Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Psıhıatrlar arasynda ejelgi grek ańyzdaryndaǵy Medeıanyń kúıeýine degen qyzǵanyshy óshpendilikke ulasyp, qos birdeı ulyn óz qolymen óltiretini sııaqty qanquıly oqıǵalar qazir «Medeıa sındromy» dep atalady.
Máselen, ótken jyly ǵana úsh birdeı perzentin terezeden laqtyrǵan kelinshektiń oqıǵasy jurttyń tóbe shashyn tik turǵyzsa, bıyl 4 qańtarda Almatyda qos ulyn baýyzdaǵan ákeniń áreketin estigen el áli esin jııa almaı otyr. Kórshilerden kómek surap, qulyndaǵan balalardyń daýsyn estigender bar bolsa da, jaldamaly páterden shyǵatyn jaman dybystarǵa qulaǵy úırengen, eti ólgen qoǵam der kezinde kómekke kelmegen, tek polısııa shaqyrýmen shektelgen.
Bul sumdyq oqıǵa shesheleri jumysta, balalardyń qysqy demalysy kezinde boldy. Týǵan uldaryn dárigerge aparamyn degen syltaýmen alyp ketken jaýyz ákeniń áreketin búge-shigesine deıin baıandaýǵa deni durys adamnyń dáti barmaıdy. Qazir ókinish pen qaıǵydan qan jutyp otyrǵan anasy men jaqyndarynyń jaıy aıtpasa da túsinikti.
О́zin de óltirmekshi bolǵan jaýyz qazir jansaqtaý bóliminde jatyr. Al balalardyń jaqyndary qylmysker júıkesi aýrý degen dıagnozben jazadan qutylyp kete me dep qaýiptenedi.
Eń ókinishtisi, bul ilýde bir qaıǵyly jaǵdaı emes, Almatyda ógeı qyzyn úlken dáretin jiberip qoıǵany úshin uryp óltirgen «qoǵam belsendisi» Baljan Turlybekova qazir túrmede. Sol sııaqty 28 jeltoqsanda Taldyqorǵan qalalyq polısııasyna 14 jastaǵy oqýshy qyzdyń joǵalyp ketkeni týraly aqparat túskenin aqparattyq saıttar birden jalaýlatyp alyp ketti. О́ıtkeni jasóspirim qarasha aıynyń basynan beri sabaqqa qatyspaǵan. Polısııa jedel-izdestirýdi bastaǵannan keıin-aq jasóspirim qylmystyń qurbany bolýy múmkin degen boljamdy alǵa tartty. Áskerı qyzmetkerler men eriktilerden quralǵan izdeý toptary qyzdyń máıitin Tekeli qalasynyń syrtyna jerlengen jerinen tapty. Bul fakti boıynsha Qylmystyq kodekstiń 99-baby boıynsha qylmystyq is qozǵalsa, balanyń joǵalý faktisi boıynsha kúdikke ilinip, qamaýǵa alynǵan anasy men ógeı ákesi tergelip jatyr.
Qarap otyrsaq, «janym balamnyń ústinde deıtin» jurtty beıjaı qaldyrmaǵan mundaı oqıǵalar barlyq elde bar. О́rkenıetke qol jetkizgen elderdiń ózinde de balasyn ólimge qıǵan qanisher adamdar tabylady. Bir ókinishtisi, búkil álemde áıelderdiń qolymen jasalǵan qylmystyq quramda óz balasyn óltirgen analar ózekti sıpatqa ıe eken.
Tipti adamı qundylyqtardy aldyńǵy orynǵa qoıatyn elderdiń ózinde kún saıyn 4-5 bala óz áke-sheshesiniń qolynan kóz jumady. Damydy degen Ulybrıtanııa, Germanııa, Fransııa, Japonııa, Skandınavııa memleketterinde balalardyń týǵan áke-sheshesiniń jaýyzdyǵynan óltirilýi kóbeıgen.
Ata-babalarymyz «qany qaraıǵan» degen sózdi beker aıtpasa kerek. Kóp jaǵdaıda balasyn óltirgen áke túrmege qamalyp, qandyqol sheshe psıhıatrııalyq stasıonarǵa jiberiledi. Osy oraıda arnaıy mamandarǵa júginýdi jón kórdik.
Respýblıkalyq psıhıkalyq densaýlyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń ǵylymı menedjment jáne bilim bóliminiń basshysy, medısına ǵylymdarynyń kandıdaty Aıgúlim ABETOVA taqyrypty tómendegideı tarqatty:
– О́z balalaryn, eń jaqyn týystaryn ólimge qııýdyń sýbektıvti sebepterin uzaq sıpattaýǵa, onyń ishinde myna jaıttardy aıryqsha qarastyrýǵa bolady.
