵytta barynsha jaǵdaı jasaýy ábden múmkin», dep alańdaýshylyq bildiredi depýtattar.

Ulttyq statıstıka bıýrosynyń derek­te­ri kórsetkendeı, qazirde kadrlarǵa degen eń úlken qajettilik ónerkásip, kóterme jáne bólshek saýda, avtomobıl men motosıkl jóndeý, kólik jáne qoımalaý, ákimshilik jáne qosalqy qyzmet kórsetý, halyqqa áleýmettik qyzmet kórsetý, son­daı-aq densaýlyq saqtaý salalarynda sezilip otyr. Ekonomıkalyq qyzmettiń osy túrleri boıynsha qyzmetkerlerge kútiletin jalpy qajettiliktiń jıyntyq úlesi 66,2%-ǵa jetken. О́ńirler boıynsha qyzmetkerlerge eń kóp kútile­tin qajettilik Almatyda (4 776 adam), odan keıin Astanada (2 975 adam), sonymen birge Almaty oblysynda (621 adam) baıqaldy. Tehnıkalyq daǵdylar men bilimniń ózektiligi tómendeıtin úrdis beleń alǵanda úzdiksiz oqytýdyń qa­jet­tiligi artady. Buryn tehnıkalyq-kásiptik bilim berý sheńberinde alynǵan bilim biliktilikti arttyrýsyz 10 jylǵa jetkilikti dep sanalsa, qazir kóptegen mamandyq boıynsha daǵdylardyń ózektiligi tek eki jyldyń kóleminde ǵana saqtalady. EYDU taldaýyna qa­ra­­ǵan­da, eldegi jumys berý­shiler óz qyzmetkerlerine oqýdan ótýdi bel­sen­di túrde usynbaıdy. Sóıtip, bizde qyzmetkerlerdiń tek 3,4%-y ǵana qo­sym­sha oqýdan ótken. Kórip otyr­ǵa­ny­myz­daı, kadr áleýeti ornyqty ekonomıka qalyptasqan jaǵdaıda ǵana nyǵaıa alady.

Bilikti kadrlardy elge qaıtarýǵa yntalandyrý týraly aıtar bolsaq, aldymen bul sharaǵa áleýetti qatysýshylar qandaı belgiler boıynsha tańdalatynyn naqty anyqtaý qajet. Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýty (ERI) óńirlik zertteýler ortalyǵynyń dırektory Erlan Kárimovtiń paıymdaýynsha, birinshi kezekte QS World University Rankings derekteri boıynsha sońǵy 5 jyl ishinde álemniń úzdik 100 ýnıversıtetinde ǵylymı dáreje alǵan nemese «Fortune 100» kompanııalarynda keminde 3 jyl jumys tájirıbesi bar otandastarmen baılanys ornatqan jón. Bul tusta bilikti mamandardyń emıgrasııasynyń sebepterin zerdeleý boıynsha áleýmet­­taný zertteýlerin júıeli túrde júrgizý, birlesken jumystar men zertteýler júrgizý úshin elge bilikti kadrlardy tar­tý­ǵa otandyq dıasporalardyń múmkin­dik­terin paıdalaný, elde úzdiksiz bilim berý júıesin belsendi engizý qajet.

E.Kárimov elge qaıtyp jatqan otan­das­tardy turǵyn úı sýbsıdııalarymen, jeńildetilgen avtonesıemen qamtý qa­jettigin aıtady. Zertteýshiniń piki­rin­she, qaıtarý úderisin azamattyqty uzatpaı berý, olardyń balalaryn bala­baq­shaǵa, mektepke ornalastyrý, qo­symsha qarjylandyrýdyń belgili bir paıyzy sheteldik ǵylymı qyzmetkerler men ketken otandastar arasynan profes­sor-oqytýshylar quramyn tartýǵa jum­sal­ǵan jaǵdaıda, joǵary oqý oryndaryn qarjylandyrýdy ulǵaıtý qajet. Sonymen qatar birlesken jobalarǵa qatysý nemese joǵary oqý oryndarynda dáris oqý úshin sheteldik ǵalymdar men mamandardyń Qazaqstanǵa qysqamerzimdi saparlaryn uıymdastyrý olarǵa elimiz­de­gi oń ózgeristerdi kórip, túısinýge múm­­kindik beredi. Sheteldik ǵy­lymı qyz­metkerler qyzyǵýshylyq tanyt­qan jaǵdaıda otandyq JOO janynan ká­sip­ker­lik ınkýbatorlar nemese zerthanalar qurý, sondaı-aq jabdyq satyp alýdy jáne tehnıkalyq personaldy jaldaýdy qosa alǵanda, óz zerthanasyn ashý úshin granttar bólý qajet. Budan bólek, iri otandyq kompanııalardyń elden ketken bilikti qyzmetkerlerdi memleket básekege qabiletti jalaqy tóleýdi ishinara jaba alatyn jumysqa jaldaýǵa kóńil bólgeni durys.