Alash qadirlegen Naýryz

Osy oraıda biz ótken ǵasyr basyn­da halqymyzdyń bolashaǵy úshin «júrek maıyn sham qylǵan» «Alash arystary Naý­ryz meıramy haqynda qandaı us­ta­nymda boldy?» degen suraq tóńire­­gin­­de oı qozǵaýdy qup kórdik. Ol kezde Alash­tyń úni, halyqtyń kóz-qulaǵy «Qa­­zaq» gazetiniń alǵashqy sany 1913 jyly 2 aq­­­pan­­da shyqqanyn bilemiz. Bul qystyń soń­­ǵy aıy bolatyn. Alda kóktem. Iаǵnı Naý­ryz meıramy. Buny attap ótýge bol­maıdy. Sóıtip, jaryq kórgenine bir aı ǵana tolǵan gazet redaksııasy basy­lymnyń 1913 jylǵy 9 naýryz (mart) kún­gi 5-sanyna «Naýryz» atty bas maqala jarııalapty. Onda: «Naýryz – qazaqsha jyl basy. Bu­ryn­ǵy kezde ár elde naýryz týǵanda, meıram qylyp bas asyp, qazan-qazan kóje istep, aýyldan-aýylǵa, úıden-úıge júrip, kári-jas, qatyn-qalash bári de máz bolyp kóri­sip, aralasyp qalýshy edi. Bul kezde ol ǵuryp qazaq arasynda qa­lyp bara jat­qan sekildi. Hátti naýryzdyń ­qaı aıda, qaı kúni bolýy haqynda ártúr­li sóılenedi. Bireýler naýryz mart­­tyń birin­de, ekinshileri toǵyzynda keledi dese­di. Ár jurttyń belgili kúnde jańa jyly týady. Eski jyl bitip, jańa jyl bastal­ǵanda: «Jańa jyl qaıyrly bolsyn! Jańa baqyt násip bolsyn!» dep quttyqtasady, ol kúndi meıram qylyp shattyqpen ótkizedi.

Orystyń jańa jyly qys ortasyn­da, naǵyz saqyldap turǵan sýyqta keledi. Bizdiń jańa jylymyz – Naýryz marttyń basynda bolsyn, ortasynda bolsyn – áıteýir martta keletin bolsa, shyn maǵy­nasymen «Jańa jyl» dep aıtýǵa laıyq. Kún jylynyp, qar erip, jan-janýar jazdyń jaqyndaǵanyn sezip kóńildenetin kez. Sharýa adamdarynyń beınetten qoly sheshilip, alty aı qys baqqan aryqtaryn úmitti kúnge jetkizip dem alyp otyrǵan kez. Aǵash, shópter qar astynan silkinip shyǵyp, gúldenip jasarýǵa daıarlanyp, kún de qystaı bir búıirlep júrýin qoıyp, joǵary kóterilip, bútin ǵalamǵa nuryn shashyp, úısizdi úılimen teńgerip, baı men jarlyǵa birdeı sáýle berýge turǵan kez. Mine, tabıǵattyń osyndaı kóńildi ózgerisiniń kezeńinde bizdiń jańa jylymyz – Naýryz týyp, ata ǵurpymyzdy umytpaı, belgili bir kúndi jyl basy qylyp alsaq, unamdy is bolar edi.

Osy týraly biletin adamdar «Qazaq­qa» jazsa eken: bizdiń jańa jyl – Naýryz anyq jyldyń qaı aıynda hám qaı kúnde bastalady. Biz oqýshylarymyzdy jańa jylmen quttyqtaýǵa Naýryzdyń anyq qaı kúni týatynyn bile almadyq, ǵafý ótinemiz» delingen eken.

Iаǵnı joǵarydaǵy jazbadan túı­ge­nimiz: ótken ǵasyr basynda Alash qaırat­­kerleri Naýryz meıramy­nan meılinshe habardar ekeni baıqalady. Biraq qaı aı, qaı kúni atap ótýdi naqty aıtpaıdy. Sol sebepti joǵarydaǵy jazbanyń sońyna «naýryzdyń anyq qaı kúni týatynyn bile almadyq» dep halyqtan ǵafý ótinedi. Bul sol ýaqyttaǵy ala-qula reseılik kúntizbeni meńzese kerek.

Biraq Alash arystary basylymnyń 9 naýryz kúngi ­sanyn árdaıym Naýryz meıramyna arnaǵan. Mysaly, gazettiń 1914 jylǵy №53, 1915 jylǵy №110, 1916 jylǵy №172, 1917 jylǵy № 221 sandary 9 naý­ryz kúni shyqqan. Munda arnaıy maqalalar jarııa­lanyp, qyzý quttyqtaý jyrlar jol­danypty.

