Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Salystyryp qarasaq, 2022 jyldyń úshinshi toqsanynda bul 160,6 mlrd dollar, qazirgi kórsetkishten 0,8%-ǵa az bolǵan.
Biz eń kóp qaryz alǵan el Nıderland eken. Bul el aldyndaǵy bereshegimiz – 42,5 mlrd dollar (2022 jyldyń 1 qazanymen salystyrǵanda +2,1%). Odan keıingi orynda Ulybrıtanııa tur. Alǵan qaryzymyz – 14 mlrd dollar. Bul aldyńǵy jylǵy kórsetkishpen salystyrǵanda 7,8 paıyzǵa kóp. Sondaı-aq AQSh-qa – 11,3 mlrd dollar (-9,6%), Fransııaǵa – 11,2 mlrd dollar (+0,4%), Bermýd araldaryna – 9,4 mlrd dollar (-0,03%), Qytaıǵa 9,2 mlrd (-3,1%) qaryz tirkelgen. Japon eline 4,9 mlrd dollarlyq (-3,9%) bereshegimiz bar. Bir jyl ishinde respýblıkanyń BAÁ aldyndaǵy mindettemeleri de aıtarlyqtaı ósken. Aldyńǵy 2,7 mlrd dollardan 3,6 mlrd dollarǵa, ıaǵnı 33,3%-ǵa deıin ósip ketipti. Tipti soǵys otyna oranyp, óz kúnin ózi ázer kórip otyrǵan Sırııaǵa da 100 myń dollar kóleminde qaryzymyz baryn bilgende, kóńilimiz túsip ketti...
Jusan Analytics sarapshylary 2024 jyly Qazaqstannyń memlekettik qaryzy 2023 jylǵy boljamdy deńgeıden 11,5%-ǵa artyp, 34,2 trıllıon teńgege jetedi dep boljaıdy.
Úkimettiń 2023 jylǵa arnalǵan boljamy boıynsha memlekettik qaryzdyń ishki jalpy ónimge qatysty kólemi 26%-ǵa (2022 jyly – 24%) jetedi.
Jusan Analytics atap ótkendeı, memlekettik qaryzdyń quny otandyq taýarlardyń búkil eksportynan 12%-ǵa kóp. Qańtar – qyrkúıek aılarynda Qazaqstan 26 trln teńgeniń taýaryn eksporttady (2022 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 10,2%-ǵa az).
Eń kóp eksporttalatyn taýarlar munaı, gaz, tústi jáne qara metaldar, sondaı-aq bıdaı bolyp qala beredi. «Nátıjesinde memlekettik qaryz munaı eksportynan 2 ese, mystan 26 ese, rýda men mys konsentrattarynan 28 ese, ýrannan 34 ese, ferroqorytpadan 37 ese, bıdaıdan 43 ese, gazdan 48 ese artyq. Temir keninen – 112 ese, kómirden – 120 ese, kúmisten 137 ese kóp», dep jazady mamandar. Sondaı-aq sarapshylar 2024 jyly álemdik ekonomıkalyq ósimniń baıaýlaıtynyn ashyq aıtyp otyr.
Dúnıejúzilik banktiń zertteýlerinde memleket boryshynyń mólsheri IJО́-niń 77 paıyzynan asatyn bolsa, el ekonomıkasyna keri áser etýi múmkin ekeni aıtylǵan. Al ekonomıkasy damyp, naryǵy da endi qalyptasyp kele jatqan elderde memlekettik borysh shamamen IJО́-niń 60 paıyzynan asyp ketkeni osy zertteýde aıtylǵan. Budan shyǵatyn qorytyndy: memlekettiń qansha qaryz ekeni mańyzdy emes, qaıtarý áleýeti, qaýqary mańyzdy. Bizdiń el birer jyldan beri syrtqy qaryz máselesinde barynsha saqtyq tanyta bastaǵanyn ańǵaramyz.
Ulttyq banktiń málimetterinde 2023 jylǵy 1 qazandaǵy jaǵdaı boıynsha syrtqy qaryzdyń 131,8 mlrd-y jeke kompanııalar men fırmalarǵa, ınvestısııalarǵa tıesili ekeni aıtylǵan. Basqasha aıtqanda, qoǵam ulttyq kompanııalardyń shet memleketterden beıbereket qaryz alýǵa kóshkenine alańdaýly. Tek 30 mlrd dollary memleket úlesinde, basqasha aıtqanda siz ben bizdiń salyǵymyzdan óteletin qaryz. Odan ári taratsaq, Úkimet alǵan syrtqy qaryz – 14,7 mlrd dollar, memleket baqylaýyndaǵy bankter men qarjylyq uıymdardyń syrtqy qaryzy – 15,3 mlrd dollar. Bul derekter «biz shetelge basybaıly qaryzbyz» degen alyp-qashpa áńgimelerge núkte qoıýǵa jarap tur.
