Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Toqal eshkiniń múıizindeı mújilip, ábden sarytap bolǵan kóne telefon bezekteı jóneldi. Osy qońyraýdy taǵatsyzdana kútip otyrǵan Dı-aǵań (jazýshy Dıdahmet Áshimhanov) ushatyn búrkitteı qomdanyp baryp, telefondy qulaǵyna tosty.
– Iá, ıá! Men... Dál solaı. Mende otyr! Qazir barady, qazir... – Maǵan kóz qıyǵyn bir tastaǵan ol telefondy qoıar-qoımastan: – Ush! – dedi, – Sheraǵań shaqyryp jatyr!
«Sheraǵań shaqyryp jatyr!» degen sóz maǵan «SK shaqyryp jatyr!» degendeı estildi. Osyǵan deıin respýblıkalyq «Lenınshil jas» gazetinde júrip, úlken SK men kishi SK-nyń arasyn shań qylǵan júregim shaılyǵyp qalǵan sát edi. Shań qylǵanda, jeke basyma qatysty alyp bara jatqan eshteńe joq. Bári sol – jazý-syzýdyń aınalasyndaǵy ájiń-gújiń áńgimeler. Esimde qalǵany, «Nashaqorlyq tumany», «Mektepte atylǵan oq», «Komsomoldyń talqany...» sııaqty jazbalarym «Sovettik ómir saltyna qara kúıe jaqqan, ıdeıalyq jaǵynan teris dúnıeler» qataryna jatqyzylyp, jazyqsyz sógis arqalap, aǵash atqa minýdiń az-aq aldynda turǵam. «Endi qaıda baryp bas saýǵalasam eken?» dep júrgende, Dıdahmet aǵamyz shaqyra qalmasy bar ma? Ádebı gazetke.
Sóıtip, 1989 jyldyń 4 sáýirinde qasterli «Qazaq ádebıetiniń» tabaldyryǵyn ımene attadym. Ádebıettiń nebir marqasqalary men sańlaqtary (Oralhan Bókeev, Tutqabaı Imanbekov, Saıymjan Erkebaev, Iran-Ǵaıyp Orazbaev, Israıl Saparbaev, Álııa Bópejanova, Qaıyrbek Asanov, Beıbit Qoıshybev, Júrsin Erman, О́tepbergen Aqypbekov, jastardan Júsipbek Qorǵasbek, Ámirhan Meńdeke, Erkin Jappasuly...) sııaqty tanymal qalamgerler tórinen esigine deıin berik jaıǵasyp alǵan qara shańyraqtyń bosaǵasynan attaý ońaı bolǵan joq. Jýrnalıst kadrlaryn suryptaýdyń has sheberi, bilikti redaktor-uıymdastyrýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Sherhan Murtazanyń qaı baspasózde júrse de óz mektebi qalyptasqan ǵoı. Komandasynda kezdeısoq adam bolmaıdy. Sodan ba, jýrnalıstıka korıfeıiniń aldyna jetkenshe bólim bastyǵy, jaýapty hatshy, bas redaktordyń orynbasary sııaqty birneshe býynnyń synaǵynan óttim-aý deımin.
Qabyldaý bólmesine kelsem, eshkim joq. Oń jaqta bas redaktordyń kabıneti, sol jaqta orynbasary – Oralhan Bókeev. Birer kún buryn ol kisimen de sóıleskenbiz. Týmysynan túsi sýyq pa, álde maǵan solaı kórindi me, shalqalaı qaraǵan kúıi tym salqyn qarsy aldy. Meniń yqtııattap daıyndap, tastap ketken bir qushaq maqalalarym salynǵan kók papkany aldyna jaıyp qoıyp, qaryndashpen syzyp qarap otyr eken. Sostıyp turǵan meniń basymnan aıaǵyma deıin bir sholyp ótti. Otyzdyń ústindegi alaquıyn kezimiz, qoıý qara shashymyz ıyqqa túsedi. Jaratty ma, jaratpady ma, bilmeımin, basyn bir kekjeń etkizip: «Qolyńnan jazý keletini kórinip tur. Biraq sońǵy sheshimdi ana kisi aıtady!» dedi, «ıegiń qyshymasyn» degendeı sózdi qysqa qaıyryp. Sodan kúder úze bastaǵam. Búgin Dı-aǵań qaıyra telefon shalyp, tezdetip kel, redkollegııa bolady degen soń, shapanymdy sheship almas dep kele salǵan betim.
