Qalaı desek te, sharýashylyqtardyń deni tabıǵattyń tosyn minezine qaýqar tanyta almady. Tolassyz jaýynnyń saldarynan pisip turǵan bıdaı qaıta ónip ketti. Tipti 50 jyldan astam tájirıbesi bar kánigi dıqandardyń ózi mundaı jaýyndy buryn-sońdy kórgen emespiz desti.
Qysyltaıań sátte Reseıdiń arzan bıdaıyn toltyryp alǵan dıirmender jergilikti sharýanyń bıdaıyn qabyldamaı qoıdy. Saldarynan ónimniń baǵasy quldyrap, bir tonnasy 30 myń teńgege deıin túsip ketti.
Jalpy, «egin sharýashylyǵynyń erteńi ne bolmaq?» degen oımen elıtalyq bıdaı tuqymyn ósiretin «Qarqyn» agrofırmasynyń negizin qalaǵan áıgili dıqan, Qazaqstannyń Eńbek Eri Saıran Buqanov aǵamyzben jolyǵyp, «О́ńir sharýashylyqtary ótken oraqtan sabaq ala aldy ma? Aýa raıynyń aýmaly-tókpeli minezine qarsy qylar amal qaısy? Memleket jyl saıyn aýyl sharýashylyǵyn qoldaýǵa qyrýar qarjy jumsaıdy. Bul qarjy tıimdi jumsalyp jatyr ma?» dep surap kórdik.
Kúzdik bıdaıdy qolǵa alý kerek
«Byltyr jaǵdaıdyń qıyndap ketýine dıqandardyń esh kinási joq. Bul – klımattyń áseri. Aýa raıy ózgerdi, endi ne isteý kerek? Meniń oıymsha, jazdyq bıdaımen qatar endi kúzdik bıdaıdy da egý kerek. Birtindep soǵan kóshe bergen durys. Eń kemi, alqaptyń 20 paıyzyna kúzdik sebý kerek. Ol úshin ǵalymdar, tájirıbe stansalary arnaıy zertteý júrgizip, aıazǵa shydamdy tuqym suryptaryn shyǵarǵany jón. Tuqym alqaptarynyń dáreje-deńgeıin kóterý kerek. Qazir burynǵy tuqym alqaptary joǵalyp ketti. Olar jańa shyqqan surypty zerttep, taldap, odan keıin sharýashylyqtarǵa berip otyratyn. Ol qazir joq. Bizge myqty ǵylymı ortalyqtar, ǵalymdar kerek», deıdi Saıran Balkenuly.
Dıqannyń aıtýynsha, óńir sharýashylyqtary elıtalyq tuqymdy Reseıden alady eken. Maıly daqyldyń tuqymyn – Eýropadan, zyǵyrdikin Ombydan satyp alady.
«Osynyń bári aqsha ǵoı. Mıllıardtaǵan qarjy shetke ketip jatyr. Shyǵys Qazaqstan oblysynda maıly daqyl tuqymyn shyǵarady. Biz alyp kórip edik, durys shyqpady. О́ıtkeni soltústik qaıda, shyǵys qaıda? Aýa raıynyń jaǵdaıy, topyraq qunary sáıkes kelmeıdi. Al Omby men Qorǵannan shyǵatyn tuqym bizde jaqsy ósedi. Biraq olar qansha degenmen shet memlekettiki. Sondyqtan shetke aýyz ashyp qarap otyrýǵa bolmaıdy. Osynyń bárin durystap qolǵa alsaq, ózimizdiń óńirde de sapaly tuqymnyń túr-túrin shyǵarýǵa bolady. Oǵan eń bastysy myqty ınstıtýttar, bilikti ǵalymdar kerek. Bizde ǵylymı áleýet bar, biraq sony damytý, ǵylymı jańalyqty tájirıbege engizip, onyń paıdasyn kórý jaǵy kem túsip jatyr. Kúzdik bıdaı egýdiń óz táýekeli bar. Bir jyly jaqsy shyǵady, bir jyly úsip ketedi. Biraq qazir qys ta jylyp ketti. 50 sm qar tússe, bıdaı úsimeıdi. Bizge vegetasııalyq kezeńi uzaǵyraq 80, 90, 100 kúnge deıin pisip jetiletin tuqymdar kerek. Sondaı-aq qyrkúıekke deıin jınap alatyn 60, 70 kún ishinde tez pisetin tuqymdar da kerek», deıdi Saıran Balkenuly.
Dıqannyń aıtýynsha, Qostanaıdyń topyraǵy qunarly, jyl saıyn bir gektardan, kem degende eki tonna bıdaı alýǵa bolady. Mysaly, «Qarqyn» sharýashylyǵy jyl saıyn 50 myń gektarǵa dán sebedi. Sharýashylyq byltyr gektarynan 18 sentnerden ónim jınap alyp, 6 myń tonna tuqymdy satýǵa daıarlap qoıdy.
