«Ishki naryqta turǵyn úıdiń baǵasy arzandaı ma?» degen saýalǵa jaýap kútkeli biraz boldy. Al osy salanyń mamandary jyljymaıtyn múliktiń arzandaýyna sebep bolatyn faktorlar joq ekenin aıtady. Qurylys materıaldarynyń 90 paıyzy shetten tasymaldanatyndyqtan, dollarǵa táýeldi. Almaty, Astana, Aqtaý, Shymkent tárizdi iri megapolısterde jer qymbat bolǵandyqtan, qalanyń etegi tórt tarapqa jaıylyp barady. Úlken qalalardyń shetki aımaqtary ınfraqurylymmen qamtamasyz etilmegen. Bos jerlerdi ıgerýdi oılaǵan kompanııalar munyń bári aınalyp kelgende turǵyn úı baǵasyna áser etetinin aıtady.
Memleket turǵyn úı naryǵyndaǵy úlesin azaıtyp, ıpotekalyq baǵdarlamalar sany shekteledi degen pikir osy kúnge deıin aıtylǵan. Úkimet múmkindik anyqtalyp bitkenshe baǵany qurylys kompanııalarynyń, sodan keıin naryqtyń erkine jiberýge basymdyq berip otyr. Sodan keıingi sheshimdi naryqtyń betalysy aıqyndamaq. Biraq álemdik naryq qup kórip otyrǵan bul qaǵıdanyń bizdiń elde júzege asyrýyna senim az. Sebebi naryqtyń jaǵasyna jarmasyp otyrǵan faktorlar áli barshylyq.
Turǵyn úı sarapshysy Eldar Shamsýtdınovtyń aıtýynsha, qazir turǵyn úı segmentin naryq emes, alyp-satarlardyń zańy bılep tur.
Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
«Ulttyq banktiń málimetterinde buryn paıdalanýǵa berilgen páterler sany tranzaksııalar sanymen teń bolsa, 2019 jyldan bastap tranzaksııalar ósip, teńgerimsizdikke syzat tústi. Basqasha aıtqanda, 2022 jyldan bastap árbir úshinshi tranzaksııa deldaldardyń qatysýymen júzege asyp, naryq zańy óziniń betalysynan adasyp qaldy. Naryqtyń mundaı zańsyzdyqty boıyna sińire almaıtyny belgili. Sondyqtan árbir sharshy metrdiń baǵasynyń kemi 10-15 paıyzy aradaǵy deldaldardyń paıdasyna sheshiletin kóterme baǵa dep qabyldaýǵa bolady. Ipoteka mólsherlemesi tómendep kele jatyr, bul 2024 jyldyń sońy men 2025 jyldyń basynda 12% deńgeıinde bolýy ábden múmkin. Eger EDB táýekelge barǵysy kelmese, olar ıpotekanyń qunyn tómendetpeıdi. Basqasha aıtqanda, EDB naryqqa senbeıdi, al naryq EDB-niń aıtqanymen júrgisi kelmeıdi», deıdi E.Shamsýtdınov.
Onyń aıtýynsha, turǵyn úı baǵasynyń joǵary bolýy el ekonomıkasyna da, syrtqy ınvestısııalyq sıpatyna da keri áser etip jatyr. Memlekettik baǵdarlamalarǵa qaramastan, baspanaǵa suranys joǵary jáne túıtkildi másele bolyp qalyp otyr. Sebebi qalaǵa baǵyttalǵan aýyl kóshin toqtata almaı qaldyq. Halyqtyń keminde 50 paıyzy aýylda tursa da aýyldyqtarǵa arnalǵan memlekettik turǵyn úı baǵdarlamasy joq. Turǵyn úı naryǵyna ekpindep kelgen memleket aýyldy eskergen kezde jaǵdaıdy qazirgi deńgeıde ýshyqtyryp almaıtyn edi. Qazir baǵa baqylaýdan shyǵyp, «men de ań-tań, apam da ań tań» deıtin jaǵdaıda turmyz.
Qazaqstan Rıeltorlar qaýymdastyǵynyń prezıdenti Aleksandr Pak apta basynda almatylyq jýrnalıstermen kezdesken kezde 2024 jyl da naryqqa ózgerister ákele qoımaıtynyn aıtyp, endigi jerde baǵa emes, bos aqshany qaı baǵytqa baǵyttaǵan durys degen máselege nazar aýdarý qajettigin aıtty.
