Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Kúnniń ne bolaryna kózimiz jetpeı tur. Daýyldy jaýyn etý qolymyzdan kelmese de, úılerimiz qıramaı, úı ishimiz shashylmaı qalýyna amal etý kerek emes pe? Sol amalǵa kirýge jurtqa muryndyq bolatyn nárseniń biri – gazet». Patshalyq Reseı monarhııasynyń qatal senzýrasy jaǵdaıynda osylaı astarlap sóılep, tuspaldap jetkizýden basqa jol da joq edi. Túnergen bulttar tasyǵan seldeı ishki Reseıden qazaq dalasyna aǵylǵan orys mujyqtar-tyn. Bulardyń qunarly jerlerimizdi kesip alyp, turaqty qonys teýip, menshiktep jatqan qıly zaman súreńiniń sýreti. Ony qaımana qazaq tuspaldan-aq tereń uqty. Sol sebepten de seńdeı soǵylysyp, qaıda bararyn, kimge muń shaǵaryn bilmeı, teńselip turǵan halyq «Qazaq» gazetin qutqarýshysy kórip, kósh bastaýshysyn qýana qarsy aldy. Ulttyń júrekjardy sol qýanyshyn gazettiń 5-sanynda hakim Abaıdyń tynysy bolǵan inisi Shákárim aqyn bylaı jetkizdi:
Dúnıege keldi bizden bir talapty ul,
Erjetse bar qazaqtyń basshysy bul.
Bógetten, aýrý-syrqaý aman saqtap,
A, Qudaı, qutty, ómirli, baqytty qyl!
Úmitti Orynbordan bala týdy,
Qolyna jaryq sáýle ala týdy.
Maqsaty qarańǵyda júrgen halqyn
Oılaıdy týra jolǵa qaratýdy.
Kútip em týa ma dep kózim súzip,
Bul kezde ketip edim kúder úzip.
Habaryn «Ýaqyttan» bilgennen soń
Tirildi ólgen úmit qanym qyzyp.
Kóp qaıǵy boldy búgin umytylǵandaı,
Beınetten bir zor aýyr qutylǵandaı.
Jaqyndap jan shyǵarǵa shóldegende
Qumartqan sýsyn beıne jutylǵandaı...
Ár sózi marjan óleń shýmaqtary osydan júz on jyl burynǵy tarıhty qashap jazýymen qundy, tunyp turǵan taǵylym, sonymen birge búgingi kúnmen ózektes ekenine eshkim talaspas. Shyn máninde, muny «bar qazaqtyń basshysy» bola bilgen basylymǵa óleń sózben turǵyzylǵan alyp eskertkish dep baǵalaımyz.
«Qazaq» gazetiniń qundylyǵy týraly biraýyz sóz. Eń aldymen, halqymyzdyń tól ataýyn qaıtarýymen qundy. El tarıhynan habary barlar biledi, qazaq HH ǵasyrdyń basynda resmı «kırgız» atanyp turdy. Oǵan oqyǵan Alash qaıratkerleri retimen qarsylyq tanyta bildi. Alash jurtyn bir judyryq qylyp biriktirýdi maqsat tutyp shyǵarǵan gazetteriniń atyn «Qazaq» qoıýynyń basty sebebi sol bolatyn. Basylymnyń betashar sanynda jalpaq elge jarııa etken: «Ataly jurtymyzdyń, aýdandy ultymyzdyń árýaqty aty dep, gazetimizdiń esimin «Qazaq» qoıdyq. Ult úshin degen istiń ulǵaıýyna kúshin qosyp, kómektesip, qyzmet etý qazaq balasyna mindet. Halyqqa qyzmet etemin deseńder, azamattar, týra joldyń biri osy. Jol uzaq, ǵumyr qysqa, qoldan kelgenin ǵumyr jetkeninshe istep ketelik. Malsha ottap, asap iship, halyq úshin qam qylmaı, qaryn toıǵanyna máz bolyp, mal óliminde ólmeıik. Mılet halin oıymyzǵa alyp, qyzmet etýdi moınymyzǵa alyp, arnaǵan bir isimiz. Qudaı sátin salsyn, «áýmın» dep qol jaıyp, «áýp» dep kúsh qosyp, «Alla» dep iske kiriselik», degen ataly sózderi sol jaıynan syr shertedi.
