Qazaq ónertanýshylary, zertteýshileri arasynda «Dástúrli mýzyka» degen jón be, álde «ulttyq mýzyka» dep ataımyz ba?» degen pikirtalas álsin-álsin qylań berip qalady. «Dástúrli mýzyka» degen termınniń qalyptasqanyna asa kóp ýaqyt óte qoıǵan joq. Degenmen bir júıege kelip, naqty tujyrymdalǵany jón sııaqty.
О́tken jyldyń 11-15 qyrkúıek aralyǵynda Ystanbul memlekettik ýnıversıtetinde IASA halyqaralyq dybys jáne aýdıovızýaldy muraǵattar qaýymdastyǵynyń jáne ICTMD dástúrli mýzyka jáne bı óneri jónindegi halyqaralyq keńesiniń forýmy ótti. Forým aıasynda ár memleket ókilderiniń dástúrli ónerpazdarynyń konserti boldy. Elý memleketten jıylǵan tórt júzden asa mýzykatanýshynyń aldyna shyǵyp óner kórsetip, dástúrli óner úshin máni tereń sharaǵa Erlan Rysqalı, Raýshan Orazbaı, Ernar О́miráli syndy tanymal ánshi-kúıshilermen birge biz de qatysyp qaıttyq.
ICTMD halyqaralyq keńesi qandaı qyzmet atqarady, onyń maqsaty, kózdegeni ne, qazaq mýzykasy nemese qazaq mýzykataný ǵylymy úshin mańyzy qanshalyqty degen suraqtarǵa qysqasha túsinikteme berip óteıik.
ICTMD – 1947 jyly IýNESKO janynan qurylǵan Dástúrli mýzyka men bı jónindegi halyqaralyq keńes. IýNESKO-men resmı konsýltatıvtik baılanysy bar álemniń ártúrli elderinde ulttyq komıtetteri qurylǵan úkimettik emes uıym. Uıym quramynda mýzykataný ǵylymynda orny bar, bedeldi zertteýshi ǵalymdar, sonymen qosa AQSh, Aýstralııa, Latyn Amerıkasy, birqatar Eýropa, Afrıka jáne Azııa elderiniń ýnıversıtetteri professorlarymen birge 90-nan astam eldiń iri ǵylymı ortalyqtary men uıymdarynyń jetekshileri qyzmet isteıdi. Búgingi tańda ICTMD uıymy – álemdik etnomýzykatanýdyń boıyna qan júgirtip, júıeli túrde zerttelýin qamtamasyz etetin baǵyttaýshy ári uıymdastyrýshy birden-bir ortalyq. 2015 jyldyń 16-22 shildesi aralyǵynda Astana qalasynda ótken ICTM dástúrli mýzyka jáne bı boıynsha Dúnıejúzilik 43-forýmdy TÚRKSOI Halyqaralyq uıymy, Qazaq ulttyq óner ýnıversıteti, Bilim jáne ǵylym, Mádenıet jáne aqparat mınıstrlikteri birlesip uıymdastyrdy. Osylaısha, qazaq halqynyń dástúrli mýzyka mádenıetin álemdik deńgeıdegi ǵylymı ortaǵa tanystyrýdyń múmkindigi týdy dese de bolady.
Ult úshin jasalyp jatqan ıgi istiń basynda turatyn tulǵalar bolady. Jalpy alǵanda dástúrli ónerdi zertteıtin álemdik uıymǵa qazaq balasyn jetelep, ICTM halyqaralyq keńesine halqymyzdyń dástúrli mýzykasyn tanystyryp, shet memleketterden kelgen 600-den asa mýzykatanýshy ǵalymdarǵa kósheli ónerimizdi kórsetip, ult óneriniń qaımaǵy deıtindeı ónerpazdarymyzdy dúbirli dodaǵa salyp júrgen – óner men mýzyka salasynyń iri uıymdastyrýshysy Dúısen Qaseıinov. Bizdiń zertteýshiler arasynda daý týǵyzyp júrgen «dástúrli mýzyka» termıniniń de túp-tórkini osy ICTM halyqaralyq keńesimen baılanysty bolsa kerek. Uıym 1947 jyly IýNESKO janynan qurylǵanda Dástúrli mýzyka jónindegi halyqaralyq keńes degen ataý alǵan. Bul Dúısen Qorabaıulynyń TÚRKSOI Bas hatshysy qyzmetin atqaryp júrgendegi jasaǵan eńbeginiń bir ǵana mysaly. Áıtpese, Túrkııada júrip búkil túrki halqyna «Maǵjan jylyn» atap ótýdi úılestirýi, qazaqtyń belgili jazýshy-ǵalymdarynyń qatysýymen aqyn Súıinbaı Aronulynyń 200 jyldyǵyna oraı Ankarada saıabaq ashqyzyp, eskertkish turǵyzýy, Estaı Berkimbaıulynyń 150 jyldyq mereıtoıyn maǵynaly májiliske aınaldyryp, ánshi ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan kitaptyń Túrkııa tórinde tusaýyn kesýi, Dına Nurpeıisovanyń 150 jyldyq mereıtoıy aıasynda Ankarada kúıshi esimine saıabaq bergizýi, Túrki jurtyna kompozıtor Muqan Tólebaevtyń 100 jyldyq mereıtoıy qarsańynda «Muqan Tólebaev jylyn» jarııalap, kompozıtor shyǵarmashylyǵynyń shyńy – «Birjan-Sara» operasyn túrik tiline aýdartyp, sahnalap, merekelik is-sharada óner tulǵasy týraly derekti fılm daıyndatyp, Táttimbetke de Ankarada saıabaq arnap, eskertkish qoıǵyzyp, kúıshi orkestrin Túrkııaǵa alǵyzyp, ult deńgeıin kórsetetin konsertterin Túrkııa, AQSh, Eýropa jurtyna tanylýyna septesip, mádenıetimizdiń qamal-qorǵanyndaı bolyp qyzmet etti.
