Eliniń erke qyzy

О́ner jáne namys

Barshaǵa aıan, Baǵdat el-jur­tyna eń aldymen ulttyq jaý­harymyz – halyq ánderimen ta­nyl­ǵan ánshi. Al halyq ánderi ǵasyrlar boıy qazaq degen ataýmen birge keledi. Halyq ánderiniń ómirsheńdigi, qun­dylyǵy nede degenge kelsek, onda qazaqtyń minezi, rýhy, bolmysy, armany, muńy, sheri, «shirkin-aıy» jatyr emes pe. Mine, Baǵdat qy­zymyz sol halyq ánderine qashanda adaldyq tanytyp, kıeli sahnada óziniń daýys boıaýymen sol ónerdiń nası­hat­taýshysy, janashyry bolyp kele jatyr. Sonymen qatar ke­shegi Rabıǵa Esimjanova, Jamal Oma­rovalardyń sarqyty, kózi. Bú­gingi tańda sol kóshtiń basynda tur­ǵan órshil, jigerli, namysty ánshimiz.

«Jaqsy án oryndaýshysyn tap­­sa, ıesin tórge súıreıdi» degen, birde Nurǵısa Tilendıev aǵa­myz Baǵdatty shaqyryp alyp: «Q­ara­ǵym, osy seni «О́z elimdi» jaq­sy oryndaıdy dep estımin. Tyń­dap kóreıinshi», deıdi ǵoı. Tyń­daıdy. Baǵdattyń sahnada sáı­gú­lik attaı tyqyrshyp, shabytyna qamshy uryp, ánniń bolmysyn­ berýdegi energııasyna, kúsh-qýatyna rıza bolady. Ándi jaı ǵana «óz elim» dep emes, «bul – meniń elim, bul – meniń jerim» degen rýhpen, jigermen, jan dúnıesimen jetkizedi. Unaǵany sonsha, orkestrge shaqyryp, ózine qaı­ta orkestrovka jasap, aıtqyza­dy. Sonda Nuraǵa: «Baǵdattyń ándi aıtý traktovkasy bólek qoı, shir­kin! Ásirese halyq ánderin ózindik ózgeshe stılmen beredi. Ári ándi notamen emes, júrekpen, qazaqy jan berip oryndaıdy», dep baǵa bergen. Osylaısha, Nuraǵasy ózine ǵana arnaıy repertýar jasaıdy. Qazir sanasa, on jylda barlyǵy jıyrmaǵa jýyq ándi orkestrge arnap jazyp beripti. Sonda ǵoı, «Otyrar sazy» orkestrindegi mýzykanttar Nuraǵańnyń ujymda uzaq jyldar án salǵan ánshilerdiń ózine osynshama ándi jazbaǵanyn tańdanys­pen ­aıtady eken. Bul árı­ne ánshi­niń baǵy ári jetistigi edi.

Búginde ánshiniń tólqujaty­na aınalǵan «Saryarqa» she! «Qa­zaq­­­stan» she! Ándi ózine ǵana tán daý­­symen qubyltyp, keń tynys­ty únimen, júrekpen shary­q­­ta­ta aıtqanda, shynynda da Sa­ry­ar­qanyń saıyn dalasyn kóz al­dyńyzǵa ákeledi. «Qazaq­kon­sert­­te» Baǵdat uzaq jyldar án sal­ǵan «Samal» halyq aspaptar or­kestriniń jetekshisi bolǵan bel­gili kompozıtor Vladımır Pı­tersev: «Baǵdat án salǵanda búkil qazaq­tyń en dalasyn qusha­ǵyna syıdyryp aıtady» dep, ol da úl­ken baǵa bergen. Al Baǵdat­tyń ónerdegi qurbysy, qazaqtyń Rozasy (Rymbaeva) bir suhbatyn­da: «Qazirgi zamanda ne kóp, ánshi kóp. Biraq sonyń ishinde ánshiniń de ánshisi bar. Baǵdattyń ánshi­lik ónerinde qazaqy boıaý jatyr. Búginde úlken apalarymyz ómir­den ótip ketti. Baǵdat ózi kezinde sol apa­larynan tálim-tárbıe alǵan. Qazir ózi ustaz retinde jas­tarǵa dáris berip júr. Qazaqtyń halyq án­deri qalaı bolýy kerek degende, búgingi jastarymyz estrada emes, halyq ánderindegi ıirimderdi tabý, tabıǵatyn ashý, onyń búkil dástúrin, keńdigin kór­setý jaǵynan Baǵ­dat apalarynan kóp tárbıe alýy, úırenýi kerek», degen edi.

