Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
– Almas, siz mátinin jazǵan «Kók týdyń jelbiregeni» ániniń jazylǵanyna 30 jyldan assa da, áli trendten túsken joq. Ánniń jazylý tarıhyn qysqasha baıandap berseńiz?
– 1993 jyly Qytaı shekarasynan asyp, Qorǵasqa kelgen kúnder áli kúnge deıin kóz aldymda. Ol kezdegi Qorǵas qazirgideı qalashyq emes, shaǵyn ǵana eldi meken edi. Alǵash kózime túskeni, shaǵyn ǵana keńseniń mańdaıshasyna tigilgen Kók tý boldy. 1992 jyldyń 4 maýsymynda teledıdardan tamashalaǵan qazaqtyń Kók týynyń túbine alǵash kelýim. Salqyn jel esip turǵan bolatyn. Kók týymyz kóz aldymda jelmen birge qanatyn jaıyp, lapyldap, óz tilinde sóılep turǵandaı boldy.
«Kók týdyń jelbiregeni,
Baqyttyń eljiregeni.
Qıyrda qalǵan qazaqtyń,
Kóziniń móldiregeni».
Kózim býlanyp, kópke belgili ánniń alǵashqy shýmaǵyn ishteı órip turǵanmyn. Aqyndyq shabyt qoı. Tý daýsy – azattyq rýhy estilip turǵandaı áser. Tek sol dybysqa ǵana den qoıdym. Án mátininiń kópke belgili nusqasy sońyra týdy. Álginde ǵana jón surasyp, birge ótip kele jatqan Qalybek Kenjáli degen jigit qasyma taıap kelip: «Aqynsyń ba?» dedi. «Bolsa bolar. Nege suradyń?.» «Týǵa qarap tursyń...».
Elge unaǵan óleńniń týǵan sátine kýá bolǵan Qalekeń qazir Aqtaýda turady. Dostasyp kettik. Qyzyǵy, osy sát týraly jýrnalıster kóp suraıdy. Men de aıtýdan jalyqpaımyn. Qaıtalap aıtqan saıyn keýdem keń tynystaıdy.
– Ánniń mátini sol ýaqyttan beri qansha ret ózgeriske tústi...
– Baspaǵa berýge asyqqan joqpyn. 3-4 jylǵa deıin jurt aldynda óleń retinde tebirene oqyp, tolqyp toqtaıtynmyn. 1999 jyly Erkin Ergen degen sazger, kúıshi jigit alǵashqy sazyn jazdy. Áýen sátti shyqqanymen, dıapazony jáne ekpinine qatysty pikirimdi aıttym. Birbetkeı jigit qabyldamady. Sonan soń Ermurat Zeıiphanǵa ózim usynys jasadym. Áýendi ánuran standarttaryna sáıkes jasaýdy maqsat ettik. Ánurandardyń basym kópshiligi ekpinmen, majormen, bes notaly tolyq dybyspen, keń dıapazonmen aıtylady ǵoı.
Ermurat eki túrli áýendi qatar jazyp ákeldi. Biri – Eýropa ánurandaryna uqsasa, ekinshisi qazirgi áýen Muqan Tólebaev jazǵan Ánurannyń tabıǵatyna jaqyn, halyqtyq rýhta jazylǵan dúnıe bolyp shyqty.
Meniń úsh qyzym da ónerden kende emes. Páterimizde bir emes, eki fortepıano turatyn. Ánniń tusaýkeseri sol páterimde Ermurat Zeıiphannyń oryndaýynda ótti. Alǵashynda operalyq daýysqa beıimdedik. Sol úlgini opera ánshisi Maıra Muhamedqyzy 2001 jyly 1 mamyrda alǵashqy eseptik konsertinde alyp shyqty. Osy ánmen qurmetti qaraýyldyń qoshemetimen konsertin japty. Halyqtyń yqylasynda shek bolmady. Án oryndalyp jatqan kezde Almatydaǵy Respýblıka saraıy terbelip ketkendeı áserde boldym. Sonda sol kezdegi mınıstr Dúısen Qaseıin: «Maıra, týdy nege kóterip shyǵasyń, týdy tek Prezıdent qana kóptiń aldyna alyp shyǵady», degen syndy synı sózderdi aıtyp qaldy. Maıranyń sol konsertiniń ssenarııi meniń ánderimnen bastalyp, shymyldyǵy meniń ánderimmen jabyldy.