Erkeǵalı Rahmadıevti ustaz, О́zbekáli Jánibekovti úlgi tutqan Dúısen Qorabaıuly 1987-1997 jyldar aralyǵynda Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq konservatorııasyn basqarǵany belgili. Jalpy, bul ýaqyt konservatorııanyń altyn kezeńine balanady. Mamandar, stýdentter muny zor qurmetpen eske aldy. Dúısen Qorabaıulynyń uıymdastyrýshylyq fenomeniniń ashylǵan tusy da – osy kezeń. Rektor D.Qaseıinov uıytqy bolǵan Túrki halyqtarynyń festıvalderi, qazaqtyń mańdaıaldy dástúrli ónerpazdarynyń konsertteri, ǵylymı konferensııalar men ult mýzykasy has sheberleriniń arnaıy jeke dáristeri, aldyńǵy sheptegi mýzykataný ǵalymdarynyń toptasýy, konservatorııada qazaq tili men ádebıeti kafedrasynyń boı kóterýi, dástúrli án-jyr kafedrasynyń ashylýy, bilikti ustazdardyń kásibı quzyreti men stýdentter deńgeıi, aspırantýraǵa mýzyka teoretıkterimen birge ónertanýdy jańa qyrynan zertteıtin jas mamandardy tartýy konservatorııa konsertterine qara orman tyńdarmannyń yqylasy, óner uıasynan shyǵyp jatqan ǵylymı, tanymdyq kitaptar men maqalalar, osy eńbekterdiń shyǵarmashylyq ortaǵa áseri sózimizge dálel bola alady. Sol jyldary konservatorııadan bilim alǵan Dúısaǵańnyń shákirtteriniń arasynda mýzykaǵa óz únimen kelip, jańalyq ákelgender de barshylyq. Alǵash ret hor dırıjerleriniń respýblıkalyq konkýrsyn ótkizip, halyqaralyq úrmeli aspaptar konkýrsyn uıymdastyrdy. Keńes odaǵy tusynda úzbeı ótetin fortepıano, skrıpka, vıolonchel, vokal konkýrstary qaıta jandandy. Oǵan sheteldiń tanymal mýzykanttaryn jıýrı etip shaqyrtyp, topjarǵan stýdentterge jıýrı músheleriniń óz qaltasynan stıpendııa taǵaıyndatty. «Sımfonııalyq dırıjerlik» mamandyq ashyp, asa daryndy jas dırıjerlerdiń shetelden óner shyńdaýyn qamtamasyz etti. Burynǵy odaqtas respýblıkalardyń, sál keıinirek túrkitildes halyqtardyń sımfonııalyq orkestrlerin jınap, birneshe memlekette konsert ótkizip, óner tabaldyryǵyn endi attaǵan jas solıster men kompozıtorlardyń halyqaralyq deńgeıde baǵyn ashty. Qurmanǵazynyń 175 jyldyq mereıtoıy qarsańynda «Uly dala sazy» uǵymyn qalyptastyryp, kúıshiniń jańa qyrlaryn aıqyndady. Sheteldik jáne otandyq ǵalymdardy jınap, Jambyldyń 150 jyldyǵyn ótkizdi. «Osynshama qyrýar is tyndyrsa da, D.Qaseıinov «maǵan tyń ıdeıa berińder» dep otyrýshy edi» deıdi konservatorııa professory, ónertaný doktory Saıda Elamanova. Dúısen Qorabaıuly uıymdastyrǵan sharalardyń basym kópshiligin memleket qarjysyna emes, demeýshiler, mesenattar, óner janashyrlaryn qolqalap, dostaryna ıek artyp, kerek jerinde bedelin salyp ótkizdi. Mysaly, ICTMD halyqaralyq forýmyna kelgen 600-den asa mýzykatanýshy ǵalymnyń jol shyǵynyn óz qaltasynan kóterdi. Jalpy, ICTMD forýmyna qatysýshylar úkimet qazynasyna kóz súzbeıdi. Sebebi bul uıym – dástúrli ónerge ómirin arnaǵan mýzyka fanattarynyń bas qosatyn oshaǵy.
Dúısen Qaseıinov halyq pen el ónerin qadirleı otyryp, konservatorııany ult mádenıetiniń qarashańyraǵyna aınaldyrdy. Konservatorııa tabaldyryǵy jas órender úshin kıeli shańyraqtyń tekpershegindeı uǵynyldy. Biz Dúısen Qaseıinovke deıingi rektorlar eńbegin joqqa shyǵarmaımyz, tek táýelsizdik qadirin jan-tánimen sezinip, buryn múmkin bolmaǵan, ásirese ulttyq rýhanııat máselesin sátimen kóterip, temirdi qyzǵan kezinde soqqan basshynyń ornyn erekshe ataımyz. Bul bir halyq qulaǵy asqaq ta ójet ónerge túrilgen kez edi. Joǵaryda aıtqan festıval, konsertterde ıneshanshar jer bolmaıtyn.
Ustaz maman da, mamandyqqa baýlynǵan bilim alýshy da el azattyǵynyń, ult mýzykalyq biliginiń tetigine aınalýdy oılady. Rektor Dúısen Qorabaıuly sol yntaly, sanaly mýzyka qaýymyn jigerlendire bildi. Keıin ol kisi mınıstr, elaralyq mádenıet elshisi deńgeıine kóterilgende de ustaz qalpynan aınymady.
Qaırat AITBAEV,
kúıshi, ónertanýshy
