Tarıhqa úńilip, az-kem aqparattarǵa sholý jasap, baıybyna baryp alsaq, bul týyndynyń negizi túsinikti.
HIH ǵasyrda Qazaqstan jaıynda izgilikti ister men eńbekter qaldyrǵan orys saıahatshylarynyń, ǵalymdarynyń, ádebıetshileri men shyǵysty zertteýshilerdiń (orıentalıster, vostokoved, tıýrkologter) qatary kóbeıe túsken zaman. Sebebi Orynbor, Semeı, Mańǵystaý, Qazaqstannyń basqa da ólkelerine óz erkimen nemese jer aýyp kelgenderdiń arasynda halqymyzdyń turmysymen tanysyp, ádebı murasyn jınaýshylar, jeke ańyzdyń, tarıhı oqıǵanyń negizinde kórkem shyǵarma jazýshylar, jeke adamdardyń sýretterin salyp, elimizdiń mýzykasyn zertteýshiler az bolmaǵan. Olar – esimderi álemge áıgili A.S.Pýshkın, V.A.Jýkovskıı, L.N.Tolstoı, G.Ýspenskıı, V.G.Korolenko, G.Zelenskıı, A.P.Krıýkov, N.N.Mýravev, V.I.Dal, I.A. Krylov, T.G.Shevchenko, M.I.Mıhaılov, V.A.Ýshakov, F.M.Dostoevskıı, S.F.Dýrov, E.P.Mıhaelıs, A.N.Plesheev, N.Ýspenskıı, A.A.Ivanovskıı, P.N.Raspopov, N.G.Hlýdov, A.Zataevıchter edi.
Orys ǵalymdarynyń jınap, zerttegen materıaldary, jazǵan ǵylymı eńbekteri qazaq dalasyna shyqqan ekspedısııamen ǵana shektelmegen, olar ǵylymı-zertteý, mádenı-aǵartý, ólketaný mekemelerin uıymdastyrýshylar da bolǵan.
Máselen, 1845 jyly Levshın men Daldiń bastamasymen Omby, Orynbor, Semeı qalalarynda orys geografııa qoǵamynyń bólimsheleri ashylady. 1854 jyly osy qoǵamǵa Sh. Ýálıhanov múshelikke saılandy. Al Abaıdyń dosy E.P. Mıhaelıs Semeıde oblystyq statıstıka komıtetin uıymdastyrdy. 1876 jyly Abaı onyń qurmetti múshesi bolyp saılanady jáne ólketaný mýzeıi men Gogol atyndaǵy oblystyq kitaphana ashylady. Sol tusta Orynborda Dalmen birge basqa da ǵalymdar «Ǵylymı arhıv komıssııasy» ózderiniń ǵylymı jumystaryn jolǵa qoıǵan da bolatyn.
Orys ádebıetinde alǵash ret jazylǵan, povest qazaq ómirinen alynǵan kórkem ádebıettegi eń úzdik týyndy edi. Jazyp qaldyrǵan aty-jóni Vladımır Dal, ataqty orys ǵalymy, álemge áıgili tórt tomdyqtyń avtory. 1845 jyly fransýz tilinde Parıjde basylyp shyqqan «Bıkeı men Máýlen» atty povesti bolǵan oqıǵa izimen jazyp, orys halqyna qazaq ómirin alǵash tanystyrǵan.
1833-1844 jyldar aralyǵynda Orynbor ólkesindegi shekara komıssııasynyń arhıvin zerttep, el aralap, tarıhtaǵy aty qalǵan adamdarmen kezdesip, qazaq eli jaıly kóptegen materıal jınap, jazyp qaldyrǵan. Joldasyna joldaǵan hatynda: «Jazdy qyr saharasynda ótkizemin, aýylmen birge kóship júremin. Jaılaý sondaı jaqsy, tipti ketkiń kelmeıdi», - dep jazady. Tilimizdi jaqsy meńgergen ǵalym jergilikti halyqpen, Isataı men Mahambet batyrlarmen pikirlesip otyrǵan jáne ataqty povestegi Bıkeı – Tana rýynyń belgili batyry Esengeldi Janmýrzınniń uly týrasynda baıandaıdy. Tana rýy Bıkeı arqyly orystarmen dos bolyp, bekiniske taıaý jerde kóship júredi. Al Bıkeı erlikke, batyldyqqa, at úsindegi oıynǵa sheberligimen ózgelerden oqshaýlanady jáne quldyqqa qarsy shyǵady. Sondyqtan da rý basshylary da, ury barymtashylar da Bıkeıge qastyq jasap, óltirmek bolady. Bıkeı atastyrǵan qyzyna emes Máýlenaǵa ǵashyq bolyp, shańyraq qurady. Dese de Bıkeıdiń týǵan aǵasy Jankúshik ata-dástúrdi buzdyń dep inisi Bıkeıdi azaptap óltiredi. Ámeńgerlik zańmen baýkespe qaıynaǵasyna bermek bolǵan da Máýlena qashyp qutylyp, Oralǵa, onan soń Orynborǵa, gýbernatorǵa baryp, arasha surap, ózin aqtap, kúıeýin jankeshtilikpen óltirgen Jankúshikti jazaǵa tartýyn suraıdy.