Búginde etnıkalyq ataýymyzdy qaıtardy dep osy basylymnyń shákirtterin atyn atap, túrin tústep júrmiz. Olardyń «Qazaq» gazetin oqyp-jetilgenin osy basylymnan nár alǵan Muhtar Áýezov naqty aıtyp ketken joq pa edi? Ony el bilýge tıis. Ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń 50 jas mereıtoıyna oraı, 1923 jyly «Aq jol» gazetinde jarııalanǵan eńbeginde Muqań: «Qazaq» gazetiniń sútin emip ósken bir býyn osy kúnde pikir-bilim jolynda buǵanasy bekip, is maıdanyna shyǵyp otyrsa, keıingi jas býyn Aqań salǵan órnekti bilip, Aqań ashqan mektepti oqyp shyqqaly tabaldyryǵynan jańa attap, ishine jańa kirip jatyr» dep jazýy – sonyń naqty aıǵaǵy. Endeshe qazaq ataýyn resmı ornyqtyrýǵa kúsh salǵan «Qazaq» gazeti ekenin tarıhta tańbalaý ádilettiktiń saltanat qurǵany bolar edi.
Shákárim aqyn aıtqandaı, «Qazaq» gazetiniń endigi bir qundylyǵy «bar qazaqtyń basshysy» bolýy edi. Ol kezde qazaqtyń zań shyǵarýshy bıligi bolmady, atqarýshy jáne sot bıligi de mardymsyz edi. Otarlaýshy eldiń bodanyndaǵy bar bılik patshalyq monarhııa quzyrynda ekeni beseneden belgili. Qaımana qazaqtyń muń-zaryn tyńdaıtyn bılik qurylymy bolmaǵandyqtan, onyń qyzmetin «Qazaq» gazeti atqarýyna týra kelgenine tarıh kýá. Demek halyqtyń basyna qıyn-qystaý kún týǵanda BAQ bıliktiń de qyzmetin atqara alatynyn este ustaýymyz kerek.
Aldymen patshalyq Reseı monarhııasynyń, keıin keńes ókimetiniń «Qazaq» gazeti shyǵarýshylarynyń izine tal túste shyraq alyp túsip, ár basqan qadamyn ańdýy, qazaqtyń qamy úshin atqarǵan izgi isterin jón-josyqsyz aıyptaýy, abaqtyǵa qamap, jer aýdarýy, ony az kórip, aqyr sońynda atý jazasyna buıyrýy, al artynda qalǵan mol muralaryn arhıv zyndanynda qulyptap ustap, ony izdegenderdi saıası qýǵyn-súrginge ushyratýy beker emes-tin. «Qazaq» gazeti kezinde halyqtyń kózi, qulaǵy hám tili qyzmetin atqardy. Kózi ashyq, qulaǵy estıtin, tili ult múddesine qyzmet etetin halyqtyń sanasyn jaýlaý múmkin emestigin otarshyl pıǵyldaǵy eldiń «kósemderi» tereń uqty. Sondyqtan gazettiń shyǵýyn toqtatyp qana qoımaı, onyń atyn halyq jadynan óshirýge bar kúshterin saldy.
