– Saıasat Nurbekuly, damyǵan elderde ǵylymǵa ishki jalpy ónimniń 3, tipti 4 paıyzyna teń keletin qarjyny bóledi. Biz bul kórsetkishti 1 paıyzǵa da jetkize almaı kelemiz. Kópten aıtylyp kele jatqan mejege osy jyly jete alamyz ba?
– Ekonomıkalyq damý jáne yntymaqtastyq uıymynyń usynymy boıynsha ǵylymǵa jylyna bólinetin qarjy kólemi ishki jalpy ónimniń 1 paıyzynan kem bolmaýǵa tıis. Egemendik alǵaly 30 jyl ótse de biz 1 paıyzǵa eshqashan jetkizbedik. 1990 jyly 0,82 paıyz, ıaǵnı eń joǵary kórsetkish osy boldy. 2000 jyly qarjy kólemi kúrt tómendep ketkenniń saldarynan 1990 jyly tirkelgen 52 myń ǵylymı zertteý qyzmetkeriniń 12 myńy ǵana qaldy. 2021 jyly 0,12 paıyzǵa, 2022 jyly 0,13 paıyzǵa, bıyl birden 0,26 paıyzǵa kóterdik. Mysaly, Ońtústik Koreıa jylyna ishki jalpy ónimniń 4,3 paıyzyn ǵylymǵa, 4,7 paıyzyn joǵary bilimge bóledi. Sonyń nátıjesinde robottar, kólikter, tehnıkalar, jalpy aıtqanda, jańa tehnologııalar eline aınalyp otyr. Al otandyq ǵylymǵa bólinetin qarjy kólemin ishki jalpy ónimniń 1 paıyzyna qashan, qalaı jetkizemiz? Bul mejege tek memlekettik bıýdjetpen jetý múmkin emes, ony moıyndaý kerek. Mundaǵy negizgi másele jeke sektordan ınvestısııanyń tartylmaýynda bolyp tur. Máselen, sol Ońtústik Koreıada ǵylymǵa baǵyttalǵan qarjynyń 72 paıyzy jeke sektordan túsedi. Amerıkada bul kórsetkish odan da joǵary, 84 paıyzǵa teń. Elimizde kerisinshe 70 paıyzǵa jýyq qarjyny memleket beredi. Sondyqtan zańnamalyq ózgeris bolýy qajet. «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» zań jobasy Májiliske engizildi. Bıyl talqylaý bastalady, buıyrsa aldaǵy sáýir aıynda qabyldanady. Sol zań sátti qabyldansa, júıeli sharalarymyz zańdy kúshine ense, salyq jeńildikteri qarastyrylyp, jeke sektordy, iri kompanııalardy ǵylymǵa qarjy salýǵa kóptep tarta alamyz. Josparymyz boıynsha bul mejege 2025 jyldyń sońynda qol jetkizemiz.
– Salyq jeńildikteri jeke sektordy ǵylymǵa qarjy bólýge qyzyqtyra qoıar ma eken?
– Salyq jeńildikterin engizý – álemdik tájirıbedegi eń myqty mehanızm. Izraıl, Fınlıandııa, Shveısarııa, Japonııa, Taıvan, Ońtústik Koreıa sekildi damyǵan ınnovasııalyq elderde mundaı jeńildikter kólemi 250-300 paıyzǵa deıin jetedi. Aıtalyq, Izraılde kez kelgen jeke, óndiristik, ónerkásiptik kompanııa ǵylymı úlesi joǵary ónimdi damytýǵa ınvestısııa salǵan jaǵdaıda ınvestısııasynan, ónimdi satýdan túsken tabystan 100 paıyz, ónimdi shyǵarýǵa basqa bir uıymmen seriktestik jasaǵanda 50 paıyz salyq tólemeıdi. Biz «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» zańnyń jobasyna 150 paıyz jeńildik engizdik. Zań qabyldansa, otandyq kompanııalar elimizdegi ýnıversıtettermen nemese ǵylymı zertteý ınstıtýttarymen seriktestik negizinde bir ınnovasııalyq óndiris ıa ǵylymı zertteý arqyly óziniń ónimin arttyrýǵa qarjy salsa, 100 paıyz salyqtan bosatylady. Al ǵylymı uıymdarmen seriktestik nátıjesinde shyǵarylǵan taýarlarǵa 50 paıyz salyqtyq jeńildik qarastyrylady. Osy jeńildikterge úlken úmit artyp otyrmyz.
