Kollajdy jasaǵan –Záýresh Smaǵul, «EQ»
Mınıstrge sensek, másele joq
Eldegi teń jarymnan astam halyqtan mindetti jarnany bir emes birneshe ret tóletetin MÁMS júıedegi júgensizdikti júgendeı alǵan joq. Kerisinshe medısınadaǵy bul olqylyqtyń sheshimin tabý qıynǵa túskendeı. Osylaısha, mınıstrlik pen MÁMS, ákimdik arasyndaǵy úshtiktiń ortasynda naýqastardyń taǵdyry aıaq dobyna aınalyp, jurt jaratqannan jyl sońynda aýyryp, em izdetpese eken dep tileıtin boldy. О́ıtkeni mıllıardtap aqsha túsip, mıllıondap syıaqy alatyn mekemelerdiń quzyryndaǵy medısınalyq uıymdar qarjy jetispeýshiligin syltaý etip, naýqastardy qabyldaýdan bas tartýdy ádetke aınaldyra bastaǵaly qashan.
Densaýlyq saqtaý mınıstrligi medısına salasynda aýyz toltyryp aıtatyn jańalyq kóptigimen sendiredi. Tipti sala basshysynyń aıtqan san men sapasyna sensek, aýyryp em izdegen halyq úshin medısına kez kelgen adamǵa, kez kelgen ýaqytta qoljetimdi sekildi. Mınıstr Ajar Ǵınaıat byltyr densaýlyq saqtaý júıesin qarjylandyrý 2,5 trln teńgege jetkenin málim etti. Ambýlatorııalyq deńgeıdegi shyǵyndar ulǵaıtylyp, jalpy kólemniń 56%-yn quraǵan. Máselen, medısınalyq ońaltýdy qarjylandyrý 13 esege ósip, 2019 jylǵy 6 mlrd teńgeden byltyr 78,1 mlrd teńgege deıin ulǵaıǵan. Ambýlatorııalyq dári-dármekpen qamtamasyz etý kólemi 2019 jylmen salystyrǵanda 2 ese artqan.
Respýblıkadaǵy medısınalyq mekemeler úshin 58,8 mlrd teńgege 514 medısınalyq tehnıka satyp alynsa, jabdyqtarmen jaraqtandyrylýy 2022 jylmen salystyrǵanda 2,5%-ǵa ósip, 84,15%-ǵa deıin jetken eken. Konsýltasııalyq-dıagnostıkalyq qyzmetterdiń sany da 2,5 esege artyp, 324 mln-nan assa, bir jyl ishinde 1,1 mln adam qymbat dıagnostıkalyq qyzmet túrlerin alǵan. Sondaı-aq byltyr skrınıngtik tekserýlermen qamtý arǵy jylmen salystyrǵanda 19,7%-ǵa ulǵaıyp, 8,5 mln adamdy quraǵan. Densaýlyq saqtaý salasynda qol jetkizgen tabysty tizip shyqqan mınıstr: «Qazaqstan 2027 jylǵa qaraı medısınaǵa jumsalatyn shyǵystardyń úlesin IJО́-niń 5%-na deıin jetkizý jónindegi maqsatqa jetý úshin senimdi túrde qadam basyp keledi», dedi.
Al medısınalyq áleýmettik saqtandyrý qory eldegi pasıentterdiń barlyǵyna josparly jáne shuǵyl medısınalyq kómek kórsetiletinin aıtyp sendirdi. Aýyryp em izdegen naýqas ýchaskelik dárigerine jazyla almasa, kezekshi dárigerdiń qabyldaýyna nemese fıltr kabınetke júginýdiń joly qarastyrylǵan. «Qajet bolsa shuǵyl túrde aýrýhanaǵa joldamamen jiberedi», delingen qor jaýabynda. Durys qoı, biraq bizdegi másele dál osy tustan bastalady. Dáriger pasıentke em taǵaıyndaý úshin beıindi mamandar men dıagnostıkalyq tekseriske jiberedi. Shuǵyl degen joldamasy kelesi medısınalyq uıymǵa jetkenshe naýqastyń qosymsha aǵzalary syr berip, ondaǵy kezek kelip bitkenshe jan tapsyryp, emin alǵansha múgedek bolyp qalýy da ǵajap emes. Sebebi álginde aıtqandaı, dárigerdiń áreketsizdigine jaýap berýdi eshkim moınyna alǵysy joq, al qarjy jetispeýshiligi synyqqa jaqsy syltaý boldy.