Ulttyq sananyń uıytqysy bola bilýi – «Qazaq» gazetiniń taǵy bir qundylyǵy. Alash ardaqtylary qazaq jurty bir atanyń balasyndaı birigip, bir týdyń astynda toptaspasa, azattyqqa qol jetkizý qıyn ekenin tereń uqty. Sol sebepti birigý ıdeıasyn basty orynǵa qoıdy. Gazet atyn «Qazaq» qoıýlarynyń taǵy bir maqsaty sol bolatyn. Ár rý basshysyn bolys etip, sol arqyly rýlardy birine-birin qarsy qoıyp, arazdyqty qozdyryp, atystyryp-shabystyryp, qyrylystyryp otyrǵan ortalyqtyń ımperııalyq saıasatyna qarsy osylaı da kúres júrgizdi. Qazaqty biriktirý ıdeıasy basylymnyń «shapkasynan» da kórinis tapty. «Shapka» dep jýrnalıster baspasózdiń, televıdenıe men radıo baǵdarlamalarynyń aty men zatyna, jaryq kórgen merzimine, maqsat-muratyna qatysty aqparat jıyntyǵyn ataıdy. «Qazaq» gazetiniń shapkasynda orda sýreti beınelengen. Ol týraly basylym basqarmasy mynadaı anyqtama bergen: «Kıiz úı kıiz týyrlyqty halyq degendi bildiredi. Úıdiń túndigi ashyq, esigi jabyq bolýyndaǵy maǵyna túndik jaryq beretin jol, esik túrli zattar kiretin jol degendik. Jaryq joly ashyq, erkin bolsyn, túrli zattar kiretin jol erkin bolmasyn delingen edi. Túndik kúnbatys jaǵynan ashylýy óner-ǵylym Eýropa jaǵynda kúshti bolǵan sebepti qazaq ishine Eýropa ǵylym-óneri taralsyn degen maǵyna edi. Úıdiń esigi qazaq degen sózden jasalǵan. Ondaǵy maǵyna «Qazaq» gazeti qazaq jurtyna ári mádenıet esigi bolsyn, ári syrt jurt jaǵynan kúzetshisi bolsyn delingen edi. Qazaqqa degen ıgilik nárseni engizý jolynda gazet qyzmet etsin, syrttan keler qazaqqa jamandyq bolsa, kúzetshi ornyna gazet qyzmet qylsyn degendik edi».
Shyn máninde, 1913 jyldyń 2 aqpanynda Orynbor qalasynda shyǵyp, 1918 jyldyń kúzinde shahardy bolshevıkter basyp alǵanǵa deıin qazaqty oıatyp qana qoımaı, ult sanasyn ósirgen, Alash jurtyn keminde elý jyl ilgeri ozdyrǵan «Qazaq» gazetiniń osynaý dara joly – búgingi Qazaqstan buqaralyq aqparat quraldaryna ónege. «Eshten kesh jaqsy» deıdi ult danalyǵy. Jýrnalıstıkanyń túrli baǵytyn, formatyn qalyptastyryp, damytarda osy ónege este bolǵany abzal.
О́tken jyly Memleket basshysy «Qazaq» gazetiniń jaryq kórgen kúni qurmetine 2 aqpandy elimizde «Ulttyq baspasóz kúni» dep bekitýi – qazaqtyń kózi, qulaǵy hám tili qyzmetin adal atqaryp, dara jol salyp ketken basylymdy baǵalaýy, ony shyǵarý jolynda basyn taýǵa da, tasqa da soqqan, qaıtsek ulttyń kósegesin kógertemiz degen ustanymy úshin taýqymet shekken Alash qaıratkerlerine, olardyń urpaqtary men murasyn zertteýshilerge úlken iltıpaty. Bul – ádiletti Qazaqstannyń zor jeńisi dep bilemiz. Endigi jerde eldiń buqaralyq aqparat quraldary «Qazaq» gazetin úlgi tutyp, halqymyzdyń birligi men berekesin arttyrýǵa, qıyndyqpen kelgen azattyǵymyzdy baıandy etýge jumylsa, kásibı deńgeıin, memleketshildigin kórseter edi degimiz keledi.
Qaırat SAQ,
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ jýrnalıstıka jáne saıasattaný fakýltetiniń dekany, alashtanýshy