– Jańa jylda jer qoınaýyn ıgerýshiler tabysynyń 1 paıyzyn ǵylymǵa bólýdiń tıimdi tetigi iske qosyla ma?
– Sizge bir mysal aıtaıyn. Selen deıtin sırek kezdesetin metal bar. «Kseroks» kompanııasy osy metaldy óte kóp qoldanady. Prınterdiń boıaý aýystyrǵyshyndaǵy uzyn selındr pishindes bóligi osy selennen jasalady. Tazartylmaǵan selenniń salmaǵy – 99,5 paıyz tazartylǵan túrine qaraǵanda áldeqaıda aýyr. О́ıtkeni tazartylmaǵan selende qorǵasyn kóp bolady. Osy tazartylmaǵan aýyr selen mys, sınk, temir balqytýdan qalatyn qaldyqtyń ishinde kezdesedi. Elimiz sol qaldyqty shıkizat kúıinde qanshama jyldan beri shetelge satyp keledi. О́ıtkeni qazir qoldanylatyn selendi tazartý ádisi – óte ýly, qaýipti, kúrdeli, qymbat. Áıgili Qanysh Sátbaevtyń izbasary akademık Baqdáýlet Kenjalıev bastaǵan Metallýrgııa jáne ken baıytý ınstıtýtynyń (Q.Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq zertteý ýnıversıtetine qarasty) ǵalymdary keıingi 7-8 jyldaı osy selendi tazartýdyń tıimdi ádisin zerttep, ázirledi. Jetekshi ǵalymdy shaqyryp, ádisti óndiriste qoldaný úshin ne keregin suradyq. Nátıjesinde, Ǵylym qorynan nysanaly grant retinde jáne Q.Sátbaev ýnıversıtetinen qarajat bólgizip, vakýýmdyq pesh jasaldy. Balqashtaǵy Mys zaýytyna osy ádisti usyndyq, ondaǵylar paıdasyn tez túsinip, 2 aıdyń ishinde seh saldy. Sebebi tazartylmaǵan selenniń 1 kılosy 10 dollar, tazartylǵany 150 dollar turady. Kip-kishkentaı sehta 100 tonna ónim shyǵarylady, 15 mln dollar taza tabys taýyp otyr. Iаǵnı ǵylymnyń óndiriske qosqan úlesi tabysty 15 ese arttyrdy. Eldegi búkil óndiristi osyndaı baǵytqa ıtermeleý kerek. Sonda
1 paıyzǵa jetemiz. Bir nársege kózimiz jetti, elimizdegi ken baıytý kásiporyndary, iri kompanııalary áli de shıkizat fılosofııasymen ómir súredi. Biz selen mysalynda olarǵa ǵylym arqyly tabysty eselep arttyrýǵa bolatynyn dáleldedik. «Mássaǵan, biz muny 2001 jyldan beri shıkizat kúıinde shetelge sý tegin sattyq, qanshama aqsha shetelge ketti» dep qaıran qaldy. Endi biz qazir olarǵa tazartylǵan selen satýmen ǵana shektelmeı, sodan túsken birjyldyq tabysyn prınterdiń boıaýyn qaptaıtyn plenka zaýytyn salýǵa jumsasa, jyldyq tabysy 15 mln dollar emes, 150 mln dollarǵa shyǵatynyn aıttyq. Biraq shıkizat fılosofııasyn ustanǵan kompanııalardy áli kóndire almaı kelemiz. О́ıtkeni olarǵa selendi tazartý ádisi jumys isteıtinin ǵylymı joba arqyly kórsetkenimizdeı, júıeli mehanızmniń mysaly bolýy kerek. Iri kompanııalardy, kásiporyndardy osylaı ǵana qyzyqtyrýǵa bolady. Kúshteı almaımyz. Sebebi jer qoınaýyn ıgerýshilerdiń ǵylymǵa tabysynan 1 paıyz bólýi mindettelmegen, ıaǵnı erikti.
– Ǵylym akademııasynyń jumysy qaı baǵytta damymaq?