Keıin bul ándi Tileýbek Qojanuly, Ermurat Zeıiphannyń ózi, erli-zaıypty Qurmanbek pen Rıza birinen soń biri oryndaǵan bolatyn. Biraq alǵashqy kezdegideı keń tarala qoımady.
2011 jyly Ibragım Eskendir habarlasyp, ándi oryndaýǵa ruqsat berýimdi ótindi. Bastapqyda onyń jastyǵyna qarap kóńilim bolmady. Pysyq bala eken, án jınaǵy jazylǵan dıskisin tastap ketti. Dıskisin tyńdaǵan soń, onyń oryndaýyna ruqsat berdim. Talantty, talapshyl jigit eken, ándi jańasha óńdep, bıik deńgeıge kóterip oryndaı aldy.
– Osy ándi bizdiń Dımash shetelderdegi gastrolderinde aıtsa, ánniń jańa tynysy ashylatyn edi...
– Dımash tyńdap júr ǵoı, ándi jańa deńgeıge kóterem dese, kedergi joq...
– «Kók týdyń jelbiregeni» sizdiń shyǵarmashylyǵyńyzdyń tólqujatyna aınaldy. Basqasha aıtqanda, ózge shyǵarmalaryńyzdy kómeskilep tastady. Osy suhbatqa daıyndyq barysynda Ramazan Stamǵazıev, Janar Aıjanova, Bıbigúl Qılymhan, Qajymurattyń oryndaýyndaǵy biraz ánniń sózin sizdiń jazǵanyńyzdy bildim.
– Endi ondaı bar. Bul meniń emes, jalǵyz shyǵarmasy tula boıyn jarqyratyp, ózgesin tasada qaldyrǵan zamandastarymnyń basyndaǵy jaǵdaı.
O bastan qalam men qaǵazǵa adal boldym. Shyǵarmalaryma emes, áreketime syn kózben qaraý, ózimdi qamshylap, janymdy jegideı jeý ákemnen aýysqan tárizdi. Shyǵarmalarymnyń teń jartysy jeke arhıvimde. Olardy baspaǵa berýge áli ózim daıyn emespin. Aq qaǵazdaǵy qoltańbamdy appaq kóńil kúımen túsirgim keldi. Eger kóńil kúıde kishkentaı ǵana kóleńke bolsa, eńbegiń esh ketedi.
Kúni erteń meniń esimimdi «Kók týdyń jelbiregenimen» baılanystyryp qaraǵan urpaq «Budan ózge ne jazdy eken?» dep, shyǵarmashylyǵyma úńiletinine senemin. Sebebi el irgesiniń bútindigi – búgin de, erteń de ózekti. «Talasqa tússe, jan men tý, Jan emes, maǵan keregi» degen paıym ǵasyrdan-ǵasyr jyljyp, bizge jetti. Bizden keıingi urpaq ta dál solaı qabyldaıtynyna men 100 paıyz senemin.
– Jalpy, án tarıhyn bildik. Al Qytaıdaǵy aǵaıyndar qazaqtyń táýelsizdigin, Kók týyn qandaı kóńil kúımen qarsy aldy?..
– Bul sát saǵat-mınýtyna deıin kóz aldymda. Muny sózben aıtyp jetkizý múmkin emes. Qazaqstannyń táýelsizdigin jarııalaǵan sátin aýyl-aımaq bolyp, Qytaıdyń túngi jańalyqtarynan kórdik. Kóńil kúı aspandap turdy. Jer betinde júzdegen ult bar. Biraq táýelsiz el ataný ekiniń birine buıyra bermeıtin baqyt ekenin shettegi qazaqtar ábden biledi. Shettegi qazaq kók baıraǵy bar, shekarasy shegendelgen arqa súıer elimiz bar dep aqsarbas atap qýandy, bir-birin quttyqtap, sol kúndi toıǵa aınaldyryp jiberdi.
Arada alty aı ótip, Kók tý qabyldanǵanyn taǵy da kóppen birge otyryp, teledıdardan tamashaladyq. Osy sátte bala kúnnen birge ósken dúngen dosym kóz jasyna erik berip: «Anamnyń qazaq ekenin bilesizder. Ol ómir boıy Qatynsý, Kóktuma jaqqa bergi betten qarap, eleńdep ótti. Anamnyń bul kúndi kóre almaǵany arman bolyp qaldy. Ańsaǵan jerine aparyp keler edim ǵoı», deıdi...