Hatshy qyz keshikken soń, jaılap redaktordyń esigin qaqtym. Sol sát esik jartylaı ashyldy da, ishten qaýǵadaı buırabas kórindi. Jaýapty hatshynyń orynbasary, belgili aqyn Qaıyrbek Asanov. «Keldiń be, ishke kir».
Qaq tórde Alataýdyń muzbalaǵyndaı qabaǵynan qar jaýyp, qalyń qara murtyn sylap qoıyp Sherhan Murtaza, ber jaǵynda ústel jaǵalaı Oralhan Bókeı, jaýapty hatshy Tutqabaı Imanbekov otyr eken. Redaktordyń aldynda meniń semiz kók papkam tompıyp jatyr. Maqalalar. «Kelińiz-z-z! Otyryńyz-z-z!» dedi Sheraǵań «yzz... yzz...» degendi əýendete soza túsip. Buǵan deıin úlkenderdiń aýzynan «siz» degendi estimegenbiz, yzyl kúsheıgen saıyn «sharýa ońǵarylmaıtyn boldy-aý» dep, ishteı kúder úze bastadym. Qaıyrbektiń qasyndaǵy shetki oryndyqqa tize búge berip edim, Sheraǵań taǵy kúj ete tústi.
– Mynany aıtyńyzshy maǵan! – dedi susty kózderimen tike qarap. Tikireıgen murty da qosa qımyldap ketken sııaqty. – Ekiniń biri qoly jete bermeıtin re-e-s-s-pýblıkalyq SeKa komsomoldyń organynan jazýshylar basylymyna nege aýysqyńyz keledi?
Saýaly oryndy endi. O zamanda respýblıkalyq úsh-aq basylym bar edi. Sonyń biregeıi, kezinde Sher-aǵańnyń ózi de basqarǵan «Lenınshil jas» gazetine ornalasý ońaı-ospaq sharýa emes bolatyn. Sońymnan shala qońyraý baılanǵanyn da bilip tur. Bilmeýi múmkin emes. О́zi de úlken SK-nyń beldi múshesi emes pe. Quryǵy uzyn. Ornymnan atyp turyp, Dı-aǵań «surasa, bylaı aıt» degen bir sózge tyrnaq iliktirdim.
– Aǵalar, – dedim. – Jasymyz bolsa otyzdan asyp barady. «Lenınshil jastyń» shekpeninen shyǵatyn ýaqyt keldi. Aıbarly «Qazaq ádebıeti» gazetinde qyzmet isteýdi kim armandamaıdy deısiz? Men de sondaı úmit jetelep kelgen óz inilerińizdiń birimin... (Uzyn-yrǵasy osy. Qazir bul sózderim kúlkili estiletin shyǵar. Biraq aǵalarym kúlmedi. Bálkim, saǵyn syndyrmaıyq degen de bolar).
– Jón-aq! A-a-al, sizder ne aıtasyzdar, buǵan? – Bastyq otyrǵandarǵa shola qarady.
– Men bu jigitti asa jaqyn bilmeıdi ekem. Jazǵandarymen ǵana syrttaı tanyspyn. Qabilet-qarymy bar sııaqty, – dep Or-aǵań basyn birden ala qashty. Túsinip turmyn, jaqyn aralasyp-quralaspasaq ta bir jer, bir ólkedenbiz.