– Ǵylym akademııasy Prezıdent janyndaǵy tolyq memlekettik mekeme mártebesin ıelendi. Akademııanyń aldynda birneshe mańyzdy mindet tur. Birinshisi – ǵylymı zertteý baǵyttaryn aıqyndaý. Elimizde 96 basym baǵyt boldy, qazir 6-ǵa qysqarttyq. Mysaly, óte qýatty Ǵylym akademııasy bar alpaýyt Qytaı ǵylymǵa nebári 8 negizgi baǵytty belgilegen. Mysaly, birinshisi – ósimdik sharýashylyǵy. О́ıtkeni onda halyq kóp, ash qaldyrmaý kerek. Negizgi proteınniń qaınar kózi – soıa. Soıanyń jyldam ósetin (vegetatıvti merzimin qysqartatyn) genin oılap tapqan ǵalymǵa memleketten aqsha beredi. Olar aqshany naqty ózderine (elge, memleketke) qajetti ǵylymı jumysqa bóledi. Al bizde qalaı? Granttyq qarjylandyrýǵa taqyryptardy, jobalardy ǵalymdar ózderiniń yńǵaıyna qaraı usynady. Endi Ulttyq ǵylym akademııasy belgilengen 6 basym baǵyttyń ishindegi ár saladaǵy problemalardy aıqyndap, ony sheshetin ǵylymı taqyryptar men jobalardy qabyldap, ózektiligin, ǵylymı turǵyda maqsatqa jetkizý jolyn anonımdi túrde saraptaıdy.
– Jańa granttar berile me?
– Megagrant degen uǵym paıda bolady. Qazirgi granttar ádette jabdyqtaýǵa, jalaqyǵa jetedi, boldy. Osy kúngi eń kólemdi grant kólemi 300 mln teńgeni quraıdy, bylaı qaraǵanda úlken soma sekildi, biraq 3 jylǵa bólip tastaǵanda aýqymdy ǵylymı jumystardy júrgizýge jetpeıdi. Sondyqtan byltyrdan bastap birtindep 4,5 mlrd teńge bolatyn megagranttardy iske qostyq. Muny bir ýnıversıtet nemese ınstıtýt ıgere almaýy múmkin, sol sebepti konsorsıým qurdyq. Mysaly, keıingi kezderi Kaspıı teńiziniń deńgeıi túsip bara jatyr. Sol Kaspıı óńiriniń basseınin zertteýge Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq zertteý ýnıversıteti, Geografııa ınstıtýty, Glıaseologııalyq ortalyq sekildi birneshe uıymnyń salalyq mamandary birikti. Osy zertteý jumysyna 4 mlrd teńge bólindi. Ekinshi, «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» zań jobasyna «ınfraqurylymdyq granttardy» engizdik. О́ıtkeni zamanaýı ǵylym ınfraqurylymdyq deńgeıge kóship ketti, tek eksperıment, dálel, praktıka júzinde ǵana ǵylym nátıjeli bolyp jatyr. Al buǵan zertteý júrgizetin uıymnyń ınfraqurylymy, jabdyqtalý jaǵdaıy joǵary bolýy kerek.
– Ǵylym qory osy jyly qandaı jobalardy qarjylandyrady?
– Ǵylym qory qazir eki úlken baǵyt boıynsha jumys istep jatyr. Onyń biri – kommersııalandyrý. Álginde aıtylǵan selendi tazartý ádisi sol kommersııalandyrý baǵytyna jatady. Q.Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq zertteý ýnıversıtetiniń «Sıntetıkalyq hımııa» zerthanasy 2024 jyldan bastap 10 myń flakon ónim (ıis sý, daq ketirgish suıyqtyqtar) shyǵarady. Ǵylym qory ekinshi úlken venchýrlyq baǵyt boıynsha jumysty bıyldan bastap iske qosady, ıaǵnı qor venchýrlyq ınvestorlardy ǵylymǵa tartýmen aınalysady. «Bizde ǵylymı joba, qarjy bar, soǵan siz de ınvestısııa salyńyz» dep ǵylymı ónimdi óndiriske aınaldyrý maqsatyndaǵy venchýrlyq qorlar sekildi jumys isteıdi. Osylaısha, jekemenshik ınvestorlardyń qataryn, ǵylymǵa tartylatyn ınvestısııanyń kólemin arttyramyz.
– Bıyl ǵylymı zertteý ınstıtýttary qandaı baǵytqa bet almaq?