Baǵdattyń búgingi tyńdarman­dary, ásirese jastar bile ber­meıtin ereksheligi – ol tek qazaq­tyń ǵana emes, kezinde orystyń, qyrǵyzdyń da halyq ánderin olar­dan asyrmasa, kem aıtpady. Bir ǵana mysal. Onda keńes oda­ǵynyń kezi. Novosibir qala­synda ótetin Búkilodaqtyq kór­mede Qazaqstan pavılıonyna ke­­lý­shi qonaqtarǵa oryssha án sa­lý­ǵa Baǵdatty attaı qalap apa­rady. О́ıtkeni onyń repertýarynda orystyń altyn daýysty án­shisi Lıýdmıla Zykınanyń «Mat zemlıa moıa», halyq ánderi «Koro­beınıkı», t.b. biraz án bar edi. Daýsynyń keńdigi, kómeıden keýlegen syńǵyry, ánniń tabıǵatyn túsinip, júreginen ótkizip aıtatyny Zykınadan bir kem emes. Mine, sol jolǵy kórmede Baǵdat orystyń halyq ánderinen popýrrı oryndap jatqanda Novosibir qalasynyń meri toqtap, án bit­kenshe asqan rı­zashylyqpen tyńdap turady. Ol kezde uıaly telefon joq, keshke qa­raı dúken aralap ketken Baǵdatty sharq uryp izdesin. Sóıtse, gýbernator myrza keshki qonaqasyna qazaqstandyq oryssha án aıtqan sol qyzdaryńyz kelse dep qolqa salsa kerek. Sóıtip, bir kesh boıy oryssha án saldyrǵan ǵoı. Biraq Baǵdat 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisinen keıin oryssha án aıtýdy qoıady. Mine, Baǵdatty namysty ánshi degenimiz sol.

Qyrǵyz aǵaıyndar da Baǵdat­­ty óte jaqsy kórip, syılaıdy, qur­met-teıdi. Qyrǵyzdyń halyq án­deri «Jal jalym», «Naryndan jaz­ǵan sálem hatty» qyrǵyzdan ar­tyq oryndaıtyny sonsha, qa­shan­­da Qyrǵyzstanda ótetin úki­met­tik konsertterge arnaıy shaqyrta­tyn. Tipti Manastyń myń jyldyq toıynda da «quda túsip», osy «Jal jalymdy» oryndatqan.

Birde 90-jyldary Almatyda­ǵy Respýblıka saraıynda eki el­diń – qyrǵyz aǵaıyndardyń «Mys­qyl», qazaqtardyń «Tamasha» oıyn-saýyq otaýynyń birlesken kon­serti ótedi. Sol konsertte Baǵ­dat qazaqsha da, qyrǵyzsha da án salady. Sonda ǵoı, qazaqtyń bel­gili satırık jazýshysy Sadyq­bek Adambekov aǵamyz ini­leri Jarasqan Ábdirashev pen Kópen Ámir­bekke: «Myna kitabym­dy qa­zaqsha keremet án salǵan qyr­ǵyzdyń Baǵdat degen qyzyna ber­sem dep edim. Keleshekte Qazaq­stanǵa ákelip án saldyrtýǵa kúsh salaıyq», dese kerek. Kópekeń bolsa: «Baǵdatty bilmegenińiz uıat qoı, aǵa. О́zimizdiń qyzy­myz ǵoı», dep qattyraq aıtypty. Al sol joly Qyrǵyzstannyń Qazaqstandaǵy el­shisi Akbar Rys­­qulov «Baǵdat eki eldiń ara­syndaǵy altyn beldik qoı» dep qyzymyzǵa arnap «Qazaq – qyrǵyz arasy» degen óleń jazady. Oǵan Altynbek Qorazbaev aǵasy án jazyp, ony biraz jyldan beri oryndap júr.