Abyroı bolǵanda, jaýapty hatshy Tutqabaı Imanbekov kókemiz jýrnalıstıka fakýltetinde bizge ocherk janrynan dáris oqyǵan ustazymyz edi, jazý-syzý jaǵyna ıkemdirek bolǵanymyzdy kóńiline tutyp qalypty. «Tabeev myqty shákirtimniń biri bolǵan» degeni ondyqqa dál tıdi.
– Olaı bolsa, Tuqa, ne turys? Myqty shákirtińiz eken, qarsylyq joq. «Derekti proza jáne pýblısıstıka» bólimine qabyldańyzdar. Iske sát deımiz! – Sheraǵańnyń qabaǵy sál ashylǵandaı álsiz bir nur jarq etti. Sharýanyń sátti sheshilgenine ishteı qatty qýandyq, árıne.
Dı-aǵań menen beter qýandy: «Al endi ózińdi jaqsylap kórset. Sheraǵańdy shalqasynan túsiretindeı dúnıeler usynýyń kerek» – dep. Bólimdegi bolashaq bastyǵymnyń myna sózi sanamdy qamshydaı osyp ótti.
Jalpy, basqa gazetterge qaraǵanda ádebı basylymnyń tabıǵaty, jóni bólekteý. Onyń ústine, qazaq jýrnalıstıkasynyń kóshbasshysy Sherhan Murtaza basqaryp otyrǵannan keıin be, birshama erkindik te seziledi. Salmaqty, oıly materıaldarmen qatar, qoǵamnyń shabyna shoq túsiretin dúnıeler de az bolmaıtyn. Áli esimde, О́tepbergen Aqypbekovtiń «Shý ózeninde sý kóp pe, shý kóp pe?» degen atyshýly maqalasy qyrǵyz-qazaq basshylarynyń úkimetaralyq kezdesýinde talqylandy. Júsipbek Qorǵasbektiń «Altyn juldyzdy ushqysh» materıalynyń keıipkeri, reseılik Toqtar Áýbákirovti Memleket basshysy izdetip, arnaıy shaqyrtypty. Endi bular burynnan tóselip qalǵan kileń saıypqyrandar ǵoı. Jazǵandary «letýchkada» maqtalyp jatady. Shyqqan soń, dýyldap jýyp jatady. Olarǵa jetý úshin bizge áli qaıda?.. Deımin ǵoı.
Kóńilimde júrgen birer taqyryp bar edi. Sonyń birin usyndym. Ol kezde jýrnalısterge izdenýge múmkindik mol, jol qarajaty – redaksııa esebinen. Almatydan 350 shaqyrymdaı jerde, Balqash kóliniń kúnbatys jaǵalaýynda «Úlken» atty energetıkalyq iri keshen salyna bastaǵanyn qulaǵym shalǵan. Kartada joq, Máskeýdiń tikeleı baqylaýyndaǵy jabyq kent. Aty da qyzyq – «Ońtústik Qazaqstan gıdrosırkýlıarlyq elektrostansııasy». Aty zııansyz bolǵanymen, zaty qaterli edi. Orystardyń túpki maqsaty – bul aımaqqa AES (atom elektr stansııasyn) salý bolatyn. Kenttiń eki jaǵynda qarýly beketter bar, óz turǵyndarynan basqa beısaýat jannyń kirýi qıyn. Kúrti aýdandyq partııa komıtetinde isteıtin tanys jigittiń kómegimen «balyqshylar» qataryna qosylyp, qalaǵa kól arqyly katermen bardyq. Eki kún armansyz araladyq. Úılerdi salyp-aq tastapty, aınala muntazdaı alańdar, gúlzar baq. Qazaqstannyń basqa mekenderinde kezdespeıtin et-maı, azyq-túlik degenderińiz dúkenderinde syqap tur. Keremet endi.
