Naýryz merekesin jańǵyrtý – ýaqyt talaby

Naýryz – jańarý men jańǵyrý­dyń rámizi. Sondyqtan tól mere­ke­mizdiń mazmunyn baıytyp, ony barynsha erekshelep, jańasha atap ótýimiz kerek. Bul merekeni ata-babalarymyz erte dáýirden Ulystyń uly kúni dep tegin aıtpaǵany, myń­daǵan jyldan beri dál osy kún­di jyl basy sanaǵany beker emes. Bul qundylyqtan qazaq qo­ǵamy birshama jyl jyraqtap qal­ǵany belgili. Oǵan tarıhı jaǵ­daı­lar­dyń áseri bolǵany da aqıqat. Dese de 1988 jyldan beri halyqqa qaıta oralǵan Naýryzǵa áli kúnge qajetti deńgeıde mán bere almaı otyrǵanymyz, merekeniń sıpatyn asha almaı kele jatqanymyz ras. Áz Naýryz meıramyn Ulystyń uly kúni retinde laıyqty mártebege shyǵarý úshin ne istemek kerek?

Naýryz meıramyn toılaýǵa ke­ńes úkimeti 62 jyl (1926-1988) tyıym salyp, keńestik ıdeologııa uly merekeniń túpki maǵynasy men mańyzdylyǵyn qoǵam sanasynan óshirýge baryn saldy. Bul ıdeologııa jyl basyn kóktemde atap ótý, ulttyq salt-dás­túrdi saqtaý, qoǵam birligi, aǵaıyn arasyndaǵy tatýlyq pen ba­ýyr­maldyq, qaıyrymdylyq, otbasylyq syılastyq, tabıǵatqa qam­qorlyq degen eń mańyzdy qaǵı­dat­tardy Naýryz meıramymen baılanystyrmaýǵa tyrysty. Onyń ornyna ortaq ıdeologııaǵa tán jańa jyldy 31 jeltoqsanda 24.00-den bastap atap ótýdi 1936 jyldan bastap «dástúrge» aınaldyrdy. Osylaısha, keńes dáýirinde ulttyq dúnıetanymǵa jat ádetter men basqa qundylyqtardy nasıhattaý ıdeologııasy júrdi. Sodan beri bul ıdeologııanyń yqpaly postkeńestik elderde de, Qazaqstanda da myqtap turyp ornyqty. Jeltoqsan aıynyń ortasynan bastalatyn qarbalas dástúrge aınaldy. Jańa jyldyq shyrshany jaǵý, 31 jeltoqsanda túngi saǵat 24.00-de Prezıdenttiń quttyqtaý sózin kútý, feıerverk pen otshashý atý, bengal otyn jaǵý syndy «dástúr», tipti jańajyldyq dastarqan máziri ábden qalyptasty. Odan qaldy 1 qańtardan bastap Rojdestvoǵa (7 qańtarǵa) deıin jurttyń jumysqa kirise almaı, jap­paı demalýy da qalypty jaǵ­daıǵa aınaldy.

Jańajyldyq is-sharalar áli kúnge deıin eń basty mereke retinde toılanatyny shyndyq. Ásirese, otandyq televızııada jańa jylǵa erekshe efır kestesi qurylady. Qarap otyrsaq, «Golýboı ogonek» formatyndaǵy merekelik baǵ­darlama áli kúnge deıin tele­vı­zııa­­daǵy shyǵyny eń kóp tele­ónim bolyp otyr. Mundaı qymbat tele­baǵdarlama tipti Res­pýb­lı­ka kúnin atap ótýge de qaras­ty­rylmaıdy. Al jańa jyldyń obrazdary men atrıbýttary týraly áńgime bólek. Bul atrıbýttarǵa qoǵamda da, naryqta da jyldan-jylǵa suranys arta túsken. Odan qaldy keıingi 20-30 jylda Batys­tyń «Christmas» merekesi de qoǵamda keń taralyp úlgerdi.

Ár otbasy úıinde mindetti túrde shyrsha ornatady, ár bala «Jańa­jyl­dyq shyrsha» is-sharasyn asyǵa kútedi. Tipti, jańajyldyq korporatıv ótkizý kez kelgen mekeme úshin basty is-sharanyń biri ekeni aqıqat. Aıaz ata, Aqshaqar, Santa Klaýs obrazdarynyń qoǵamǵa sińgeni sonshalyq, balalar áli kúnge deıin olarǵa hat jazady, arman-tileginiń oryndalýyn asyǵa kútedi. Odan qaldy shyrshanyń mańyna syılyq qoıý, «Christmas» merekesiniń atrıbýty – shulyq ilý syndy «jańa dástúrdi» qoǵam úrdiske engizdi. Jańa jylǵa erekshe sát retinde qaraý, bul kúndi tańǵajaıyp ertegige teńeý kóp­shi­liktiń sanasyna sińgen. Jańa jyl­dyń alǵashqy sekýndtarynda tilekterin aıtyp, armanyn, josparyn quryp jatatynymyz shyndyq. Oǵan áser etken ne?