Keıinnen Almatyda taǵy bir elara­lyq úkimettik jıynǵa sol kez­degi Qyrǵyzstannyń tuńǵysh Pre­zıdenti Asqar Aqaev kelip qa­ty­syp, konserttiń sońynda sah­naǵa kóterilip, fınalǵa shyqqan ártis­terge baryp: «Qazaq – qyrǵyz arasy» ánin oryndaǵan qyz qaı­da?» dep bir qushaq gúl syılaıdy.

«Anamdy ózgeshe saǵynamyn...»

Baǵdat – taǵdyrly ánshi. О́mir ony mańdaıynan sıpaı qoımady. Jeti jasynda anasynan, segiz jasynda ákeden aıyrylyp, aǵaıyndy úsh qyz, bir ul ájesi Dildábala men kishi ákesi Hamıdinniń tárbıesinde ósedi. Anasy Jyrǵash jıyn-toı­larda án salyp, jarqyldap oty­ratyn, ázil-qaljyńǵa jaqyn kóp­shil adam bolǵan. Qashanda sol jıyn­darǵa kenje qyzy Baǵdatyn ilestirip, qasynan tastamaıtyn. Ákesi Sámıdin – aýylda brıgadır. Birde orys, sheshen men qazaq­tar sózge kelip, arty tóbeleske ula­sa­dy. Ýshyqqany sonsha, árqaı­sy­sy qol­daryna túsken aıyr, balta alyp júgirisedi. Birin-biri qýyp, jú­geriniń ishine kirgende, tasada turǵan orys jigiti Baǵdat­tyń ákesiniń basynan ketpenmen shaýyp jiberedi. Sodan ol kisi ólim aýzynan qalǵanymen, sóılegende ­tili kúrmelip, bir aıaq, bir qoly kem ­bolyp qalady. Anasy dúnıe­den ótken soń, ákesiniń densaýlyǵy kúrt nasharlap, araǵa jyl salyp baqı­lyq bolady.

Ata-anasy qaıtys bolǵan soń, Qyrǵyzstanda turatyn áke­si­niń týǵan inisi Hamıdin qara sha­ńy­raqty oısyratyp almaıyq dep, úlken qyzmetin tastap, aýylǵa kó­­ship ke­ledi. Ol kisiniń perzenti bol­maǵan­dyqtan, aǵasynyń bala­laryn ­baýryna basyp, óz perzen­tindeı baǵyp-qaǵady. Kishi ákele­ri aqyldy, el arasynda bedeldi, artyq sóılemeıtin, óte aqkóńil, dom­byra, mandalına tartyp, óleń jazatyn aýyldyń zııalysy edi. Sózdi ornymen qoldanbasa: «Ne, pále, qalaı bolsa solaı, qıqy-jıqy sóıleısińder», dep renjıtin kórinedi. Osylaısha, tazalyqqa, jigerlilik, qulshynysqa úıretken kishi ákesi «Osy qyzym bir jerden shyǵady» dep betine eshkimdi qa­ratpaıdy. Ájesi bolsa: «Átteń, ul bolyp týmaǵanyń-aı seniń», deıdi eken. Onysy – nemeresi­niń úıdiń de, túzdiń de sharýasyn tııanaqty ári shapshań qımyl­dap, dóńgeletip áketetinine rıza bol­ǵany. Maldyń astyn tazalap, shó­bin salyp, sýardy. Sıyr da saýdy. Kesh­kilik bar jumysty bitirip, mal­dy kirgizgen soń-aq solardyń al­­dynda turyp «Bul­buldy», «Al­qońyrdy» bar ­daý­­symen aıta­tyn. Keıde tún­de ájesi ekeýi maldy qa­raý­ǵa shyq­qanda da, qaı jaǵynan áni tasyp turatynyn, shyrqaı jónelgende: «Aınalaıyn, jarym túnde qaqsamaı qoısańshy», dep apasy oıbaıyn salady eken. Ájesi 1975, aǵasy 1986 jyly dú­nıeden ótti. Mine, osyndaı janashyr jandardan ómirde kóp nár­se úırengen Baǵdat ánshi búgingi jetken jetistigine osy kisilerdiń eńbegi zor bolǵanyn, olardyń senim­­derin aqtaýǵa tyrysqanyn erek­­she saǵynyshpen eske alady.

