FOTO: turaninform.kz
«1966 jyly jer silkinisi kezinde Tashkent jermen-jeksen boldy. Apat saldarynan júzdegen ǵımarat qırady. Keńes respýblıkalary jappaı kómekke umtylyp, adamdardy úıindi astynan alyp shyǵýǵa, úıler men ınfraqurylymdardy qalpyna keltirýge kómektesti. Qala 3-5 jyl ishinde qalpyna keltirildi. Sol kezde Tashkent Orta Azııanyń jaýharyna aınaldy. Qaladaǵy qurylys joǵary qarqynmen júrip, halyq sany artyp, el ekonomıkasyna erekshe serpin berdi. Keıingi onjyldyqta osy úsh faktor shahar beınesin túbegeıli ózgertti. Tashkenttiń ósýi aımaqtyń eń seısmıkalyq belsendi aımaqtarynyń birinde júrip jatyr. Damýy seısmıkalyq táýekeldermen baılanysty Ortalyq Azııanyń basqa da qalalary bar. Máselen, Bishkek, Dýshanbe, Almaty jáne taǵy ózge de shaharlar. Jalpy alǵanda, Ortalyq Azııa elderi tabıǵı apattarǵa daıyn emes», dep túıindeıdi Dúnıejúzilik bank.
Jer silkinisterinen basqa, OA-da jyl saıyn sý tasqyny, kóshkin, sel jáne órt jıi bolady. 2000 jyldan bastap aımaqtaǵy tabıǵı apattardan 10 mıllıonǵa jýyq adam zardap shekti, keltirilgen zalal 2 mıllıard dollardan asty. Klımattyq ózgeris saldarynan tabıǵı apat ta jıileı túsýde jáne saldary burynǵydan da aýyr bolmaq, dep boljaıdy ǵalymdar.
Tabıǵı apattardan týyndaǵan kúızelisterge tózimdilik óte mańyzdy. Úkimet tıisti ońtaıly sheshimder qabyldaı bastaǵan kezde ǵana ornyqtylyq artady. Ornyqtylyq úsh komponentten turady: fızıkalyq, áleýmettik jáne qarjylyq.
Qarjylyq turaqtylyq nemese tabıǵı apattar táýekelderin qarjylandyrý – bul ekonomıkalyq tıimdilikti qamtamasyz ete otyryp, tabıǵı apattan keıin paıda bolatyn shyǵyndardy qarjylyq basqarýǵa baǵyttalǵan daıyndyq tásili.
«Ortalyq Azııada úkimetter óz bıýdjetterine kóp senim artady: tabıǵı apattar bolǵan kezde qarjy mınıstrlikteri ózderiniń rezervtik qorlaryn paıdalanady, bıýdjettik resýrstardy qaıta bóledi, shekti deńgeıde nesıe alady jáne shetelden yntymaqtastyq jelisi boıynsha qarajattyń tez túsýine úmittenedi. Alaıda memlekettik sektor mundaı qıyndyqpen jalǵyz kúrese almaıdy. Tabıǵı apatqa baılanysty týyndaǵan shyǵyndardy qarjylandyrýǵa jeke sektor múlde aralaspaıdy dese bolady. Saqtandyrý aýqymy tómen, 10 paıyz deńgeıine de jetpeıdi, al naryq kapıtaly damymaǵan», deıdi sarapshylar.
Tabıǵı apattan mindetti saqtandyrý baǵdarlamasyn OA-da alǵash bolyp Qyrǵyzstan 2015 jyly qabyldady. Baǵdarlamany júzege asyrý úshin Memlekettik saqtandyrý uıymy quryldy. Endi úkimet memleket-jekemenshik pýldy qalyptastyryp jatyr. Baǵdarlama óz potensıalyna jetý úshin oǵan áli de qoldaý qajet.
«Ortalyq Azııanyń ózge elderi qarjylyq daıyndyq máselesin zertteýge endi kiristi. Tájikstan tabıǵı apattar táýekelin qarjylandyrý strategııasyn qabyldady jáne qazir tabıǵı apat rezervtik qoryn qurýdy qarastyryp jatyr. О́zbekstan tabıǵı apattardy qarjylandyrý strategııasyn qabyldaýǵa daıyndalyp jatyr. Halyqaralyq qarjy mekemeleri bul elderge kadrlyq áleýetti arttyrý jáne taldaý jasaý boıynsha kómek berýge daıyn», deıdi DB.
Olardyń pikirinshe, Ortalyq Azııa elderi táýekelderdi bólýdi jáne apatty oblıgasııalardy qarastyrýy múmkin. Táýekelderdi bólý ártúrli qarjylandyrý kózin únemdi biriktirý úshin úlken mańyzǵa ıe. Qarastyrýǵa laıyq taǵy bir sheshim – tabıǵı apattardy qarjylandyrýǵa qatysty memleket-jekemenshik seriktestik. Memleket-jekemenshik áriptestigi tabıǵı apattan zardap shekken úı sharýashylyqtaryna jedel, jetkilikti tólemderdi júzege asyrý úshin memlekettik jáne jeke qarajatty paıdalanatyn táýekelder pýly nemese birinshi shyǵyn qory (mysaly, Qyrǵyzstanda) túrinde bolýy múmkin. Bul iri jer silkinisi kezinde eldiń memlekettik bıýdjetke táýeldiligin tómendetýi múmkin.
Bul oraıda olar Túrkııa tájirıbesin mysalǵa keltiredi. 23 jyl buryn el úkimeti apatty táýekelderden saqtandyrý qoryn qurdy, onyń qyzmetterin 2023 jylǵa qaraı barlyq úı sharýashylyǵynyń shamamen 50 paıyzy paıdalandy. Joıqyn jer silkinisinen keıin tólemderdiń kópshiligi birneshe aı ishinde tólendi.
«Memleket-jekemenshik áriptestigi sheshimderi tabıǵı apattardan keıin memlekettik bıýdjetke shamadan tys táýeldilikti azaıtýmen qatar, tólem úderisin tezirek, ashyq jáne maqsatty ete alady. Memleket-jekemenshik áriptestigi tabıǵı apattar táýekelderin senimdi qarjylandyrý úshin óte mańyzdy. Tájirıbe kórsetkendeı, úlken kúızelis jaǵdaıynda memlekettik te, jeke sektor da qarjylyq saldardy óz betinshe jeńe almaıdy. Turaqty ekonomıkalyq ósý men jyldam ýrbanızasııany eskere otyryp, MJÁ Ortalyq Azııadaǵy tabıǵı apattardan keıingi áserdi basqarý sheshimderiniń eń ozyǵy bolyp tur deýge negiz bar», delinedi saraptamada.