О́kinishke qaraı, sonsha eńbekpen jazylǵan materıaldy «Lıto» deıtin (baspasózdegi qupııalyqty qadaǵalaıtyn arnaıy bólim) verstkadan aldyrtyp tastady. Eshqandaı ýájińdi tyńdar emes! Tıpografııadaǵy aıǵaı-shý Sherhan Murtazanyń qulaǵyna jetip, ol joǵary jaqqa qońyraýlatyp júrip, aqyry basýǵa ruqsat áperdi. Keıbir qupııa derekterdiń súzgiden ótpeı qalǵanyna qaramastan, jurt «Kartada joq qala» maqalasyn durys qabyldaǵan sekildi.
* * *
Syrttaı susty kóringenimen, Sherhan Murtaza júregi jumsaq, peıili keń, talapty jastardyń shyǵarmashylyq izdenisine barynsha qoldaý kórsetip, syrttaı baýlyǵandy táýir kóretinderdiń soıynan eken. Qalamaqyny eselep qoıdyrtady. Aılyq-shaılyǵyń da jaman emes. Ýnıversıtet professorynyń jalaqysyna jýyqtaıdy desetin biletinder, bárin qosqanda baqandaı 400 somnyń ar jaq, ber jaǵy («LJ»-dan eki ese kóp). Páterde kún keship júrgen paqyrlarǵa odan artyq ne kerek? Arqa súıer tiregimiz myqty bolǵan soń, neden aıanamyz? Jarysa jazdyq. Taqyryptar birinen biri ótedi. Alaıda, baıqaımyn, meniń shalasy kóp dúnıelerim áıgili «Qara marjan» men «Qyzyl jebeniń» avtory Sher-aǵańdy «qulatpaq» túgili, áli ornynan da qozǵalta almaǵan sııaqty...
Bir kúni QazMÝ-dyń (qazirgi QazUÝ) atshaptyrym aýmaǵynda ár aıdyń 21-inde joǵalyp jatqan stýdent qyzdar týraly «Habarsyz ketti demeńiz...» atty maqalam jaryq kórdi. Jer jutqandaı habar-osharsyz ketkenderdiń bári de qazaq qyzdary edi. Quqyq qorǵaý organdarynyń aıtýynsha, qansha ańdysa da, túnde ǵana jortatyn qandy qaraqshyny qolǵa túsire almapty. Bul ne degen sharasyzdyq deseńizshi?
«Qazaq ádebıeti» ár juma kúni shyǵady. Dúısenbi kúni tańerteń asyqpaı jumysqa kelsem, basshylar izdetipti. Bardym. Orynbasardyń kabınetinde Safýan Shaımerdenov, Qalmuqan Isabaev, Aqseleý Seıdimbekov, t.b. aqsaqaldar dýyldasa áńgime soǵyp otyr eken. Birazyn tanımyn, keıbirin syrttaı bilemin. «Maqalanyń avtory osy jigit», dedi Oraǵań. Zyǵyrdany qaınaǵan aǵalarym: «Muny aıaqsyz qaldyrýǵa bolmaıdy! Mindetti túrde joǵary jaqqa jetkizý kerek!» desip, ujymdyq hat jazyp ákelipti. Kelesi nómirge jedel jarııalanǵan Ashyq hat pen álgi maqalamyz Ishki ister mınıstrliginde qaralyp, 50 adamnan quralǵan arnaıy top kóshege shyqty. Top músheleri jaı kıimmen júrip, QazMÝ-dyń tutas aýmaǵyna jasyryn baqylaý ornatty. Sóıtip, qoǵamdy dúrliktirgen Mandjıkov degen qaskóı qolǵa túsip, ómir boıyna túrmege jabyldy. Ashynǵan oqyrmandardan hat jaýyp ketti. Olardy birneshe nómirge bólip jarııaladyq. Osynyń bárin syrttaı baqylap, baǵdarlap otyrǵan Sher-aǵańnyń beti beri burylǵandaı boldy. «Letýchkada» aıtqan «Osy baǵyttan taımaý kerek!» degen bir aýyz sózin aq batadaı qabyldadym.