2023 jyly syrtqy qaryzǵa shekteýler belgileıtin 2030 jylǵa deıingi memlekettik qarjyny basqarýdyń jańa tujyrymdamasy qabyldandy. Ulttyq ekonomıka mınıstriniń 2023 jylǵy 29 jeltoqsandaǵy buıryǵymen 2024 jylǵa arnalǵan kvazımemlekettik sektordyń syrtqy qaryzynyń shekti kólemi bekitildi. Onda «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qory» AQ – 5 741 720 mln teńge nemese 12 482 mln dollar, «Báıterek» ulttyq basqarýshy holdıngi – 2 319 780 mln teńge nemese 5 043 mln dollardan aspaýy kerektigi aıtylǵan. Bul soma 1 dollar úshin 460 teńge baǵamymen esepteledi.
Demek endigi jerde shetten qaryzǵa alynǵan qarjy memlekettiń baqylaýynda bolady. Dúnıejúzilik banktiń málimetinshe, eger memlekettik qaryz IJО́-niń 77 paıyzynan assa, bul ekonomıkaǵa keri áserin tıgizýi múmkin. Biraq, mysaly, Take-profit Exchange portalynyń málimeti boıynsha 2023 jyldyń naýryz aıynyń sońynda Japonııanyń memlekettik qaryzy 9,5 trln dollardy (IJО́-niń 184%-y), al Sıngapýrdiki 809 mlrd dollardy (368,1 trln teńge) qurady.
Bizdiń eldiń syrtqy qaryzy týraly pikir bildirgen sarapshylar Qarjy mınıstrligi qaryz qarajatyn tartý máselesine óte teńgerimdi kózqaraspen qarap, óz strategııasy men qarjylyq modeline negizdelgen sheshimderdi muqııat qabyldaıtyndyǵyn alǵa tartady.
Qarjy taldaýshysy Erlan Ibragımniń aıtýynsha, bizdiń eldiń syrtqy qaryzynyń paıyzdyq mólsherlemesi – 2–2,5 paıyz. Bul eldiń joǵary ınvestısııalyq tartymdylyǵymen jáne sheteldik kompanııalardyń senimimen túsindiriledi. Halyqaralyq tájirıbede memlekettik qaryzdy óteýge bıýdjet shyǵystarynyń 15%-dan aspaıtyn bóligin jumsaý ádetke aınalǵan. Al bizdiń elde bul kórsetkish 7 paıyzdan aspaıdy. Demek dál qazirgi jaǵdaıda qaryzdy óteý qunynyń deńgeıi barlyq ólshem boıynsha tómen deńgeıde. Halyqaralyq reıtıngtik agenttikterdiń joǵary reıtıngteri men ınvestısııalyq tartymdylyǵy Qazaqstanǵa tıimdi sharttarmen nesıe alýǵa, sondaı-aq aǵymdaǵy nesıelerdi qaıta qarjylandyrýǵa múmkindik beredi.
«Biz úshin qaryz qarajatynyń jumsalý tıimdiligine nazar aýdarý mańyzdy. Syrtqy qaryz, ınfraqurylym nysandaryna, adam kapıtalynyń ósýine jáne jańa tehnologııalardy engizýge baǵyttalýǵa tıis», deıdi sarapshy.
Sarapshy aıtyp ótkendeı, syrtqy qaryzdyń úlesinde fırmaaralyq qaryz úlesiniń kóp bolýy tikeleı ınvestısııany, ekonomıkanyń ósim berip jatqanyn, qaryzdardyń kópshiligi memlekettik kepildendirilmegenin bildiredi. Basqasha aıtqanda, elimiz ekonomıkasyna bul qaryzdardan tónip turǵan qaýip joq. Olar bizdiń elge óz tehnologııasy, kapıtaly arqyly ınvestısııa alyp keldi, ishki naryqqa táýekelmen kiredi. Bankrotqa ushyrasa, shyǵyn ózderiniń esebinen óteledi. Sondyqtan ondaı qaryzdyń memleketke, bıýdjetke zııany joq.
«Syrtqy qaryz statıstıkasynda aıqyndylyq joq. Biraq Ulttyq bank ótken jyldan bastap kvazımemlekettik sektordyń qaryzyn Úkimetten bólip qarap júr. Qazir kvazısektordyń qaryzy jalpy qaryzdyń 10-15 paıyzyn quraıdy. Kvazısektordaǵy qaryz ulttyq kompanııalardyń qaryzy retinde qarastyrylǵandyqtan, olarǵa syrtqy qarjy ınstıtýttary qoryqpaı qaryz beredi eken. Sebebi olardyń basym kópshiligi Úkimettiń kepildigimen nesıe ala beredi. Sońǵy nátıjede ol kompanııanyń emes, Ulttyq qor esebinen óteletinin kórip júrmiz. Qaryz qaıtarylmasa, qarjy ınstıtýttary Úkimetti defoltqa ushyraıdy dep tanıdy. Sol sebepti qaryz alýshy kompanııalardyń jaýapkershiligi, qaryzdy alý lımıti, syrtqy qaryz ben Ulttyq qor arasyndaǵy qaryzdy qaıtarý arasyndaǵy kelisim, qaryzdy qaıtarýdyń Ulttyq qorǵa jáne bıýdjetke áseri týraly máseleler ashyq bolýy kerek», deıdi E.Ibragım.
