Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Bir kezderi Ǵylym jáne joǵary bilim vıse-mınıstri bolǵan Qýanysh Erǵalıev áleýmettik jeli arqyly jurtshylyqqa tanystyrý maqsatynda «Júz sheteldik ǵalym» jobasyn qolǵa alypty. О́tken jyldyń sońynda bastalǵan bastamany jeli qoldanýshylary da jappaı qoldap jatyr. Osy taqyryp tóńireginde Qýanysh Asylhanulymen az-kem oı bólistik. Onyń aıtýynsha, kópshilik shetelde jumys istep jatqan jerles ǵalymdar týraly bile bermeıdi.
– Mınıstrlikte qyzmet etken ýaqytta shetelge issaparmen barǵanda sol jaqtaǵy otandyq ǵalymdarmen jıi jolyǵyp, tanysatyn edim. О́kinishtisi, ózge elderdegi ýnıversıtetterde professor, oqytýshy bolyp júrgen ǵalymdar týraly otandastarymyz bilmeıdi. Jastar sondaı kisilerdiń bar ekenin bilse, zertteýlerimen tanyssa, ǵylymǵa degen qyzyǵýshylyǵy artar edi. Sondyqtan bul jobany bir jaǵynan otandastarymyzǵa ǵylymmen aınalysýǵa baǵyt-baǵdar bersin degen nıetpen, ekinshi jaǵynan eldegi ǵalymdarymyz shetelde ǵylym salasy boıynsha jetistikke jetken áriptesterimen kollaborasııa jasaýǵa múmkindik alsa, olardy bir-birimen tanystyrsam degen maqsatta qolǵa aldym. Joba bastalǵaly áleýmettik jelilerdegi paraqshalarymda ǵalymdardan alynǵan suhbattardy jarııalap jatyrmyn. Ǵylymı qaýymdastyq, jalpy qoǵam bul jobany jaqsy qabyldap jatyr, – deıdi búginde Nazarbaev ýnıversıtetiniń professory bolyp jumys isteıtin Qýanysh Erǵalıev.
Atalǵan baǵdarlamanyń maqsaty – sheteldegi ǵalymdardy elge qaıtarý emes, sol ǵalymdar ázirlegen jobalardy jurtshylyqqa tanystyrý, qoldaý kórsetý. Professordyń aıtýynsha, ǵalymdardy qaıtarmas buryn aldymen olarǵa elimizde arnaıy zerthanalar ashyp, ınfraqurylym men áleýmettik jaǵdaıdy retke keltirý qajet. Al ázirshe bul jaǵy bizde aqsap tur.
– Qytaı Halyq Respýblıkasy, Sıngapýr, Koreıa syndy memleketter shetelde aty shyqqan óz ǵalymdaryn elge qaıtarýǵa arnaıy baǵdarlamalar jasaǵan. Jobalary qazir nátıjesin berip jatyr. Biz de dál sondaı jobalar ázirlegende ǵana ǵylym qýyp, shekara asqan ǵalymdarymyzdy qaıta shaqyra alamyz. Mysaly, Dos Sarbasov, Jandos О́teǵulov syndy professorlar 90-jyldary AQSh-qa baryp, sonda oqyp, kóp jyl boıy ǵylymmen aınalysty. Jyldar boıy tájirıbe jınap, Qazaqstanda Nazarbaev ýnıversıteti ashylǵanda elge oralǵan. Sáıkesinshe ǵalymdarǵa tıisti jaǵdaı da jasaldy. Sol sebepti sheteldegi qazaq ǵalymdaryna jaqsy jaǵdaı jasalsa, elge oralyp, otandyq ǵylymnyń damýyna atsalysady degen senimdemin, – deıdi joba avtory.
Damyǵan elderdiń qataryna qosylý úshin ǵylym men bilimge erekshe nazar aýdarý mańyzdy. Bul baǵytta Memleket basshysy Úkimetke birqatar tapsyrma berip, ǵylym salasyna jiti kóńil bólip otyrǵany qýantady. Sáıkesinshe ǵylymdy qarjylandyrý jyl sanap ósip keledi. Tipti jas ǵalymdardy qoldaý tetikteri de iske qosylǵan. Onyń ishinde akademııalyq dáreje úshin aqy tóleý, áleýmettik qoldaýmen baspana alý sııaqty jeńildikter de bar. Ǵylymı maqalalardyń sany men sapasy da jańa deńgeıge kóterildi. «Bolashaq» baǵdarlamasymen qatar «500 ǵalym» jobasy sátti júzege asyrylyp, zertteýshiler sheteldik tájirıbemen tanysýǵa múmkindik aldy. Sondaı-aq Ulttyq ǵylym akademııasynyń janynan ǵylymnyń basym baǵyttary boıynsha Jas ǵalymdardyń jumys toby qurylǵan. Atalǵan bastama ǵalymdarǵa Prezıdentke óz usynystaryn tikeleı jetkizýge múmkindik beredi ári talantty jastardy ǵylymǵa tartýǵa septesedi. Biraq munyń barlyǵy otandyq ǵylym salasyn damytýǵa áli de azdyq etedi.
– Elimizde ǵylym salasyn damytý úshin áýeli zertteý jumystarymen shuǵyldanatyn joǵary oqý oryndaryn qoldaý qajet. Ásirese óńirlik ýnıversıtetterde qyzmet etetin ǵalymdarǵa kóńil bólip, olardyń ǵylymmen aınalysýyna jaǵdaı jasaý mańyzdy. Ǵylym men kásiptiń, ındýstrııanyń arasynda ózara baılanystyń bolmaýy – bizdegi basty máseleniń biri. Halyqaralyq tájirıbe boıynsha ǵylym halyqtyń ál-aýqatyn, ekonomıkalyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa úles qosýy kerek. Bul ǵalymdardyń ǵana qolynda emes. Atalǵan olqylyqty zańnamalyq turǵydan da retteý qajet. Máseleni sheshý úshin qazirgi tańda Parlamentte «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» zań jobasy qaralyp jatyr. Zań qabyldansa, bul másele de óz sheshimin tabady. Otandyq kompanııalar elimizdegi ýnıversıtettermen, ǵylymı zertteý ınstıtýttarymen birlese otyryp, ınnovasııalyq óndiris nemese ǵylymı zertteý arqyly ónimdi arttyrýǵa qarjy quısa, salyqtan 100 paıyz bosatylady. Al ǵylymı uıymdarmen seriktestik nátıjesinde shyǵarylǵan taýarlarǵa 50 paıyz salyqtyq jeńildik qarastyrylady. Atalǵan zań elimizdiń ekonomıkasyn kóterýge úles qosary sózsiz, – deıdi Qýanysh Erǵalıev.
Qazaq ǵalymdarynyń shetelde júrip te birqatar jumys atqaryp jatqanyn kóz kórip, qulaq estip júr. Ǵylymǵa óshpes iz qaldyryp jatqandary kóńil kónshitedi. Damyǵan elderdiń tájirıbesi men bilimin boıǵa sińirgenderi de jaqsy-aq. Ǵylymnyń otany joq ekeni de ras. Degenmen elge emirenip, jurtqa júginip qyzmet etýdi de umytpaǵan jón.
Erkenaz QORDABAI,
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ stýdenti