«Qazirgi trend turǵyn úı naryǵy qoldaǵy qordyń kiristiligin arttyrýǵa múmkindik beredi degen paıymǵa basymdyq berip tur. Buǵan qosa páter satyp alyp, ony jalǵa berý de kiris kózine aınalyp barady. Almaty men Astana qalalarynda bıznes sanatyndaǵy 45-50 sharshy metrli páterdi jalǵa alýdyń aılyq quny 500-700 myń, al áleýmettik sanattaǵy sol kólemdegi páterdiń jaldaý aqysy – 200-250 myń teńge shamasy. Iesine qomaqty tabys ákeletin, jalǵa alýshynyń qaltasyn «shaǵyp» alatyn salmaqty qarjy. Turǵyn úı naryǵy táýekeldi kótermeıdi, eń durysy qaltada basy artyq qarjysy bolǵandar nemese úı satyp alǵandar utylmaıdy. Jyljymaıtyn múlik naryǵynyń baǵytyn naryq belgileıdi, qazir bul baǵytty tek qymbatshylyq bılep-tóstep tur. Jyljymaıtyn múlikke ınvestısııa salý – utatyn nusqa», deıdi A.Pak.
Onyń aıtýynsha, azamattar úshin kóbeıtý emes, ony saqtap qalý mańyzdy. Qor naryǵy men baǵaly qaǵazdar naryǵy damymaǵandyqtan, jyljymaıtyn múlik – qoldaǵy qarjyny únemdeý, tabys ákelýge múmkindik beretin baǵyt. Osy rette sarapshy halyq arasynda baǵa arzandaıdy degen paıymǵa múmkindik berip qoıǵan qubylystar jaıly óz paıymyn bildirdi. 2023 jyly turǵyn úı naryǵyndaǵy tranzaksııalardyń jalpy sanynyń 20 paıyzǵa azaıǵandyqtan, baǵanyń ósýine, arzandaýyna múmkindik beretin faktor osy degen túsinik qalyptasqan.
«2024 jyly baǵa ósiminiń toqtaýyna múmkindik beretin alǵyshart joq. Baǵa óse beredi. Bir bólmeli jáne eki bólmeli páterler naryqta úlken suranysqa ıe. Al jeke sektordaǵy turǵyn úılerge qatysty mámileler 25 paıyzǵa deıin tómendep ketti, sonymen bir mezgilde turǵyndar tarapynan da, qurylys kompanııalary tarapynan da bos jatqan jer telimderine degen suranys ósti. Qazir naryq úshin bos jer telimi ǵana tartymdy», deıdi A. Pak.
Al kelesi sarapshy Nına Lýkıanenkonyń aıtýynsha, keıingi jarty jylda Qazaqstandaǵy jyljymaıtyn múlik segmenti naryq zańynyń shekpeninen shyǵyp ketti. Árbir sharshy metrdiń aspandap ketken baǵasyna áser etip turǵan faktorlardyń sebep-saldaryn eshkim túsindirip bere almaıdy. 2023 jyly turǵyn úı baǵasynyń tómendegeni baıqaldy.
«Biz 10 myń dollarǵa Almatydan úsh bólmeli páter nemese 1-2 myń dollarǵa Shymkentten bir bólmeli páter satyp alatyn 2001 jyldarǵa eshqashan oralmaımyz. Uzaq merzimdi ýaqytta – aldaǵy 4-5 jylǵa deıin baǵa óse beredi. Ázirge naryqtyń osy segmenti ǵana ótimdi bolyp tur. Halyqqa turǵyn úı satyp alýǵa sebep kóp. Biri úlken qalalarda oqyp nemese jumys istep jatqan balalary úshin alady. Tipti Almaty men Astanada qala ortalyǵynan 20-30 shaqyrym qashyqta turatyn azamattar da qala ortalyǵynan bir-eki 2 bólmeli páter satyp alyp jatyr. Qazir jyljymaıtyn múlik naryǵy sán emes, qajettilik», deıdi N.Lýkıanenko.