– 90-jyldary qazaq kóshiniń bel ortasynda júripsiz. Biraq sizderge ergen adam az boldy. Munyń sebebi nasıhatynyń kemshin bolǵandyǵynan
ba?
– Qazaqtardy barynsha kóp ertýge tyrystyq. Elge kelgenge deıin Qytaıda aqyn retinde tanylyp qalǵanmyn. «Biz kelsek, artymyzdan halyq eredi» degen senim basym boldy. Biraq ómirdiń qalaýy basqa eken.
– Sol kezde eldiń ekonomıkalyq jaǵdaıy durys bolmady. Ondaǵy aǵaıyndar soǵan alańdaýy múmkin ǵoı.
– Joq. Qytaıdan kelgen qazaqqa atajurttaǵy jaǵdaı nashar emes edi. Qazaqstandyqtar naryq zańynan múldem beıhabar edi. Al ar jaqtaǵy qazaqtardyń naryq jaǵdaıynda ómir súrip jatqanyna 10 jyldan asyp qalǵan. Sol jyldary Qytaıdan, tipti bir mezgilde 1 mln qazaq kelse de, eki qolǵa bir kúrek taýyp alyp, el-jurtqa sińip keter edi. Qazirde jarty mıllıonǵa jýyq qazaq Shyńjańnan keldi. Solardyń basym bóligi kásipkerlik, agro, mal sharýashylyǵy salasynda óz ornyn tapty.
– Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev shettegi qazaqtardy elge aldyrý týraly ustanymynyń ózgermeıtinin málimdedi. Osy oıdyń mańyzy nede?
– Qasym-Jomart Kemeluly Syrtqy ister mınıstri bolyp turǵan kezde Shyńjańdaǵy qazaqtar úshin konsýldyq qyzmet ashty. Bul qytaı qazaqtarynyń elge kóshýiniń júıeli júrýine múmkindik berdi. Al 1997 jyldary Kóshi-qon týraly qazirgi qoldanystaǵy zań sol kezdegi mınıstr N. Korjova daıyndaǵan zańǵa balama joba retinde qabyldandy. Bul jobanyń qarsylastary kóbeıip turǵan kezde Qasym-Jomart Kemeluly mınıstr retinde qoldap shyqty, basqasha aıtqanda, shettegi qazaqtardyń elge oralýyna ashyq qoldaý bildirdi. 1999 jyly Kóshi-qon agenttigi taratylsyn degen sózder ashyq aıtyla bastaǵanda qazaqtyń sońǵy kóshi elge jetkenshe jumys isteý qajetin ashyq aıtqan da Q.Toqaev edi.
2004 jyly shetelde turatyn ulty qazaq adamdarǵa Qazaqstanǵa kelý úshin resimdeletin vıza tegin berilsin (konsýldyq alymdardan bosatylsyn) degen qaýly shyqty. Qaýlyǵa qol qoıǵan sol kezdegi Syrtqy ister mınıstri Qasym-Jomart Toqaev edi. Al oǵan hatpen usynys jasaǵan biz edik. Toqaev sol kezde bir qaýlymen-aq júz myńdaǵan vıza alyp oralyp jatqan qazaqqa on mıllıondaǵan dollar qarjy olja salyp edi. Osy bir ǵana qaýly Shyńjań qazaqtarynyń elge erkin oralýyna, saýdasyn jasap, jaǵdaıyn durystaýyna jol ashty. Qaýly qazir de kúshinde. Atajurttan alys júrip, tuqymyn órbitip, ósip-óngen, óshpegen, ólmegen mıllıondaǵan qazaq máselesi el úshin strategııalyq mańyzy bar baǵyt bolýǵa tıis. Shette 5 mln qazaq bar. Bir kezderi atalarynyń shalǵaıyna jarmasyp ketken qara balanyń jasy qazir 90-ǵa jaqyndap qaldy. 30-jyldary Qytaıdaǵy Alash zııalylarynyń dúbiri búgingi urpaqtyń qulaǵynan alystap bara jatyr...
Álem qazaǵynyń Otany jalǵyz. Atajurtty áleýetti etý – ár qandastyń asyl armany bolýǵa tıis.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Gúlbarshyn
AITJANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