Essiz súıispenshilik nemese mahabbat. Basqasha aıtqanda, óltirý arqyly qylmysker ózine qorqynyshty bolyp kórinetin jaǵdaıdan jaqyndaryn qorǵaımyn, qutqaramyn dep oılaıdy. Alaıda ajaldan asqan qasiret joq ekeni, qıyndyqtyń basqa joldary bar ekendigi oılaryna kelmeıdi. Qylmysker ádette psıhıkalyq aýytqýlardan zardap shegedi, keıde sot saraptamasy «óz áreketine jaýap bere almaıtyn dárejede» dep sheshim shyǵarady. Degenmen psıhıkalyq aýytqýy barlardyń bári birdeı mundaı áreketke bara bermeıdi.
О́zin-ózi dáleldeý men zulymdyǵyn ıgere almaý. Bul balany masyl, aýyrtpalyq nemese ómirine kedergi keltirýshi retinde qabyldaǵan jaǵdaıda, kenetten burq etken agressııa men qatygezdigin ıgere almaǵan kezde bolady. Kóbinese mundaı qadamǵa ózi bala kezinde qatygezdikke dýshar bolǵandar barýy múmkin.
Qyzǵanysh, kek alý, óshpendilik. Mysaly, balanyń anasyna degen qyzǵanyshy des bermegende, er adam óz balalaryn áıeliniń jalǵasy retinde qabyldap, onyń janyn aýyrtyp, kek alý úshin óz balalaryn óltiredi.
Baqaı esep. Áleýmettik úderisterden oqshaýlaný kóbinese adamnyń shıelenisken jaǵdaıdy sheshýge daıyn emestigin aıǵaqtap, paıda tabý maqsatynda qasaqana zorlyq-zombylyqqa jeteleıdi. Balany paıdakúnemdik maqsatynda óltirgen jaǵdaıda oǵan tikeleı tıesili nemese oǵan mura retinde qalatyn materıaldyq ıgilikter kózdeledi.
«Affekt» ústinde kisi óltirý. Eger ata-anasy, ıakı basqa adam óz ómirine, mansap jolyna, qarjylyq jaǵdaıyna, jynystyq qatynasqa qol jetkize almaı, áleýmettik jaǵdaıyna kóńil tolmaýy kúrdelengende jaǵymsyz pıǵyldyń áseri osyǵan túk qatysy joq, kinásiz adamdarǵa baǵyttalýy múmkin. Álbette, mundaı jaǵdaıda ásirese balalar azap shegip, qylmyskerdiń tulǵaishilik psıhologııalyq ótkir qaqtyǵystarynyń qurbany bolady.
Sadızm. Iаǵnı ózinen basqa tiri jandy qınap, azapqa salýdyń krımınologııalyq sıpaty bar. Mundaı qadamǵa sadıster ǵana emes, ózgeniń taǵdyryna nemquraıdy qaraıtyn, ary men densaýlyǵy, tipti ómirin de túkke turǵysyz dep baǵalaıtyn qylmysker de bara alady.
Pedofılııa. Balalardy óltirý men olarǵa qarsy jynystyq zorlyq-zombylyq jasaý zorlyq-zombylyqtyń erekshe sanatyna jatady. Kisi óltirý nemese óltiremin dep qorqytý, dene jaraqatyn salý, azaptaý, urlaý men zorlaý sııaqty basqa da seksýaldyq sıpattaǵy qylmystar balalardy aınalyp ótpeıtini ókinishti. Pedofılderdiń qurbandyǵyna 8–12 jas aralyǵyndaǵylar jıi dýshar bolady.
Biz dáriger-psıhıatr Aıgúlim Ábdirásilqyzynan balalardy óltirýge jeteleıtin jaǵdaılardy qalaı sıpattaýǵa bolatynyn suradyq.
– Munyń bári joǵarydaǵydaı qaıǵyly qylmystyq motıvter tizbegimen shektelmeıdi. Kisi óltirýge beıim pıǵyl kem degende tórt topqa jikteledi. Bir mysal keltireıin, jan kúızelisi dertine dýshar bolǵan kelinshek ózine qol jumsaýdy oılap júredi. Biraq qart ata-anasy qaraýsyz qalsa, jaǵdaılary ne bolady dep oılaı kele, olardy ózi óltirgisi kelgenimen, alaıda dáti barmaıdy. О́zi ólgennen keıin qıyndyq kórmesin degen oımen, áke-sheshesin de óz ózderine sýısıd jasaýǵa úgitteıdi. Bul kelinshek ózine-ózi qol salǵanymen, tiri qalyp, aýrýhanaǵa jatqyzyldy. Esesine osy oqıǵadan soń eki qart birin-biri pyshaqtap, qaıtys boldy. Bul keńeıtilgen sýısıd dep atalady (parasýısıd). Al balalardy zulymdyqtan saqtaýdyń tıimdi joly – quzyrly organdardyń qyraǵylyǵy men jurttyń aınalasynda bolyp jatqan qatygezdikke kóz juma qaramaýyna tikeleı táýeldi, – dedi ol.
Mamandar aıtsyn, meıli basyna túsken adamdar aıtsyn, eń aýyr qylmystarǵa jeteleıtin jaıttardyń qatarynda júıke keselderi ǵana emes, óshpendilik, dúnıeqońyzdyq pen qyzǵanyshty jeńe almaý da bar.
ALMATY