«Anańyzdy qandaı kezde esi­ńizge alasyz?» degen saýalymyz­­ǵa: «Sheshemniń kózi kúlip turatyn. Hadısha ápkem ekeýmiz «Apama men tart­qanmyn» dep talasatyn­byz. Aýyldaǵylar «sen tartqansyń» deıdi. Ápkemniń kóńiline qarap, «sen-aq tarta bershi» dep qoıa­tyn­myn. Ákemdi oılap qoıamyn da, anam­dy et júregim ezile ózgeshe saǵy­namyn. Men ata-enemmen 16 jyl birge turdym. Alǵash tur­mys­qa shyǵyp, qatty qınalǵan sha­ǵymda, bolmasa ádiletsizdikke tap bol­ǵanda ońashada apa dep aıǵaı­lap, ókirip jylap alatynmyn», dedi kózderi­ne jas tunǵan ánshi.

Ustaz tálimi

Baǵdat Jambyl oblysy Mer­ki aýdanynda on jyldyqty támam­daǵan soń, Almatydaǵy res­­pýblıkalyq estrada-sırk óner stýdııasyna oqýǵa túsedi. Aýyl­dan án­shi bolsam dep arman arqa­lap kel­gen boıjetkenniń baǵy shyǵar, keremetteı pedagogtiń qo­lyna túsedi. Qan­shama ataqty ánshilerdiń ustazy bolǵan Nadııa Sharıpova óner­de ǵana emes, ómir­de de shákirtine jol siltep otyr­dy. Baǵdatty qyzyn­daı óte jaqsy kórgeni sonsha, jany­nan tastamaı, keıde sabaq bitken soń úıine alyp ketetin. Onyń dáleli, birde qazaqtyń álemdik deńgeı­degi ánshi qyzy Maıra Muhamed­qyzynyń jańadan elge kelip jat­qan kezi, ustazy Nadııa apaıy­nyń úıine daıyndalýǵa barady. Sonda qabyrǵada ilinip turǵan Baǵdat­tyń fotosyn kórip, «Mynaý án­shi apaı ǵoı», dese kerek. Sonda ol kisi: «Meniń aldymnan qanshama stýdent dáris alyp, bitirip shyq­ty. Biraq sonyń ishinde Baǵdatty ­jaq­­­sy kórgenim sonsha, qyzymdaı ­bol­dy», degen ǵoı.

«О́mirimde ondaı zııaly, meıi­rim­di, anamnyń ornyn toltyrǵan­daı bolǵan parasatty jandy kór­me­dim. Al oqýdy bitirisimen «Qa­zaq­konsertke» jumysqa kirdim. О́ner­de Na­dııa apaıǵa, sosyn ys­tyq-sýyǵyma ortaqtasyp, jaqsy-jama­nymdy kótere bilgen qasıetti qara shańyraqqa qaryzdarmyn. Al­tyn­­bek aǵa da qashanda qol­daý kórsete­tin. Búgingi tańda bul ujym­­dy bel­gili azamat Taıyr Qara­­taev qolyna aldy», deıdi ánshi qyzymyz.

Sahnada jarty ǵasyrǵa jýyq án salyp, halqyna birneshe ret esep bergen konsertterinde «El­ge sálem», «Men dalanyń qyzy­myn...», «Halqym – barym, ónerim – arym, ómir – baǵym», «Án – júre­gim» degen taqyryptarynyń ózi onyń elin, jerin, qazaǵyn qan­sha­lyqty jaqsy kóretininen habar berse kerek.

«Rasynda da, men dalanyń qy­zymyn, – deıdi ánshimiz aǵynan jaryla. – Dala – ol meniń tamyrym, tuǵyrym, bet-beınem, bol­my­sym, arym. Sol dalanyń búkil qasıetin bilemin, sol dala­nyń tútinin, sol dalanyń jýsa­nyn ıiskep óstim. Sol dalada qazaq­tyń barlyq salt-dástúrin to­lyq bolmasa da, bir kisi­deı bilip óstim. Eger búgin bir nár­sege qo­lym jetip jatsa, sol daladan nár, tá­lim-tárbıe alǵanym. Sol úshin de qazaq ekenime osy jer­de maq­tana alamyn. Onyń ús­tine tyń­dar­mandarymnyń, meni jaq­­sy kó­retin kórermenimniń deni aýylda.