«Onyń 10-aq paıyzy – 3 surypty tuqym. Baıaǵyda «Omsk 36», «Omsk 30» dep atalatyn tuqym sebetinbiz. Qazir olardan ózimizdiń tuqym asyp ketti. Qarabalyqta qazaqtyń «Aına», «Lıýbava 25», «Lıýbava 5» sekildi jaqsy, tózimdi suryptary shyǵyp jatyr. Biraq burshaqty Qorǵannan alamyz. Osy burshaq tuqymyn ózimizden shyǵarýǵa bolady. Biz negizinen elıtalyq tuqym ósiremiz. Mysaly, byltyr tuqymdyq alqaptarymyz gektaryna 42 sentnerden ónim berdi», deıdi ardager dıqan.
Sýbsıdııa máselesin qaıta qaraǵan jón
Alqap berekeli bolý úshin árbir gektarǵa tyńaıtqysh seýip otyrý kerek. Biraq buǵan kóp sharýashylyqtyń shamasy kelmeıdi. О́ıtkeni tyńaıtqysh qymbat, 1 tonnasy 194 myń teńge turady. Onyń jartysyn sýbsıdııa arqyly memleket tóleıdi. Sharýalar sonda da qalǵan 97 myń teńgeni qymbatsynady.
Saıran Balkenulynyń aıtýynsha, egin sharýashylyǵyn damytý úshin, birinshiden, elıtalyq tuqym men tyńaıtqyshtyń sýbsıdııasyn jáne tehnıkaǵa beriletin lızıngti qaldyryp, qalǵanyn alyp tastaý kerek. Bulardy osy ónimderdi shyǵaryp jatqan zaýyttyń ózine bergen abzal.
«AShM byltyr janarmaı baǵasyn 15-aq teńgege arzandatty. Bul endi uıat qoı. 15 teńge degen ne ol? Qazaqstan boıynsha 22 mln gektar egis alqaby bar, oǵan kóktemde dán egip, kúzde jınap alý úshin shamamen 800 myń tonna janarmaı kerek. Sony arzandatyp, sýbsıdııasyn bizge emes, zaýytqa tólese durys bolady. Bizge dızeldi otynnyń lıtri 250 teńgeden emes, 150 teńgeden berilý kerek. Qazir janarmaıdyń lıtri 1 kg bıdaıdan 7-8 ese qymbat. Sýbsıdııany zaýyttyń ózine berse, sýbsıdııa urlanbaıdy. Tyńaıtqyshtyń sýbsıdııasyn da zaýyttyń ózine berip, bizge 50 myńnan berýge bolady. Osy tyńaıtqysh pen janarmaıdyń máselesin sheship berse ǵana is ilgeri basady. Prezıdent óz Joldaýynda aýylsharýashylyq tehnıkalarynyń 80 paıyzy tozyp ketkenin aıtty. 20-30 jyldan beri osy 80 paıyzda tur. О́zgergen eshteńe joq. Lızıngpen kombaın, traktor alsań, 25 paıyzyn memleket tólep beredi. Bul – óte jaqsy baǵdarlama. Biraq jaýapty oryndar jańaǵy 25 paıyzdy ýaqytynda tólemeıdi. Eki jylǵa deıin tólenbeıdi. Mysaly, byltyr Úkimet bizdiń sharýashylyqqa 250 mln teńge bereshek boldy. Bul kóp qoı. Ýaqytynda bermeıdi, áńgime sonda. Aınalyp kelgende, banktiń 17 paıyzdyq ústeme syıaqysyn túgel ózimiz tóleımiz. Bári keshigip keledi. Ásirese myna sýbsıdııaǵa qatysty daý kóp. Tyńaıtqyshtyń bir-eki jyldyq sýbsıdııasyn taıaýda ǵana aldyq», deıdi dıqan.
Kánigi dıqan Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi men sharýalardyń arasynda durys baılanys joqtyǵyna qynjylady. «О́tkende mınıstr kelgende, dalada 10 shaqty sharýashylyqtyń basshysymen kezdesti de, ketti. Osy óńirdiń sharýalaryn bir úlken zalǵa jınap, kezdesip, bárin tyńdap, sodan bir qorytyndy shyǵarý kerek qoı. Aınalyp kelgende kózdegenimiz bir maqsat – osy eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý. Dıqandar sharýashylyqtyń artyq-kem bolyp jatqan tustaryn aıtady. Al mınıstr jasyrynyp keledi, jasyrynyp ketedi. Birneshe ret solaı boldy. Qazir dalada kezdesý degen sánge aınaldy. Dıqandarmen ashyq kezdesip, máseleniń mánine boılap, bir sheshimin izdeý kerek qoı. Múmkin biz birdeńeni bilmeı, túsinbeı jatqan shyǵarmyz. Jańa jyldyń basynda Prezıdentimiz Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev «Egemen Qazaqstan»-ǵa suhbat berdi. Munda el kókeıinde júrgen kóptegen máseleni ashyp aıtty. Meniń oıymsha, bul – eldiń kóńiline qonatyn óte jaqsy úrdis. Endi mınıstrler de Prezıdentten úlgi alyp, «Egemenge» suhbat berip otyrǵany jón. Máselen, Aýyl sharýashylyǵy mınıstri meniń joǵaryda aıtqan usynystaryma ne deıdi? Onyń jaýabyn aldaǵy ýaqytta elimizdiń bas gazetinen kórgim keledi», deıdi kásibı dıqan.
Qostanaı oblysy