Árıne, munyń barlyǵyna máde­nıet, kınoındýstrııa men medıa sala­larynyń áseri zor bolǵany túsinikti. Qarap otyrsaq, Aıaz ata men Aqshaqar týraly mýltfılm­der, «Morozka» syndy ańyz-ertegi fılmder, «Taǵdyr tálkegi», «Karnaval túni», «Sıqyrshylar» syndy kórkem fılmder áli kúnge deıin kórermenniń jańa jylda asyǵa kóretin teleónimderi sanalady. «Christmas» merekesi týraly mýltfılmder men fılmderdiń sanynda shek joq. Bir ǵana «Úıde jalǵyz qalǵanda» fılminiń qan­shalyqty suranysqa ıe ekenin aıt­saq ta jetkilikti. Tipti jańa jyl merekesiniń aınalasynda bir­ne­­she ındýstrııa qamtylǵan. Jańa­jyl­dyq shyrsha jasaýdan bastap túrli oıyn-saýyq, qyzmet kórsetý túrleri jyldan-jylǵa damyp jat­qa­ny ras. Al Naýryz meıramyn osyndaı deńgeıge shyǵarý úshin ne istemek kerek?

Naýryz meıramyn burynǵy dás­túrge tán bir kún emes, birne­she kún toılaýdy qolǵa alý qajet. 22 naýryzǵa deıin atap ótilýge tıis is-sharalardyń ortaq tujy­rym­da­masyn qabyldaý da mańyzdy. Ár kezeńniń tujyrym­da­masyn anyq­ta­ýymyz kerek. Naýryz meıramyna tán ejelden kele jatqan dás­túr bar, ıaǵnı meıramnyń eń ma­ńyzdy atrıbýttary (aǵash otyr­ǵyzý, bulaqtyń kózin ashý, aınalany tazartý, kórisý, sarqyt pen sybaǵa berý, t.b.) keńinen nasıhattalýy qajet. 21 naýryzdan 22 naýryzǵa qaraǵan túni kún men túnniń teńelýi tabıǵattyń tańǵajaıyp quby­lys eke­nin, Naýryz meıramyn ańyz­dar men mıftik obrazdar arqy­ly (Aı, Kún, Temirqazyq, Úrker juldyzdary jáne Kún astyndaǵy Kúnekeı, Aıdaı sulý Aısulý, t.b.) balalardyń sanasyna sińirý asa mańyzdy. Barlyq tirshilik naýryzda oıanatynyn balalarǵa jetkizý úshin qazaq mıfologııasyndaǵy obraz­dardy (Oısylqara, Zeńgi baba, Qambar ata, Shopan ata, t.b.) oıatyp, ertegi álemin qaıta jańǵyrtýymyz kerek. Balalarǵa arnalǵan zamanaýı qııal-ǵajaıyp fılmder túsirilip, meıram osy fılmder arqyly nasıhattalǵany abzal. Naýryzda «aq túıeniń qarny jaryldy» degen halyq sóziniń maǵynasyn ulttyq salt-dástúrler men ádet-ǵuryptardy kórsetý ar­qyly asha túskenimiz durys. Aq das­tarqannyń moldyǵy, aqtyń kóp bolýy, aǵaıyn-týystyń aq kóńili, kópshiliktiń aq peıili, barlyq ókpe-nazdyń keshirilýi syndy ulttyq qa­sıetter qoǵamdy tatýlyq pen bir­likke shaqyratyny sózsiz.

Ulystyń uly kúniniń (21-22 naýryz) eń basty obrazy Qydyr atany keńinen nasıhattaǵanymyz  abzal. Qydyr atanyń aq batasy – meıramnyń basty rámizine aınalǵany asa mańyzdy. 22 naý­ryzda ár otbasy erte turyp, das­tarqan jaıyp, ulttyq taǵamdar, naýryzkóje daıyndap, Qydyr atanyń kelgenin kútý saltyn qaıta qalyptastyrýymyz kerektigi qatty sezilip otyr. Qydyr atadan bata su­raý, tilek tileý, armanyn aıtý syndy keremet dástúr qoǵamda qaı­ta qa­lyptassa, utylmasymyz anyq.

Bul isterdi oryndaý úshin medıa salasynyń artqarar róli zor. Naýryzdyń mán-maǵynasyn ashatyn jańa ónimderdi, mýltfılm­derden bastap, kórkem fılmder, serıaldar men romantıkalyq, fan­tastıkalyq fılmderge, qııal-ǵajap ertegilerdi shyǵarýǵa, komedııa, dramedıa janr­la­ryn­daǵy ónimderge tapsyrysty kóbeı­tip, qoǵamǵa tartymdy kontent usyn­ǵanymyz aýadaı qajet. Mine, osy isterge mán berilse, Áz Naý­ryz­ǵa jańasha reń berilip, Ulys­tyń uly kúniniń naǵyz mán-ma­ǵy­nasy ashyla túserine senim mol.

31 jeltoqsanda tún jarymda kúntizbelik jyl sanaýdyń bastalýy – álemde qalyptasqan úrdis. Osy oraıda Oljas Súleımenovtiń  «Taýlardy alasartpaı, Dalany asqaqtataıyq» deıtin oıy esime túsip otyr. Dese de barsha tirshilik oıanyp, tabıǵat qulpyryp, jańa ómirge qarbalas bas­talatyn naýryzda ejelgi dás­túr­ge saı Ulystyń uly kúnin laıyq­ty qarsy alý – paryzymyz.

Qanat SAHARIIа,

Ulttyq quryltaı múshesi