Jańyltpash jaýap: qarjy bar, portalda aqsha joq
Aıtpaqshy qor mamandary «Onkologııalyq aýrýlarǵa kúdik bolǵan kezde «jasyl dáliz» baǵyty boıynsha, óz emhanasynda shuǵyl tekserýden óte alady» deıdi. Degenmen bul sózdiń de qanshalyqty shyndyqqa janasatynyn osy aýrýǵa shaldyqqan naýqastardyń ózinen surap bilgendi jón kórdik. Almatylyq Tursyn Qazybaev jarty jyl buryn basy aýyryp júrgenin aıtyp jergilikti emhanaǵa barǵan. Ýchaskelik dáriger ádetinshe beıindi mamandarǵa joldama beredi. Áıteýir birinen soń bir joldamany arqalap ár esikti jaǵalap júrgende aýrýy asqynyp ketkenin aıtqan ol dárigerlerge MRT-ǵa túsirýge ótinish jasapty. Biraq ondaǵy dárigerler bul tekseristiń qajet emes ekenin aıtyp, óz betterinshe em bergen. Basynyń aýrýy budan basylmasyn bilgen ol jeke klınıkalarǵa júginedi. Tek sol kezde ǵana asqazany men basynda qaterli isik bar ekeni anyqtalady. «Jergilikti emhanadaǵy tar mamandardyń qabyldaýynda bir, emin alý úshin eki ýaqyt joǵaltqanymyz azdaı, durys qoıylmaǵan dıagnoz úshin qajetti operasııany kesh jasatýǵa májbúr boldyq. Onyń ózinde Qalqamandaǵy kópbeıindi aýrýhana naýqasty qabyldaýdan bas tartqan. Sebebi portalda aqsha joq. Qajetti qarajat bólingenge deıin bólimshedegi naýqastardyń ózin túsindirme paraǵyn taratyp, úıge shyǵarǵan. Al dárigerleri aqysyz demalysqa shyǵyp ketken», deıdi naýqastyń jaqyndary.
Másele osymen bitse jaqsy. Qazir naýqastyń asqazanyna jasalýǵa tıis emsharanyń ózi portaldaǵy aqshanyń joqtyǵy men kezektiń alǵa jyljymaýynan kesheýildep keledi eken. Qor mamandary muny stasıonarlar josparly túrde de, shuǵyl túrde de pasıentterdi qabyldaıtyndyqtan, kútý ýaqyty shuǵyl kelip túsetin pasıentterdiń sanymen baılanystyrady. Bul – shuǵyl kelip túsetin pasıentter sany artylyp jatsa, josparly kómek aldaǵy ýaqytqa aýystyrylady degen sóz. Iаǵnı josparly kómek retinde qaralýǵa tıis naýqastyń basy ekige bólinip, ekinshi dúnıege attanýǵa sońǵy saǵattary qalǵanda kelýge tıis degendi bildiretin sekildi. Sebebi Tursyn Qazybaevtyń eki kózi sharasynan shyqqanǵa deıin de tıisti mekemeniń tabaldyryǵyn attaýǵa múmkindik bermegeninen osyny baıqaýǵa bolady. Aıtpaqshy, joldama jasaý kezinde tósektik oryn sanyna da mán berilip, aı saıyn syzyqtyq shkala qoldanylady. Bul boıynsha qormen shartqa otyrǵan medısınalyq uıymdarǵa aı saıyn qarjy bólinedi. Sol úshin olar «jyl sońynda qarjy jetispeı qalady degen jańsaq pikir» dep sendiredi.
