Saıası pikirler toǵysqan alań

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 2022 jylǵy halyqqa Joldaýynda Parlamenttiń kezekten tys saılaýyn ótkizý josparymen bólisken-di. Osylaısha, saıası reformalar paketi zańdy jalǵasyn tapty.

«Burynǵy tártip boıynsha saılanǵan bıliktiń ókildi organ­darynyń kezekten tys saı­laý naýqany arqyly jańa­rýy zańdylyq. Sondyqtan Máji­listiń jáne barlyq deńgeıdegi más­lıhattardyń saılaýyn kele­si jyldyń birinshi jartysyn­da ótkizýdi usynamyn. Biz kóp­shiliktiń múddesin bildiretin depý­tattardyń jańa quramyn ja­saq­taımyz. Bul qadam más­lı­hattar men Parlament ju­mysynyń tıimdiligin arttyrary sózsiz. Bolashaqta Úkimet quramyna saılaýshylardyń basym kópshiliginiń daýysyn alǵan saıası kúshterdiń ǵana emes, Parlamenttegi basqa da partııalardyń ókilderi kirýi múm­kin. Mundaı tásil atqarýshy bı­lik­ke búkil qoǵamnyń talap-tile­gin eskeretin tıimdi she­shimder qabyldaýǵa múmkindik beredi», degen edi Memleket basshysy.

Sóıtip, Májilistiń kezekten tys saılaýy 2023 jylǵy 19 naýryzda ótti. Jalpy, eli­mizde saıası jańǵyrtý úderi­sinde parlamentarızmdi damytý isine erekshe mán berilip kele jatqanyn atap ótken jón. Ata zańǵa engizilgen óz­gerister men tolyqtyrýlar ádil ári ashyq erejeleri bar saıa­sı júıe qalyptastyrdy. Má­se­len, saıası partııalardy tir­keý rásimi aıtarlyqtaı je­ńil­­detildi. Tirkeýdiń qajetti shegi tómendetildi. Májiliske ótý shegi 7 paıyzdan 5 paıyzǵa tó­men­dedi. Iаǵnı 20 myń qol jı­naýdyń ornyna 5 myń qol jınaý jetkilikti. Bastamashy top músheleriniń qajetti sany da 30 paıyzǵa azaıdy. Par­lament pen máslıhattardy par­tııalyq tizim jáne birmandatty okrýg boıynsha jasaqtaýdyń tyń tásilderi iske qosyldy. Saı­laý bıýlletenderine «bárine qarsymyn» degen baǵan qosyldy.

Bıyl birinshi ret propor­sıonaldy-majorıtarly júıe arqyly Májilis depýtat­tary saı­landy. Osyǵan sáı­kes, tó­mengi Palatadaǵy de­pý­tat­tyq korpýstyń 70 paıyzy proporsıonaldy, 30 paıyzy majorıtarlyq tásilmen jasaqtaldy. Iаǵnı 69 depýtat saıa­sı partııalar atynan saılansa, qalǵanyn halyq tikeleı ózderi tańdady.

Saılaýǵa qatysty az-kem máli­met bere ketsek. Saılaýshy­lar­dyń naqty­lanǵan tizimderine sáıkes, Qazaqstan azamattarynyń jalpy sany 12 mln 35 myń 578 adamdy qurady. Jalpy sany 6 mln 366 myń 441 daýys berildi. Saılaýaldy jarysqa tirkelgen barlyq 7 saıası partııa, onyń ishinde 2 jańa partııa qatysty. Azamattardyń ózin-ózi usyný múmkindigi­niń arqasynda jekelegen okrýgterdegi básekelestik 1 mandatqa 63 adam.

