Rasymen, qazirgi kezde qaryzdanǵan jurttyń qarasy barǵan saıyn qalyńdap barady. О́tken jyldyń sońyna taman taraǵan derekke súıensek, halyqtyń 84 paıyzy, ıaǵnı 8,4 mıllıonnan asa adam – bank aldynda boryshker. Keıingi 1,5 jylda bul keleńsiz kórsetkish zoraıyp, 27 paıyzǵa ósipti. Osylaısha, qaryzǵa belshesinen batqan jurttyń bul batpaqtan shyǵatyn túri baıqalmaıdy. Sondyqtan kúıip turǵan áleýmettik máseleniń kúrmeýin meılinshe tıimdi ári tezirek tarqatýdyń mańyzy zor. Bas aýrýǵa aınalǵan bul jaıtqa Memleket basshysy bizdiń basylymǵa bergen suhbatynda qatty alańdaýshylyq bildiretinin jáne máseleniń ýshyǵyp ketpeýin barynsha baqylaýynda ustaıtynyn atap aıtty. Iаǵnı tuıyqqa tirelgen, basyndaǵy taýdaı máselesin ózi sheshe almaıtyn azamattardyń tyǵyryqtan shyǵýyna memlekettiń ózi jol kórsetýge týra kelip tur.
Iá, nesıe tuzaǵyna tutylyp, odan qutylýdyń amalyn bilmeı pushaıman kúı keshken jannyń janynan aqyl qosatyn sanasy saý, jaǵdaıdy paıymdaı alatyn parasaty keń adamnyń tabylýy kerek ekenin psıhologter udaıy aıtady. Biraq aınalamyzdan mundaı shetin máseleniń baıybyna bara alatyn, istiń jónin biletin kisilerdiń kezdese qoıýy neǵaıbil. О́ıtkeni nesıesi joq adam neken-saıaq, bári óz basymen áýre. Quddy, «О́ziń dıýanasyń, kimge pir bolasyń» degenniń keri. Sondyqtan jarylýǵa shaq turǵan úlken áleýmettik «isikti» joıýdyń jaıyn memleket barynsha qarastyryp baqpaq.
«Álin bilmegen – álek» degendeı, jurttyń kóbi shamasyna qaramaı shekten tys qaryzdanyp, ony qaıtara almaı qaıǵysyna qaıǵy jamap jatady. Árbirden soń bul másele boryshqorlardyń densaýlyǵyna, onyń ishinde eń aldymen psıhıkalyq saýlyǵyna orasan nuqsan keltiredi. Osy jaıtqa keńinen zertteý júrgizgen Stenford ýnıversıtetiniń psıhologi Kellı Makgonıgal qaryz jalpy adamnyń kóńil kúıin buzyp qana qoımaı, densaýlyǵyna da úlken soqqy jasaıtynyn málimdeıdi. Jaǵdaıdy oń jaǵyna qaraı ózgerte almaýdan týyndaıtyn úmitsizdiktiń sońy daǵdarys pen kúızeliske ulasady. Zertteýlerde densaýlyǵy syr berip, dárigerge júginýshilerdiń qatarynda qaryzdanýshylardyń kóp ekeni anyqtalǵan.
Qarjysyn úılestire almaı, úıdeı bálege dýshar bolýdyń sońy dert tabýmen ǵana bitpeı, soraqysy ómirmen qoshtasýmen de aıaqtalyp jatyr. Barar jer, basar taýy qalmaǵan adamnyń sońǵy qadamy osy bolyp tur. Iаǵnı dám-tuzy taýsylǵan aǵaıynnyń bolashaqtyń úlesin ýaqytynan buryn jumsap qoıǵanyn ańǵartady. Erteńgi kúnniń nesibesin artyǵymen búgin jaratyp tastasaq, aldaǵy kúnimizdiń qarań bolatyny túsinikti-aq. Sózimiz dáleldi bolý úshin byltyr elimizde 12 azamat óz-ózine qol salǵanyn aıtýǵa bolady. Sondaı-aq sorlap qalǵan jandar basqa da bálelerge urynyp jatyr. Ishki ister mınıstrliginiń málimeti boıynsha byltyr 40 azamat nesıesin jabatyn aqsha tabý úshin túrli qylmysqa barǵan. Qaraqshylyq shabýyl, tonaý, urlyq jasaǵan ondaılardyń barlyǵy jazasyz qalmaıdy, zań aldynda jaýap beredi.
Bile bilgenge, nesıe bolashaqty jaqyndatatyn, armanǵa jyldam qol jetkizetin jol sııaqty kóringenimen, bul – jaı ǵana bostandyqtyń ıllıýzııasy. Áleýmettik zertteýler adamdardyń nesıeni ózin erkin ári myqty sezinýi úshin alatynyn kórsetedi. Qaltadaǵy ne kartadaǵy aqsha jumsalǵan saıyn erkindikti sezindirip áýege alyp ushqan «shardyń» da jeli aqyryndap shyǵa bastaıdy. Sóıtip shaqshadaı basymyz sharadaı bolyp, jelimiz shyǵyp, jerge túsemiz. Qaryzǵa alǵan táýelsizdiktiń saldary zor táýeldilikke soqtyrady. Sondyqtan nesıe alǵanda munyń bári bar bolǵany ıllıýzııa ekenin sanaǵa shegelep qoıǵan abzal. Muny uǵynǵan kisi nesıeni de shamasyna qarap alady, soǵan sáıkes qaryzǵa kelgen dúnıe de utymdy jumsalyp, joǵaltary kóp bolmaıdy.
О́kinishtisi, qazirgi qoǵamda tabysynan góri shyǵyny áldeqaıda asyp ketetin jaıt úırenshikti ádetke aınalyp ketken. Bul ómirdiń ózin qaryzdanyp, saýǵalanyp súrip jatqanymyzdy baıqatady. Al mamandar tapqan tabystan asyryp emes, kem jumsaǵanda ǵana baılyq bitetinin alǵa tartady. Túıindep aıtqanda, «tarta jese – taı qalady, qoıa jese – qoı qalady» degendeı, qanaǵatshyl qumyrsqanyń ónegesin árbir jan jadynda ustaǵan jón. Áıtpese uqsatyp jarata almaǵan adam utyla beredi, uıyqqa bata beredi.
