Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Adam densaýlyǵyna, ásirese, jasóspirimderdiń keleshegine kesirin tıgizetin zattardyń barlyǵynyń ar jaǵynda múddeler shaıqasy júretini málim. Máselen, keıingi jyldary elektrondy temeki tóńiregindegi tartys tolastamaı tur. Keıingi kezderi jasóspirimder arasynda elektrondy temeki shegý beleń alyp barady. Al ony tabý da, satyp alý da qıyn emes, attap bassań, aldyńnan shyǵady. Munyń kádimgideı úlken máselege aınalǵanyn «Veıpsiz jastar» áleýmettik jobasy aıasynda «Qazaqstannyń balalar qory» QQ júrgizgen saýalnama aıǵaqtady. Máselen, 21 jasqa deıingiler apta saıyn veıp satyp alatyn bolsa, bul kórsetkish Almatyda – 80,5%, Astanada – 83,3%, О́skemende 15,4%-dy qurap otyr.
Osy arada máseleniń kelesi bir qyryna toqtala ketken jón. О́ıtkeni «veıpke qarsy shyǵýshylar temeki óndirýshilerdiń múddesin kózdeıdi» degen paıym ǵana emes, elimizde bul tıimsiz tyıym retinde qabyldanyp, oǵan qarsy petısııa 100 myńdaı qol jınaǵanyn umytpaý kerek. Sondyqtan Densaýlyq saqtaý mınıstri Ajar Ǵınııatqa qazan aıynda Parlament aldynda nelikten veıpıngke tyıym salýdy usynatynyn túsindirýge týra keldi.
Qysqasy, qarsy taraptyń ýájin alǵa tartpas buryn «Veıpsiz jastar» áleýmettik jobasy 2023 jyldyń kókteminde veıp paıdalanýdy shekteý maqsatynda bastalyp, ony Ishki ister jáne Densaýlyq saqtaý mınıstrlikteri, Oqý-aǵartý mınıstrliginiń Balalardyń quqyqtaryn qorǵaý komıteti qoldady. Sonymen qatar sarapshylardyń da maquldaýyna ıe boldy.
«Balalar men jasóspirimderdiń veıpıngine qatysty qaýip-qaterge qarsy turý úshin naqty júıeli áreketter qajet. Joba aıasyndaǵy jumys birneshe baǵytty qamtydy: saýda núktelerimen aqparattyq jumys; Ishki ister organdarymen birge qoldanystaǵy zańnamanyń saqtalýyna qatysty veıp-dúkenderge monıtorıng; jasóspirimderge, ata-analar men muǵalimderge arnalǵan bilim baǵdarlamalary, aqparattyq naýqan», deıdi «Qazaqstan balalar qory» QQ dırektory, Halyqaralyq balalar qorlary qaýymdastyǵynyń vıse-prezıdenti Elvıra Vatlına.
Joba aıasynda ishki ister organdarymen birge veıp-shoptarǵa 36 reıd júrgizilip, 21 jasqa deıingi adamdarǵa veıp satý týraly talaptardy buzǵany úshin 14 ákimshilik hattama jasalǵan.
«Jasóspirimder veıpıngine kózdi jumyp qaraý, másele retinde elemeý qoǵam úshin qymbatqa túsýi múmkin. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev atap ótkendeı: «Osy qaýipti qubylyspen kúresý úshin shuǵyl ári júıeli sharalar qabyldaý qajet, jalǵyz tyıym salý bul iske kómektespeıdi». Menińshe, veıpterge tyıym salýdan ózge, satylymdarǵa memleket jáne qoǵam tarapynan baqylaý júıesin jolǵa qoıý qajet. О́ıtkeni tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, tyıym salý osy taýarlardyń «qara naryǵynyń» qalyptasýyna ákelip, veıpter sóre astynan, áleýmettik jeliler men messendjerler arqyly satyla beredi», deıdi Ishki ister organdary qyzmetiniń máseleleri jónindegi Qoǵamdyq keńestiń múshesi, zań ǵylymdarynyń doktory Qýat Rahymberdın.
Máselen, Almatydaǵy «Veıpsiz jastar» jobasynyń úılestirýshisi Marat Saıbekov 21 jasqa tolmaǵandar arasynda veıpterge qoljetimdilik máselesi búkil elimizge tán deıdi: «Bizdiń qala veıp-dúkenderge tolyp tur ári sańyraýqulaq sııaqty kóbeıip keledi. Shaǵyn orta bıznesine tekserýge qatysty moratorııdiń kúshin joıýy máseleni túbegeıli sheshpeıdi. Sol sebepti paıdaǵa qunyqqan satýshylardy anyqtaý úshin quqyq qorǵaý organdarymen birge veıpshoptarǵa reıdterdi jalǵastyramyz».