Sonymen «Amanat» partııa­sy 53,9 paıyz daýys jınady. Iаǵnı 3 431 510 adam qolda­dy. Ekinshi oryndy «Aýyl» ha­lyq­tyq-demokratııalyq partııasy ıelendi. Olarǵa 10,9 pa­ıyz buıyrdy (693 938 adam). «Respublica» partııasy 8,59 pa­ıyz (547 154 adam) daýyspen úshinshi orynǵa turaqtasa, «Aq jol» Qazaqstan demokratııalyq partııasy 8,41 paıyz (535 139 adam) qoldaýǵa ıe boldy. Qazaq­stan Halyq partııasyn tań­daǵandar elektorattardyń 6,8 paıyzyn qurady. Iаǵnı 432 920 adam olarǵa daýys berdi. Májiliske altynshy bolyp ótken Jalpyulttyq sosıal-demo­kratııalyq partııasyna saılaý bıýlletenderiniń 5,2 pa­ıyzy (331 058 adam) buıyrypty. «Baıtaq» jasyldar partııasy 2,3 paıyz (146 431 adam) daýys jınady. Alaıda Parlamentke ótý shegi 5 paıyzdy quraǵandyqtan, Májilis quramyna engen joq. Taǵy bir aıta keterligi, «Bári­ne qarsymyn» baǵanyn elek­torat­tardyń 3,9 paıyzy tańdaǵan. Osylaısha, 248 291 adam óz qarsylyǵyn bildirdi.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen saılaý tizimine áıelder men jastar úshin 30 paıyzdyq kvota týraly norma engizilgeni málim. Endi olardyń qataryna múmkindigi shekteýli jandar qosyldy. Osylaısha, olardyń bılik minberinde óz daýysyn estir­týge tolyq jaǵdaı jasaldy. Bul norma depý­tattyq mandatty bólý kezinde de qol­danyl­dy. Sanattaǵy ókilderdiń – áıel­derdiń, jastardyń, múge­dek adamdardyń sany jıyn­tyǵy boıynsha partııa alǵan depýtattyq mandattardyń jalpy sanynyń keminde 30 paıyzyn qurady.

Taǵy bir aıta ketetin másele – Májilis­tegi 29 depýtat majo­rıtarlyq júıe boıyn­sha saılandy. Eń qyzyǵy, hám erekshe aıta keterligi, majorıtarlyq júıe bo­ıynsha synǵa túsken úmitkerlerdiń basym bóligi, ıaǵnı 435 kandıdat ózin-ózi usyn­ǵan. Degenmen bul saılaýda «Amanat» usyn­ǵan úmitkerlerdiń bási joǵary boldy. Má­selen, talaı jyl Parlamentte eńbek etken, zań shyǵarýshy organnyń uń­ǵyl-shuńǵylyn jete biletin Nurtaı̆ Sabılıanov Abaı oblysy atynan saılandy. Sondaı-aq Seýl Olımpıadasynyń grek-rım kúresinen kúmis júldegeri Dáýlet Turlyhanov ta As­tana qalasyndaǵy №1 saılaý okrýgi­nen oza shapty. Budan bólek, «Amanat» tiziminde VII shaqy­rylym depýtaty bolǵan Edil Jańbyrshın, Gúldara Nurymova da bar.

Belgili bloger, halyq ara­syn­da «Dáýletten» atymen ta­­nyl­ǵan Dáýlet Muqaev Astana qa­lasyndaǵy №2 saılaý okrýgi­nen saılandy. Uzaq jyl op­pozısııalyq «Dat» basylymyn basqarǵan Ermurat Bapı da óz okrýginde jeńiske jetti. Sonymen qatar belgili zańgerler Baqytjan Bazarbek, Abzal Quspan sekildi azamattar da Májilis quramyna endi.

Eýrazııalyq ıntegrasııa ınstıtýtynyń dırektory Orazǵalı Selteevtiń aıtýyn­­sha, bıyl halyqtyń saıası bá­sekege qyzyǵý­shylyǵy artqan. Sondaı-aq turǵyndar aralas saılaý júıesi toǵyzynshy ter­rıtorııadaǵy demokratııany damytýǵa yqpal etetin jol dep esepteıdi.

Al ınstıtýttyń ǵylymı-teorııalyq taldaý jáne ádis­temelik qamtamasyz etý bóli­mi­niń meńgerýshisi Arman Eshmuratov saı­laýǵa qatysty qyzyq máli­metpen bólis­ti. Eýrazııalyq ıntegrasııa ınstıtýty eldegi saılaý­lardan keıin arnaıy saýalnama júrgizipti. Sonyń nátıjesine sáıkes, ha­lyq­tyń basym bóli­gi aralas saılaý júıe­sin jaq­taǵan. Sondaı-aq ózin-ózi usyn­ǵan úmit­­ker­lerge qoldaý bildir­genderdiń sany kóp.

Qoryta aıtqanda, aralas júıede saılaýshylardyń múd­desi ulttyq jáne óńirlik deń­geıde tolyq kórinis tabaty­­ny anyq. Kóktemdegi saı­laý­dan keıin Parlamenttegi saıası partııalardyń qatary kóbeıdi. Depýtattar quramy aıtarlyq­taı ózgerdi. Saıası partııalar­dyń fraksııalary, birmandatty okrýgten saılanǵan depýtattar da jumysqa belsene kiristi. Olar kóptegen zań jobasyna bas­tamashylyq etip, ózek­ti máse­lelerdi batyl kótere bastady.