* * *
Keńes odaǵyndaǵy «qaıta qurý» deıtin naýqan ekpin alǵan kez. Bizdiń Jańaózende, Baltyq elderinde, Ázerbaıjan men Grýzııada úlkendi-kishili ereýilder men tolqýlar tizbektele júrip jatty. Imperııaǵa qarsylyq! Al solardyń bastaýynda turǵan, totalıtarlyq júıeniń tońyn jibitken 86-nyń Jeltoqsanynyń aty esh jerde aıtylmaıtyn. Qalaı desek te, kóterýge laıyqty taqyryp. Jeltoqsan kóterilisin zerttegen parlamenttik komıssııanyń sarapshylar tobyna qosylǵan soń, bul oıym burynǵydan da órshı tústi. Maıdan qyl sýyrǵandaı etip, prokýratýra men ishki ister organdarynan jınaqtalǵan derekterdiń negizinde kólemdi zertteý daıyndap usyndym. Bas redaktor aldymen redaksııa alqasynyń músheleri tanysyp shyqsyn dep tapsyrma berdi. Obaly ne kerek, maqalamen jeke-jeke tanysqan áriptesterim óz eskertpelerin qosyp, qoldaryn qoıyp, kelisimderin berdi.
Eń sońynda Sheraǵańnyń ózi shaqyrtty. Bul joly qolymdy syǵymdaı qysyp (rızashylyǵyn bildirgeni), qarsysyndaǵy oryndyqty nusqady. Aldynda mashınkadan shyqqan «Jeltoqsan jańǵyryqtary» jatyr.
«Dure-e-es! Jigitter tegis qoldap jatyr eken. Biraq bul – bas ketetin óte shetin másele! Bilesiń ǵoı, – dep bastady sózin. – Eń aldymen, bıleýshi partııanyń Ortalyq komıteti nysanaǵa alynypty. Olar muny hosh kóre me?».
Rasynda da, Jeltoqsan dúrbeleńinen keıin arada úsh jyl ótse de Máskeýdiń ýyty áli qaıtpaǵan kez. KOKP Ortalyq komıtetiniń qaýlysymen tutas qazaq halqy «ultshyl» atanǵan aýmaly-tókpeli kezeń edi. Ult zııalylary, ásirese, aqyn-jazýshylar KGB-nyń kúndiz-túni ańdaýynda bolatyn. Jeltoqsandyq jastar áli sol «ultshyl», «nashaqor», «maskúnem» ataýymen júr. Atý jazasyna kesilgen Qaırat Rysqulbekov, Myrzaǵul Ábdiqulov pen Erbol, Lázzat, Sábıralardyń esimderi jeti qulyptyń astynda. Qamaýǵa ilikken 8 000 adamnyń 1 500-i ákimshilik-qylmystyq jazaǵa tartylyp, jan-jaqta bosyp júr. Aldy ıtjekkenge aıdalyp, arty partııa, komsomoldan shyǵaryldy, qyzmetten qýyldy. Sonyń bári úlken SK-nyń nusqaýymen bolyp jatqan surapyl maıdan ekenin alǵa tarta sóılegen Sherhan Murtaza ishki kúdigin de irikpedi: «Maıdan bolǵanda, qarańyz, bul jaýdyń qaı jaqtan, ishten be, syrttan ba keletinin bilmeıtin – kózge kórinbeıtin bir túrli maıdan bolyp tur. Maıdannyń ózegi – Jeltoqsan! Jeltoqsan – tek Kolbınge ǵana qarsylyq emes. Bul – ımperııalyq qorlyqqa, zorlyqqa qarsylyq. «Men qazaqpyn!» dep qasqaıa turyp aıta almaı, tili baılanyp, aýzy býylǵan azapqa qarsylyq! О́kinishtisi, Jeltoqsan taǵylymy halyqtyń, jas urpaqtyń ónege alar rýhanı qazynasyna aınala almaı otyr. Bul – ashy shyndyq. Kúıregen rýhty kóterý úshin muny gazetke kórinetindeı etip bergenimiz durys, – Biraz kósilip, júrek tolǵanysyn tógip-tógip alǵan Sheraǵań sál tosylyp qaldy. – Degenmen bul maqalany Mıhaıl Esenálıevke bir oqytyp alǵanymyz jón bolar... Saqtyq eshqashan artyqtyq etpeıdi».