* * *

Mysaly, «Qazaq» gazetiniń 1917 jyly 9 naýryz kúngi 221-sanynda (sýrette) mynadaı quttyqtaý sóz ja­zylǵan eken:

«Barsha Alash azamattaryn jańa jyly – Naýryz hám bostandyqpen qut­tyqtaımyz. Alla Taǵala kıiz týrlyqty qazaq­tyń oń jaǵynan aı, sol jaǵynan kún týǵyzyp, yrys-dáýlet, baq-bereke násip etsin!» Al basylymnyń ekinshi betinde meıramǵa arnap «Jańa tilek» atty jyr joldary jarııalanypty. Avtory – Madııar, ıaǵnı Mirjaqyp Dýlatuly.

Jańa jylda jańa tilek tilelik,

Eski jyldy eskerer de júrelik.

Kep júrmesin qaıta aınalyp túnerip,

Kóziń jasty, kóńiliń qaıaý, Alashym!

Jurt bolýdyń oılanarlyq amalyn,

Qamsyz jatar emes endi zamanyń.

Nadandyqtyń qıratalyq qamalyn,

Maqsatyńa umtyl taıaý, Alashym!

Jaý men juttan endi Qudaı saqtasyn!

Qasekeni – qas masqara taptasyn!

Kári, jasyń endi ǵafyl jatpasyn!

Ash kózińdi, bolma baıaý, Alashym!

О́z qamyńdy oılan óziń el bolsań,

El bolamyn, teń bolamyn der bolsań;

Kókten teńdik kelmes óziń kem bolsań,

Meń-zeń bolmaı, talpyn oıaý Alashym!

Ushqan qustaı, sýda júzgen balyqtaı,

Tabıǵatty qoldanýshy halyqtaı.

Sen endi sergiseıshi jalyqpaı,

Júrgenińshe máńgi jaıaý, Alashym!

Búgin haqtyń qýanyshty keń kúni,

Kún menen tún – tarazynyń teń kúni,

Qut-bereke bolmasa eken kem kúni,

Dep tilelik, qolyń jaı-aý, Alashym!

* * *

Kóziqaraqty qaýym jaqsy biledi, 1918 jyly «Qazaq» gazeti shyǵyp tur­ǵan Orynbor bolshevıkterdiń qoly­na ótkendikten, basylymǵa tusaý salyn­dy. Osy jyly bar-joǵy 9 nómiri ja­ryq kórdi. Aqyry qyrkúıek aıynda sońǵy sany shyqty. Biraq «Qazaq» gazetimen rýhtas basylym «Sary Arqa» gazeti­niń 1919 jylǵy 74-sanyna (sýrette) «Naýryz» atty maqala jarııalanyp, buqaraǵa bul meıramdy «22 naýryz» kúni atap ótý týraly aıtypty.

«Sary Arqa» gazetiniń 1919 jylǵy 74-sany

Osy oraıda Alash qaıratkerleri ­­9 naýryz dep belgilegen meıram ne se­bepti ­22 naýryzǵa aýys­ty degen zań­dy suraq ­týary haq. Aıtalyq, keńes óki­meti ornaǵanǵa deıin patsha­lyq Reseı ejelgi Mysyr astronomııa­syna sú­ıenip qurastyrǵan Rım ımpe­rııa­sy­nyń kúntizbesimen ómir súr­di. Al Eýropa bolsa XVI ǵasyrda quras­tyrylǵan grı­gorıan kúntizbesin paıdalandy. Eki kún­tizbe arasynda 13 kún aıyrmashylyq bar edi. Bul óz kezegin­de halyqaralyq deń­geı­degi jumystar­dy júrgizýge keri áse­rin tıgizdi. Sóıtip, 1918 jyly 14 aq­panda bolshevıkter memlekettik kún­tizbeni grıgorıan ese­bine aýystyrdy.

Eski esep boıynsha 1917 jyldyń 25 qazany kúni jeńiske jetken «qazan tóńkerisi» jańa jyl sanaý boıynsha 7 qarashaǵa aýysqany sııaqty, 9 naýryzda atap ótilip kelgen «Naýryz meıramy» (9+13=22) 1918 jyldan bastap 22 naýryzǵa aýysty. Qazirgi tańda biz Naýryz meıramyn sońǵy data boıynsha atap ótýdi ádetke aınaldyrdyq.