– Ǵylymı zertteý ınstıtýttarynyń úlken ınventarızasııasy kerek. Iаǵnı mekemedegi materıaldyq dúnıeniń bar-joǵyn jáne jaı-kúıin belgili bir merzimde tekserip, túgendeý mańyzdy. Jańa jylda qabyldanatyn «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» zań jobasyna Technology readiness level – TRL, týra tárjimalasaq, tehnologııalyq daıyndyq deńgeıi degen uǵym engizilip otyr. Bul – halyqaralyq tájirıbede (AQSh, Izraıl, Eýropa elderinde) qoldanylatyn kez kelgen ǵylymı uıymnyń, zerthananyń, tipti ǵalymnyń nemese ǵylymı ujymnyń tehnologııalyq kommersııalandyrý, qoldanbaly ǵylymǵa daıyndyq deńgeıin kórsetetin ádis. Osy ádis arqyly elimizdegi ǵylymı zertteý ınstıtýttarynyń qaı deńgeıde, qandaı baǵytta, qaı satyda jumys júrgize alatynyn anyqtaımyz. Qazir birneshe deńgeı belgilengen. Mysaly, 1-2 satyda ınstıtýttyń áleýeti teorııalyq, ıaǵnı irgeli ǵylymmen aınalysa alatynyn kórsetedi. 3-4 satylar qoldanbaly ǵylymmen shuǵyldanýǵa qaýqaryn, 5,6,7 satylar tehnologııalyq óndirispen ushtastyrýǵa daıyndyǵyn, al 8-9 satylar óziniń jańa prototıpterin, ınnovasııalyq ónimderin shyǵarýǵa ázirligin bildiredi. О́kinishke qaraı, qazir ǵylymı zertteý ınstıtýttarymyzdyń kóbinde tehnologııalyq daıyndyq deńgeıi 1-4 satylarda tur. Muny uıym ujymynyń ózi de bilmeýi múmkin. О́ıtkeni onyń osyǵan deıin naqty belgilengen joly, ádisi, júıesi bolmady. Endi osy TRL ádisi arqyly ǵylymı zertteý ınstıtýttarynyń deńgeıi anyqtalyp, soǵan saı qarjy bólinip, joǵary satyǵa kóterilýdiń naqty sharttary kórsetiledi.
– Ǵalymdardy áleýmettik qoldaý paketi týraly ne aıtar edińiz?..
– Ǵalymdardy qoldaý, joǵaryda aıtylǵandaı, olardyń teorııalyq turǵydan toqtap turǵan ǵylymı jumystarynyń negizinde ónim óndirip, naryqqa shyǵarý arqyly áleýmettik jaǵdaıyn, bastysy jalaqysyn arttyrýdan bastalady. Mysaly, selendi tazartýdyń ádisin ázirlegen ǵalymdardyń jetekshileri aıyna 3-4 mln teńge jalaqyǵa qol jetkizip otyr. Ǵalymdar aqsha, joǵary jalaqy, ǵylymdaǵy tabystyń qaınar kózi grantta emes, naryqta ekenin endi túsinip keledi. Biz búginde ǵalymdarymyzdyń mádenıeti men fılosofııasyn aýystyryp jatyrmyz, bul eń kúrdeli jumys bolyp tur. Naǵyz ǵylym – kabınette otyryp maqala jazý emes, adamdardyń kúndelikti ómirine qajetti jańa ónim shyǵarý, ǵalym retinde, ǵylymı turǵyda turmysyn, jaǵdaıyn jaqsartýǵa úles qosý. Al naqty iske kelsek, «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» jańa zańda birneshe áleýmettik qoldaý paketi qarastyrylǵan. Ǵylymı jumystarmen aınalysatyn qyzmetkerlerge ǵylymı dárejesi úshin qosymsha aqy kózdeldi. Sonymen qatar jańa zań jobasynda ǵalymdardy áleýmettik, medısınalyq, zeınetke shyqqandaǵy qoldaýdyń túrlerin engizdik. Biraq biz jańa zańnyń qabyldanǵanyn kútpeı, 2023 jyldyń jeltoqsanynan «Otbasy bankimen» birlesip, jas ǵalymdarǵa arnalǵan jeńildetilgen turǵyn úı baǵdarlamasyn bastap kettik. Suranys óte kóp. Taǵy bir mańyzdy áleýmettik qoldaý – jalaqy. Mınıstrlikke qarasty ýnıversıtetterdegi professorlyq-oqytýshylyq quramǵa kiretin qyzmetkerlerdiń jalaqysy 25 paıyzǵa kóteriledi. Buǵan deıin oqytýshylardyń eńbekaqysyn ósirý joǵary oqý ornyna júkteletin, endi ortalyq bıýdjetten bólinedi. Bul qoldaýdy ótken jyly bastadyq, 2029 jylǵa deıin jylyna osynshama kólemde qosylyp otyrady.
Áńgimelesken –
Aıdana ShOTBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