Bul aıtyp otyrǵan adamy – 1981-89 jyldary Qazaq KSR syrtqy ister mınıstri bolǵan, bul kúnde kópshilik qaýym umyta bastaǵan Mıhaıl Ivanovıch Esenálıev. Reseıdiń Saratov oblysynda týǵan zııaly qazaqtyń biri. О́z aıtýy boıynsha shyn esimi – Hakim Tilegenuly. Fılosofııa ǵalymdarynyń doktory, kásibı dıplomat, Jeltoqsandy zertteýshi qoǵam qaıratkeriniń biri.
Sher-aǵań «kremlevka» deıtin tike telefonnyń qulaǵyn burap jiberip, mınıstrge qońyraý shaldy. Jaýap qysqa boldy: «Erteń saǵat túski 12-de kútetin boldy. Keshikpe! Úkimet adamy. Maqalanyń bir danasyn ala bararsyń».
Mınıstr kelisilgen ýaqytynda qabyldady. Sypaıy, salmaqty kisi eken. Buryn kezdespesek te, meni syrttaı biletinin ańǵartty. «Jazǵandaryńdy oqyp júremin, dep, hatshy qyzǵa shaı aldyrtty. Maqalany asyqpaı qarap shyqty da: – Saıası óreskel qateler kórip turǵan joqpyn, biraq ashylaý ma, qalaı? Keltirgen sıfrlaryń men derekteriń de baı eken. Tym aıqaılap turǵany bolmasa... Baıqarsyńdar! – dedi. Sosyn «tanystym» dep, qoljazbanyń syrtqy betine qol qoıyp berdi, – Sheraǵańa ózim zvondarmyn...».
Sóıtip, bir aı shamasynda daıyndaǵan «Jeltoqsan jańǵyryqtary» jaryq kórdi (10.11.1989). Jaryq kórgenin qaıteıin, ile-shala bas redaktorǵa úlken SK-dan ámirli qońyraý túsipti. «Avtory partııadan shyǵarylsyn, qyzmetten qýylsyn!». Joǵarydaǵylardyń soryna qaraı, men partııada joq bolyp shyqtym. Sondaǵy Sher-aǵańnyń: «Maǵan kommýnıst emes, jýrnalıst kerek» dep aıtqany qanatty sózge aınalyp ketti.
Alaıda qýǵyndaý munymen toqtatylǵan joq. Prokýratýra ústimizden qylmystyq is qozǵady. Quzyreti kúshti qaharly KGB aılar boıy sońymyzǵa tústi. Ol týraly «Prokýrormen jekpe-jek» degen maqalamda keńinen aıtylady.
Al bas redaktorymyz shuǵyl túrde SK-nyń organy «Egemen Qazaqstanǵa» aýystyryldy. Ádebı gazetke Ortalyq komıtetten jańa basshy keldi. Jańa tártip ornady. Ol endi bólek áńgimeniń júlgesi...
Jalpy, tarıhta el azattyǵy, ult pen til teńdigi degender eshqashan ońaıshylyqpen ornyqqan emes. Ol taqyryptar týraly «Qazaq ádebıeti» aıtýdaıyn aıtyp, jazýdaıyn jazyp keledi. Ult taǵdyry synǵa túsken nebir syndarly kezeńderde halyqtyń sózin sóıleıtin, el senetin, Temirqazyq juldyzyndaı jarqyrap jol silteıtin gazetimizdiń 90 jyldyq asýǵa abyroımen shyqqany anyq. Áli de baǵyndyrar bıikteri alda dep senemiz.
Qaıym-Munar TABEEV,
jýrnalıst-jazýshy,
«Qazaq ádebıeti» gazetiniń ardageri