Osy oraıda «7-20-25» jáne «9-20-25» ıpotekalyq baǵdarlamalary jyljymaıtyn múlik naryǵyna áser ete almady» degen pikirdi eki sarapshy da qoldaıdy eken. Atalǵan baǵdarlama úshin jylyna shamamen 200-250 mlrd teńge bólindi, bul – orta eseppen alǵanda 16 myń tranzaksııa. Keıingi on shaqty jylda osy baǵdarlama boıynsha 500-600 myńǵa jýyq, ıaǵnı aıyna 50 myńǵa jýyq tranzaksııa jasaldy. Jalpy, bul muhıttaǵy tamshy, sondyqtan bul baǵaǵa eshqandaı áser etpeıdi, ásirese jańa baǵdarlamada páter satyp alýǵa kóptegen shekteý bar. «9-20-25» baǵdarlamasy boıynsha qarjylandyrý kólemi nebári 8 myńǵa jýyq otbasyn qamtıdy. 8 myń otbasy baǵaǵa áser ete almaıtyny aıtpasa da túsinikti. Sarapshynyń aıtýynsha, Úkimet qurylys kompanııalaryn tekserýdi bastaǵanyn kórip otyrmyz. Qurylys kompanııalarynyń bankrottyq táýekelderi áli de aıtarlyqtaı joǵary. Qazirdiń ózinde salynyp jatqan turǵyn úılerdiń biraz bóliginiń paıdalanýǵa berilý merzimi kesteden keshigip jatyr. Eger qoljetimdi ıpoteka boıynsha jaǵdaı ózgermese, jyl sońyna deıin birqatar kompanııanyń defoltqa ushyraýy ábden múmkin.
«Bul úrdis naryqty tazalaıdy, sonymen bir mezgilde paıdalanýǵa beretin páter sanyn da azaıtady. Baǵyt, jumys jospary kúmándi qurylys kompanııalaryna aqsha salyp, aldanyp qalǵan salymshylardyń taǵdyryna úkimet beıjaı qaraı almaıdy. 2023 jyldaǵy ózgerister tegin nemese arzan páter degen túsiniktiń kelmeske ketkenin, tek ózimizge ǵana senýge bolatynyn taǵy shegelep ketken jyl boldy. Eń durysy, qaltańyzda basy artyq qarjy bolsa, úı satyp alý kerek. Qazir qurylys kompanııalary nesıesiz, bólip-tóleýge múmkindik beretin jeńildetilgen sharttarmen úı satýdy qolǵa alyp jatyr», deıdi N.Lýkıanenko.
Sarapshynyń aıtýynsha, logıstıkalyq tizbekterdiń úzilip qalýy, Batys elderi men Reseı arasyndaǵy sanksııa 2024 jylǵa salmaq salaıyn dep tur. Keıbir sarapshylar muny sońǵy 20 jylda bolmaǵan qubylysqa teńep otyr. Álemdik IJО́ deńgeıi máz emes, shıkizatqa suranys tómen. Bizdiń ekonomıkalyq baǵdarlamamyz munaı baǵasynyń 80 dollardan joǵary bolýyna baǵyttalǵan. Mundaı jaǵdaıda naryq qaıtadan memlekettik qoldaýǵa bet burady, bıyl da memleket qurylys naryǵynan ketem dese de kete almaıdy. 2021-2022 jyldary naryqtyń osy segmentindegi baǵanyń rekordtyq deńgeıde óskenin baıqadyq. Baǵa Astana men Almatyda ǵana emes, búkil Qazaqstan boıynsha jáne álemniń kóptegen elinde 15-20%-ǵa ósti. Al osy jyly sarapshylar turǵyn úı naryǵyndaǵy baǵa ósimi ýaqytsha tynys alýy múmkin dep paıymdap otyr. Astanada ortasha alynǵan baǵa bir jylda 3,6%-ǵa ósip, sharshy metrine 449 myń teńge, al Almatyda 5,7%-ǵa ósip, sharshy metri 705 myń teńgege deıin artty.
Sarapshylardyń basym kópshiligi qaıtalama naryqtaǵy baǵalar bastapqy naryqqa qaraǵanda tartymdyraq bolady degen pikirge basymdyq berip otyr. Biraq bastapqy naryqtyń artyqshylyqtary jańa úıler, jańa jerlerde, qurylys kompanııalary tarapynan jeńildikter men bólip tóleý josparlarymen erekshelengeli tur.
N.Lýkıanenkonyń pikirinshe, elimizde turǵyn úı qory óte eski bolǵandyqtan, bastapqy naryqtaǵy úıler uzaq jyldar boıy tartymdy bolady. Suranysqa qaraı baǵa da ósýi múmkin. Sondyqtan bıylǵy baǵany ınflıasııa shegimen baılanystyryp qaraýǵa bolady. UB men Úkimet bıylǵy deńgeıin 10%-dan asyrmaımyz dep otyr. Al qaıtalama turǵyn úı naryǵynyń jalpy temperatýrasyn baǵalaý ázirge óte qıyn. Sarapshylar naryqtyń osy segmenti deldaldardan tazarsa, árbir sharshy metrdiń naryqtyq baǵasy naryqtyq qunyna jaqyndaıtynyn aıtyp jatyr.