Alaıda qandy kek ruqsat etpeı, sheshek epıdemııasymen aýyryp, aýyr hálde jatqan Máýlenany týystary tastap kóship ketedi. Nebári 22 jasynda kóshte qalyp, 1832 jyldyń jaz aıynda aýyr halde dúnıeden ótkendigi jan-jaqty baıandalyp jazylǵan.
Dese de, bul oqıǵa búginge deıin ǵalym ári jazýshynyń eń tanymal shyǵarmasy bolyp qala beredi. Dalanyń «Romeo men Jýlettasy» degen atqa ıe mahabbat hıkaıasy zamandastaryn baýrap alady. Eýropa jurtshylyǵy Daldiń sheber tiline, beıtanys dúnıeni tanystyrǵanyna rıza bolyp, ádebıettanýshylar joǵary baǵalaǵan. Mahabbat hıkaıasymen tanysyp, oqyp shyqqan Belınskıı men Týrgenev gazet-jýrnaldarǵa maqalalar jazyp, jaǵymdy pikir bildirgen.
Sonymen qatar bul áńgimeniń etnografııalyq qundylyǵy zor, óıtkeni qazaqtardyń ádet-ǵuryptary men shekaralyq Orynborǵa kelýleri, orys sheneýnikteriniń olarmen qarym-qatynastary týraly egjeı-tegjeı baıandalǵan týyndy. Áńgimeden oqyrman basty keıipkerlerdiń keremet portretterin ǵana emes, Orynbor ákimshiligi ókilderiniń qyzmet isterindegi únemi kezdesýge májbúr bolǵan kóptegen adamdardyń beıneli sýretterin de kórýge bolady. Oqıǵanyń basty artyqshylyǵy – avtordyń halyqqa degen senimdiliginde jatyr.
О́ıtkeni avtor dálme-dál sýrettep, qaz-qalpynda jetkizgen. Qazaq halqynyń dúnıetanymdyq qaǵıdattary men onyń qundylyq baǵdarlaryna qatysty áńgimeden eń qyzyqty úzindilerge egjeı-tegjeı toqtala otyryp jazyp, jetkizgen. «Qazaq mátininiń» janrlyq ártúrliligi turǵysyn jáne tulǵa men qoǵam taqyryby Dal shyǵarmashylyǵyndaǵy negizgi taqyryptardyń ózegi bolǵanyn da ańǵarýǵa bolady. Orys ádebıetin qazaq halqynyń mádenıetimen qabysqan rýhanı tájirıbelik týyndylarmen baıytty dep aıtýǵa bolady jáne oqyrmandaryn keıipkerlerimen baýlyp, oqýǵa degen qyzyǵýshylyqtaryn týdyra alǵan ǵalym-jazýshy.
Bir qyzyǵy, Ulttyq akademııalyq kitaphanasynaǵy Sırek qorǵa «Bıblıoteka HPTÝ MVD» jáne «Bıblıoteka Nar.Komıs.Vn.Del. JK. V.P.O. N.K.V.D. DM. Kýıdysheva», «Selına Bıblıoteka» degen mórlermen túsken 10 tomdyqtyń 7-tomy.
«Polnoe sobranıe sochınenıı Vladımıra Dalıa (Kazaka Lýganskago). Pervoe posmertnoe polnoe ızdanıe, dopolnennoe, sverennoe ı vnov prosmotrenno po rýkopısıam. Tom sedmoı. Povestı ı raskazy. Izdanıe Tovarıshestva M.O. Volf. S. Peterbýrg-Moskva, 1898» dep kórsetilgen. 354 betten turatyn kitaptyń mazmuny da tartymdy. Jalpy, qazaq tarıhy men tynys-tirshiligi jáne dástúrin qamtyǵan bul tom oqyrmandy zertteýge shaqyryp turǵandaı.
Móldir TО́LEPBAI,
Ulttyq akademııalyq kitaphana qyzmetkeri