Asyl qazyna – folklorda

«Búginde qazaqtyń halyq án­­derine degen eldiń, jurttyń yqy­lasy kemip bara jatqandaı. Baıaǵy­daǵydaı «oı, shirkin dú­nıe, ishtegi armanyn aıtyp tur ǵoı» dep óziniń joǵyn izdep otyratyn tyńdarmandardy joǵaltyp aldyq. Biraq oıly da sanaly, sarabdal tyńdarmandarymyz da barshylyq. Degenmen jas­tarǵa oı salýymyz kerek. Eski­lik­tiń áni dep qaraıdy. Sol eski­lik­tiń áni­nen shedevr jasaǵan Dıma­shy­myz «Daı­dıdaýmen» bú­kil álem­di aýzyna qaratyp, tań­ǵal­dy­ryp otyrǵan joq pa? Stý­dent­terge dáris bergende, «Nege ha­lyq ánderine birtúrli, jeńil kóz­qaraspen qaraısyńdar. Bizdiń asyl qazynamyz folklorda. Biz sol halyq ánderinen bastaý ala­myz», deımin. Qazir shetel­diń je­ńil áýenine elikteýshiler basym. Kóp elik­tegennen de ol án ómir­sheń bola almaıdy. Sondyqtan da bar­dym-keldim ánder búgin aıtyl­sa, erteń umytylyp qalyp jatady...»

Baqytty ánshi

Baǵdat – dara darynymen birge aqyl-parasaty teń ánshi. Ýaqyttyń talabyna saı izdengish qasıeti unaıdy. Tynymsyz. Qolǵa alǵan isin bitirgenshe tynym tappaıdy. Eńbekqor. Sulýlyqqa jany qushtar. Jalpy, ómir, qoǵam jaıly óz oıy bar ánshi. Kóp oqıdy. Ándi alyp shyǵatyn sózi bolǵandyqtan, oǵan asa qat­ty mán beredi. Týǵan­nyń, baýyrdyń, dostyqtyń parqyn biledi, baǵalaıdy. О́mirde aıaýly ana, súıikti de qamqor áje, adal dos, janashyr baýyr. Baǵdattyń bar baılyǵy eki balasy bolsa, olardyń da baılyǵy, qazynasy – ana­lary. Qashan kórseń dán súıre­gen qumyrsqadaı qos qarashyǵyn shamasy kelgenshe baǵyp-qaqty, oqytty, tárbıe berdi. Balalaryn bireý­diń arqasynda emes, óz basyn alyp júrýge, óz máselelerin ózi sheshe alatyndaı etip tárbıe­leýge kúsh saldy. Merýert te, Maral da «Habar» telearnasynyń beldi qyz­metkerleri. Shúkir, qazir úsh ne­me­resi bar. Al árbir ananyń arma­ny – balalary aman-esen bo­lyp, ne­me­releriniń qyzyǵyn kórý.

Izdengish óner ıesi keıinnen óz ultynyń tilin, ádebıetin, rýha­nııatyn tereń bilý maqsatynda QazUÝ-nyń fılologııa fakýlte­tin de támamdady. Búginde Astana­da­­­ǵy Qazaq ulttyq óner ýnı­­ver­sı­tetinde estrada-vokal kafed­ra­synda professor, «Qazaq­kon­sert­te» de án salady. Shyǵar­ma­­shy­lyq­pen qatar, shákirt te tár­­­bıe­lep keledi. О́zin baqytty án­shi­­min, baqytty anamyn dep esep­­teıdi.

...Qazir ómir yrǵaǵy ózgerdi, qarbalas ýaqyt. Búginde qaı sala­nyń adamynda bolmasyn, asy­­ǵys tirlik. Baǵdat keshegi kúni de, bú­­gin de ózine ǵana sendi, hal­qyna sen­di. Sondyqtan da onyń bar tileýi – halqy aman,  súıik­ti kórer­me­ni kóp bolsa. Zady, ánshi úshin, óner adamy úshin halqy ardaqtap, ­qur­metke bó­legennen artyq ataq ta, dańq ta joq. Baǵdatymyz jaq­sy ánderimen saǵyndyryp júr­se deı­miz... Laıym solaı bolsa eken...

Gúlzeınep SÁDIRQYZY,

«Egemen Qazaqstan» ardageri