Sarapshynyń paıymdaýynsha, bizdiń elde biraz ýaqytqa deıin syrtqy qaryzdyń mólsheri týraly, qaryzdaryn qalaı óteıtinimiz týraly naqtylyq bolmaı keldi. Úkimet ótken jyly osy másele boıynsha barynsha ashyq ustanymǵa basymdyq beretinin, sektordyń qaryzy ashyq kórsetiletinin aıtyp otyr. Endi basqa sektorlardyń da qaryzy kórsetilse, Úkimettiń syrtqy qaryzdar aldyndaǵy jaýapkershiliginiń salmaǵy jeńildeıdi.
Biraq, sarapshy aıtyp ótkendeı, Qarjy mınıstrliginiń derekteri tek memlekettik qaryzdardy kórsetedi, biraq Ulttyq bank, jergilikti atqarýshy organdar men kvazımemlekettik sektor da qaryz alýǵa quqyly. Biraq olardyń qaryzdarynyń mólsheri týraly derek ártúrli.
Sarapshylardyń basym kópshiligi qup kórip otyrǵan bul pikir Parlamentte de qoldaý tapqanyn kórip júrmiz. 2022 jyly sáýir aıynda depýtat Nurlan Bekenov Senat otyrysynda syrtqy memlekettik qaryz somasyn atap, onyń ósýine ne sebep bolǵanyn aıtyp berdi. Onyń aıtýynsha, 2022 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdaı boıynsha memlekettik qaryz 22 trln teńgege nemese IJО́-niń 27,4 paıyzyna jetken.
Úkimettiń syrtqy boryshy, memleket pen kvazımemlekettik sektordyń kepildik bergen syrtqy boryshy 37 mlrd dollardy qurady, bul Ulttyq qor aktıvteriniń 67 paıyzyna, shekti mánge jaqyndap keledi.
Ulttyq qordy qaryzdardy óteý boıynsha kepildendirilgen rezerv retinde ǵana qarastyrýǵa bolmaıtyny ótken jyldan bastap ashyq aıtyla bastady. Demek Úkimet pen Ulttyq bank aldaǵy ýaqytta qaryzdardy qaıtarýdyń, jobalyq-smetalyq qujattamanyń qunyn naqty retteý jáne ekonomıkanyń barlyq salasyndaǵy shyǵyndardyń basymdyqtaryn belgileýge ekpin salady dep úmittenemiz.
Jalpy, syrtqy qaryzdyń betalysyn shekteý týraly usynystar, onyń ishinde syrtqy qaryzdy negizsiz tartqany úshin birinshi basshy jaýapqa tartylý múmkindigi kóp aıtyldy.
Depýtat Erlan Saırov bizben áńgimesinde Bıýdjet kodeksinde memlekettik qaryzdy retteý tetikteri qarastyrylýy tıis ekenin aıtady. «Osyǵan deıingi durys júrgizilmegen ekonomıkalyq saıasat memlekettik qaryz, kedeıshilik, ekonomıkalyq teńsizdik, ony ártaraptandyrý problemalary sııaqty damýdyń irgeli problemalaryn sheshe almady. Qazir Ulttyq qorǵa degen táýeldilikti azaıtý týraly áreketimizdi nıet deńgeıinde qabyldaýǵa bolady. Ekonomıka ártaraptandyrylmasa, táýeldilik deńgeıi tómendemeıdi, áleýmettik reformany syrtqy qaryz arqyly sheshý jalǵasa beredi», deıdi E.Saırov.
Depýtat aıtyp ótkendeı, syrtqy qaryz mólsheri qazir shekten shyǵyp ketken joq. Biraq Úkimet memlekettik qaryz týraly esep bergende tek memlekettik nesıeler týraly aıtady.
«Importqa táýeldimiz. Qarjynyń da ımportyna táýeldimiz. Sondyqtan memlekettik qaryz máselesine saqtyqpen qaraýymyz kerek. Jaǵdaı ýshyǵyp ketse, memleket qaryzy kesirinen ekonomıkalyq irgetasyn joǵaltqan Latyn Amerıkasy elderiniń qaıǵyly jolyn qaıtalaýymyz múmkin. Latyn Amerıkasy elderiniń qaryzdy qaıtarý úrdisi 30 jylǵa sozyldy. Keıbireýleri dollardyń paıdasy úshin óz valıýtasynan bas tartýdy oılap jatyr. Grekııanyń ekonomıkasy EO elderiniń syrtqy baqylaýynda. Memlekettik qaryzdyń deńgeıin baqylamasaq, ekonomıkalyq egemendigimizden aıyrylyp qalýymyz múmkin. Sondyqtan Úkimettiń qaryz alý úderisi qoǵam men Parlamenttiń turaqty baqylaýynda bolýy kerek», dep sózin túıindedi E.Saırov.
ALMATY