Medısınalyq uıymdar qaryzǵa batty
Hosh delik, qor málimetinshe, búginde 16 mln-nan asa azamat saqtandyrylǵan. Bul degenińiz MÁMS júıesinde halyqty qamtý deńgeıi turǵyndardyń 87,3%-yn quraıdy. Jarna tóleýden bosatylǵan adamdardyń sany – 11,9 mln MÁMS jáne TMKKK aıasynda kelisimshart jasasqan medısınalyq uıymdar sany – 1977. Onyń 712-si memlekettik jáne 1265-si jekemenshik mekeme. Qormen shart jasasqan medısınalyq uıymdarǵa byltyr 2,3 trln teńge bólingen. Onyń ishinde 1,8 trln teńge memlekettik mekemelerge, 5,7 mlrd teńge jekemenshik klınıkalarǵa baǵyttalǵan. Byltyr on aıda medısınalyq qyzmetter sapasyna qatysty 21,5 mlrd teńgege 2,5 mln kemshilik anyqtalsa, basym bóligi konsýltatıvtik-dıagnostıkalyq qyzmetterge qatysty bolyp otyr. «MÁMS árbir azamatqa qoljetimdi tegin medısınalyq kómekke kepildik beredi. Sondaı-aq halyqtyń áleýmettik osal toptaryna tegin qyzmet kórsetiledi. Búginde osyndaı 15 jeńildik sanatyna kiretin 11,7 mln adam bar. Mysaly, bir adam jylyna bir ret terapevttiń qabyldaýyna barýy, al bireýge 2 mıllıon teńgege qymbat operasııa jasalýy múmkin. Munyń barlyǵy MÁMS aıasynda biryńǵaı shottan tólenedi», deıdi qor ókilderi. Bir qyzyǵy, kepildendirilgen jáne memlekettiń tegin qyzmetin de aqyly negizge aınaldyrýdyń joly kóp. Mysaly, búkil Almaty halqyna MRT apparaty tek eki jerde ǵana bar. Onyń ózinde kezegi kelip bitpeıtin tegin túsirýge tıis apparattardyń bireýi isten shyqsa, densaýlyǵy úshin jurt aqyly apparat izdep sabylyp ketetinin salanyń mamandary da jaqsy biledi.
Jyl sońynda aqsha jetispeı jatqany jaıly aqparat jańsaq bolsa, naýqastardyń qabyldaýdan bas tartqan medısınalyq mekemeniń bir bólimi túgel aqysyz demalysqa shyǵyp, pasıentterdi kelesi bólimge aýystyryp ábigerge túsip jatpaǵan bolar edi. Jaqynda Parlament Májilisiniń depýtaty Konstantın Avershın Almatydaǵy №1 qalalyq klınıkalyq aýrýhananyń qyzmetkerleriniń janaıqaıyn jetkizdi. Ondaǵy medbıke men sanıtarlar, dárigerlerdiń jalaqysy keshiktirilip berilgen. Sebebin aýrýhananyń bas esepshisi Áleýmettik medısınalyq saqtandyrý qorynan aqsha bólinýimen túsindirgen kórinedi. Mundaı qarjylyq turǵydan qıyndyqqa tap bolǵan medısınalyq uıymdardyń sany úsh jylda artyp otyr. Osylaı degen depýtat Aqmaral Álnazarova 2023 jylǵy 20 qarashadaǵy jaǵdaı boıynsha 619 medısınalyq uıymnyń 109,6 mlrd teńgege nesıe bereshegi baryn aıtady. Saldarynan medısınalyq uıymdar tıimsiz shyǵyndardy ǵana emes, halyqqa kórsetiletin qyzmetterdiń kólemin de qysqartýǵa májbúr. Ol medısınalyq qyzmetterdiń tarıfi naqty shyǵyndy jaba almaıtynyn jetkizdi. «Tek eseptelgen nesıe beresheginiń kólemi 2021 jyldan bastap 2 ese kóbeıgen. Byltyr bul 100 mlrd teńgeni qurasa, bıyl 109 mlrd bolyp otyr», deıdi depýtat. Onyń sózinshe, problemanyń týyndaýyna saladaǵy strategııalyq josparlaýdyń kemshilikteri, medısınalyq qyzmetter nomenklatýrasynyń bolmaýy sebep.
Synnan kóz ashpaıtyn sala kóp bizde. Árıne, ózgeris engizilip, reformalardyń tájirıbe alańyna aınalǵan jerde syn da bolary túsinikti. Desek te adamnyń ómiri men densaýlyǵyna jaýapty saladaǵy jylda qaıtalanatyn kemshiliktiń túzelmeýi mıllıardtap jarna aýdaratyn naýqastardyń janaıqaıyna qulaq túretin jaýaptylar joǵyn dáleldep beretindeı. Bul aptalap emhana kezegin kútip júrgenderdiń arasynda sońǵy saǵaty soǵylyp jatqan naýqastardyń artýyna alyp kelip otyr. Jańa jyl bastalsa jarna kólemin ósirýge sebep izdeıtin salanyń jaýaptylary jarna qunynan qymbat adam ómirine de arasha bolýdy úırense eken deısiń.
