– Aýstrııalyq qoǵamnyń kórkem ádebıetke kózqarasy qandaı?
– Halyqtyń bári Stefan Sveıgti oqyǵan dep aıta almaımyn. Biraq kópshiligi klassıkaǵa qyzyǵady. Muny, ásirese úlken kisilerden jıi baıqaımyn. Al jas oqyrmandarǵa keler bolsaq, men qazir «Jastardy ádebıetti oqýǵa qalaı alyp kelemiz?» degen zertteý jumysyn júrgizip jatyrmyn.
– Zertteý barysynda qandaı oı túıdińiz?
– Ádebıetke baılanysty negizgi problema Aýstrııada qandaı bolsa, Ortalyq Azııa elderinde de sondaı. Buǵan Qazaqstanda ótken ádebı forýmdarǵa barǵanda kózim jetti. Ol másele ádebıettiń marketıngtik-menedjmenttik jaǵyna baılanysty. Halyq aqyn-jazýshylardy, jańa shyqqan kitaptardy kúndelikti teledıdardan nemese basqa da jarnama oryndarynan kóre almaıdy. О́ıtkeni ádebıet keńistigi qalanyń bir buryshyndaǵy kitaphanalarmen ǵana shektelip qalǵan. Qarapaıym oqyrmannyń osyndaı túsinikte qalýyna ádebıetti jasaýshylar men ony qoldaýshylar, jergilikti bılik organdary kináli dep esepteımin.
– Kórkem ádebıettiń oqylýy úshin ne isteý qajet?
– Birinshiden, shyǵarmadaǵy oqıǵa jelisi oqyrmandy jalyqtyryp almaýǵa tıis. Ekinshiden, ádebıetke jastardy alyp kelý kerek. Jastardyń ádebıetke kelýin kútkeli, mine, qansha ýaqyt ótti, eshqandaı nátıje shyǵyp jatqan joq. Bul óte ókinishti. Shyn ónermen betpe-bet kezdeskende adamnyń tanymy, túsinigi, oılaýy qaıta týǵandaı ózgeredi. Jáne jastardyń kópshiligi synı kózqarasta oılaı alar bolsa, álem ádebıetinde talaı jańalyqtar oryn alar edi.
– Oqyrmandy qalaı jalyqtyryp almaýǵa bolady?
– Qazir barsha eldiń satylymynda eń birinshi oryndy smartfondar alyp tur. Kitap emes, uıaly telefondar. Menińshe, halyqqa aıfon qalaı satylsa, kitaptyń da jarnamasy sol deńgeıde bolǵany jón. Al kitap – oqyrmanynyń qyzyǵýshylyǵyn arttyrý úshin jazylǵan shyǵarma qyzyǵyp oqıtyndaı kórkem bolsyn. Ári oǵan tarıh pen ańyzdyń sıýjetteri kerek. Ásirese qazirgi qoǵamnyń túsinigine saı zamanaýı tarıhı ańyzdar. Qysqasyn aıtqanda, HHI ǵasyr kitap oqýdy sánge aınaldyrsa deımin.
– Al ózińiz osy maqsatta qandaı jumystar atqaryp júrsiz?
– О́zimniń uıymdastyrýymmen jeke saıt jasadyq. Onda jastardy mádenı jáne demalys oryndaryna, meımanhanalarǵa kitap oqýǵa shaqyryp, sýretke túsirip, ony sol saıtqa jarııalaımyz. О́zgelerge qyzyǵýshylyq týdyrý maqsatynda keıde ataqty adamdardy da qatystyryp jatamyz. Bul – jumysymnyń bir qyry. Kitapty basyp shyǵarýshy baspagerlermen qoıan-qoltyq aralasyp turamyn. Ár kitaptyń ishki-syrtqy dızaınyn, pishinin zamanaýı talapqa saı oryndaýǵa atsalysamyn.
– Avardyń halyq aqyny Rasýl Ǵamzatov: «Aptasyna bir óleń oqyǵan adam – azamat, kúnine bir óleń oqyǵan adam – aqyn», degen eken. Kitapty kóp oqıtyn bolarsyz?
– Oılap qarasam, kitap oqymaǵan kúnim joq sııaqty.
– Qaı janrdy qalaısyz?
– Kóbine roman oqyǵandy unatamyn.
– Qazaq shyǵarmalarynan oqyǵandaryńyz bar ma?
– Aýdarmanyń joqtyǵynan sizderdiń ádebıetpen tanys emespin. Biraq sizderde ótken ádebı forýmdarda qazaq avtorlaryn nemis tiline aýdarý máselesi kóterildi. Aldaǵy ýaqytta qazaq kitaptaryn qolyma alyp qalýym múmkin.
– Álem ádebıetinen kimderdi súıip oqısyz?
– Orys ádebıetinen L.Tolstoıdyń, F.Dostoevskııdiń, N.Gogoldiń shyǵarmalarymen jaqsy tanyspyn. Bizdiń halyq klassıkany oqyǵandy unatqandyqtan bolar, men ǵana emes, bul jazýshylardyń shyǵarmashylyǵynan Aýstrııalyqtardyń da habary bar.
– Aýstrııalyq qalamgerler týraly ne aıtasyz?
– Aýstrııalyq jazýshylar jurtshylyqqa keń tanymal desem bolady. Olarǵa eńbekteri úshin memleketten arnaıy qarjy bólinip otyr. Jáne jas qalamgerlerdiń de bir shoǵyry qalyptasqan. Olar óte belsendi jáne eńbekqor. Elfrıda Elınektiń 2004 jyly Nobel syılyǵyn ıelenýi elimizde ádebı ahýaldyń rettelýine kóp áser etti. Sol ýaqyttan beri qoǵamda ádebıetke degen kózqaras birshama ózgergendeı.
– Qaı shyǵarmany oqýdy usynar edińiz?
– Iozef Rot, Stefan Sveıg jáne Harýkı Mýrakamıdi aıta alamyn. Álem ádebıetinde qarap tursańyz, jazýshy da, shyǵarma da kóp. Kóptiń ishinen qaısysyn sýyryp alaryńdy keıde bilmeı jatamyz. Sol úshin ár adamǵa oqýshylyq talǵam kerek. Kez kelgen kitapty ashyp, oqı berýge bolmaıdy. Oqıǵa jelisi erekshe nemese jazylý tarıhy qyzyqty shyǵarmalar kezdesip jatady. Osy oraıda myna bir áńgime esime túsip otyr: Oskar Ýald Jorıs Karl Gıýısmanstyń «Naoborot» romanyn oqyp bolǵan soń, óziniń «Dorıan Greı» shyǵarmasyn (roman) jazýǵa kirisken eken. Mine, bul ádebıette avtorlardyń bir-birine yqpaly kúshti ekenin baıqatsa kerek.
– Áńgimeńizge rahmet!