«Jastar arasynda shylymqorlyq máselesin jalpy jurt bolyp birikpesek, ony aýyzdyqtaý múmkin emes. Veıpterdi satýǵa tolyq tyıym salýdan da basqa, balalar veıpıngi problemasymen júıeli kúresý jáne veıpterdi satýǵa tyıym salýdy baqylaý úshin úkimettik emes uıymdardy, memlekettik quzyrly mekemelerdi, bul jaǵdaıǵa beıjaı qaramaıtyn azamattardy tartý qajet bolady», deıdi Astana qalasyndaǵy Adam quqyqtary jáne zańdylyqty saqtaý jónindegi Qazaqstan halyqaralyq bıýrosy fılıalynyń zańgeri Artýr Alhastov.
Al endi «veıpke qarsy shyǵýshylar temeki óndirýshilerdiń múddesin kózdeıdi» deıtin tarap ne deıdi?
Elimizdiń veıpıngke tolyq tyıym salǵysy keletini málim bolǵanda, oǵan qarsy petısııaǵa uıytqy bolǵan Tastau.qaz qoǵamdyq qozǵalysynyń ókili Tatıana Fomınovanyń pikirinshe, veıpterge tyıym salý bastamashylarynyń tabandy umtylysy temeki óndirýshilerdiń múddesin kózdeıdi. О́ıtkeni eger eresek temeki shegýshilerde tańdaý bolmasa, olar temeki tútinimen ýlanýdy jalǵastyrýǵa májbúr bolmaq. T.Fomınovanyń aıtýynsha, elde jasóspirimderge elektrondy temeki satýdy shekteýdiń tıimdi tetikteri qarastyrylǵan. Bar-joǵy osy tetiktiń durys jumys isteýin qadaǵalap otyrsa, bolǵany. О́ıtkeni bul ónim bastapqydan-aq jasóspirimder men jastarǵa baǵyttalmaǵan. Ol tek temekige balama retinde eresek temeki shegýshilerge arnalǵan. Sondyqtan EAEO boıynsha kórshilerdiń tájirıbesin eskere kele kámeletke tolmaǵandarǵa alkogol men temeki satý qadaǵalanatyndaı, veıp satýǵa baqylaýdy kúsheıtý kerek, al tyıym salý birqatar sebepke baılanysty jumys istemeıtin kórinedi.
«Veıpterge tyıym salý kontrabandanyń, sapasy kúmándi ónimder saýdasynyń ósýine, sondaı-aq nıkotındi ónimder óndirisin, tasymaldanýy men satylýyn baqylaýdan shyǵarady. Tıimsiz tyıymdarǵa qarsy petısııamyzdyń 100 myń qol jınaýy kezdeısoq emes ekenin atap ótkim keledi. Bul – qoǵamnyń saıaz tyıym sharalarynan sharshaǵanyn kórsetetin alǵashqy áleýmettik mańyzdy petısııalardyń biri. Veıpterge tyıym salýdyń bastamashylary temeki óndirýshilerdiń múddesi úshin jumys isteıtini anyq. Veıperlerdiń basym kópshiligi aınalyp kelgende temekige qaıta oralatyny túsinikti. Bir ǵana mysal keltireıin: byltyr bılik tútinsiz qyzdyrylǵan temekige aksızdi kótergen kezde, tek bir óndirýshide temeki satylymy birden 25%-ǵa, al ekinshisinde 30%-ǵa ósti. Osy óndirýshiler veıpterge salynatyn tyıymdy taǵatsyzdana kútip otyrǵanyn aıtpasa da belgili», dep T.Fomınovanyń baıbalam salǵany esimizde.
Sol sııaqty KazSpirits qaýymdastyǵynyń basshysy Dmıtrıı Jýkov Qazaqstandaǵy kásibı qaýymdastyqtar birneshe jyldan beri veıpterdi satýdy zańnamalyq deńgeıde qatań retteýdi usynyp kele jatqanyn, osy arqyly ónimdi jasóspirimderge satýdy áldeqashan tyıýǵa bolǵanyn alǵa tartty.
Sonymen, kókeıkesti máseleni Densaýlyq saqtaý mınıstri Ajar Ǵınııattyń: «Eresektiń aty – eresek. Al balalar kóp nárseni túsinbeıtindikten, densaýlyǵyna neniń qaýipti ekenin aldyn ala saralaı almaıtyndyqtan, olarǵa qatań tyıym salý sharalary bar. Densaýlyq saqtaý mınıstrligi – jazalaýshy nemese baqylaýshy organ emes. Veıpterge kelsek, oǵan kalıan sııaqty tyıym salý tıimdi jumys istemeıdi. Búgingi ǵylym veıpterdiń jasóspirimderge tóndiretin úlken zardaby bar ekenin, ókpesin zaqymdaıtynyn kórsetip otyr. Veıpte hımııalyq zattar kóp, olardyń qaısysy qaı aǵzaǵa nendeı zııan keltiretini áli tolyq zerttelmegen», degen sózimen qorytyndylaýǵa bolady.
ALMATY
