Ǵylymdy qarjylandyrý – qoǵam damýynyń negizi

Ǵylym jáne joǵary bilim mı­nıstrliginiń málimetinshe, «Ǵy­lymdy damytý» bıýdjettik baǵ­darlamasy boıynsha 2020-2023 jyldarǵa 249,5 mlrd teńge bólingen. Onyń ishinde 2020 jylǵa – 35,5 mlrd teńge, 2021 jylǵa – 48,7 mlrd teńge, 2022 jylǵa – 45,5 mlrd teńge, 2023 jylǵa 119,8 mlrd teńge qarastyrylǵan. Josparlanǵan qarajattyń esebinen bazalyq qarjylandyrýǵa – 9,4 mlrd teńge, baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrýǵa – 83,3 mlrd teńge, granttyq qarjylandyrý­ǵa – 119,8 mlrd teńge, ǵylymı jáne ǵylymı-tehnıkalyq qyz­mettiń nátıjelerin kommer­sııalandyrýǵa – 34,1 mlrd teńge, granttyq qarjylandyrýǵa jáne irgeli ǵylymı zertteýlerdi jú­zege asyratyn ǵylymı uıym­dardy qarjylandyrýǵa 2,9 mlrd teńge bólingen.

Mınıstrliktiń resmı má­limetine súıensek, osy qarjynyń 91 paıyzy, ıaǵnı 227,8 mlrd teńgesi tolyq ıgerilgen. Onyń ishinde 2020 jyly – 35,4 mlrd teń­ge, 2021 jyly – 44,6 mlrd teńge, 2022 jyly – 45,4 mlrd teńge, 2023 jyly 102,4 mlrd teńge ǵylymnyń damýyna jumsalǵan.

Al 2023-2025 jyldarǵa arnal­ǵan ǵylymnyń jalpy bıýdjeti aldyńǵy úshjyldyq kezeńmen salystyrǵanda 3,3 ese – 643 mlrd teńgege deıin ósken eken. Bul rette 2024-2026 jyldarǵa kózdelgen bıýdjet taǵy 13 paıyzǵa artyp, shamamen 730 mlrd teńge­ni qu­rap otyr. Júrgizilip jat­qan ju­mys aıasynda irgeli zert­teý­lerdi júzege asyratyn ǵyly­mı ıns­tı­týttarǵa qosymsha qarjy­lan­dyrý da bólingen. Sondaı-aq jas ǵalymdarǵa da jaqsy qol­daý kórsetilip, búginde olar 727 ǵy­lymı jobany júzege asyryp jatyr. Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbektiń aı­týyn­sha, ótken birneshe jyl ishin­de mundaı grantpen qarjy­lan­dy­rylǵan jobalardyń eldiń ǵylymı-tehnıkalyq damýyna qos­qan jalpy úlesi 68,6 mlrd teńgeni quraǵan. Mine, sandar solaı deıdi.

Ǵylymdy qarjylandyrý izdenis júrgizip, jańa ázirlemeler jasaýǵa negiz bolady. Mundaı qoldaý arqyly zertteýshiler eksperıment júrgizip, derekter jınaý, taldaý jasaý jumystaryn qıyndyqsyz iske asyra alady. Sol arqyly ǵylymı progress pen tehnologııalardyń damýy ilgerileıdi ári ekonomıkanyń jańa salalaryn damytýǵa, jańa jumys oryndaryn qurýǵa, ómir súrý deńgeıin jaqsartýǵa, jalpy qoǵamnyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik órkendeýine uzaqmerzimdi áser etedi. Bul sala­da qarjylyq táýeldilik bolmasa ǵana ǵylymı jańalyqtar ashy­lyp, jańa tehnologııalar arqy­ly adamzattyń ómir súrý sapa­sy jaqsarady. Sondyqtan elimizde otandyq ǵalymdardyń áleýmettik jaǵdaıyn da jaqsar­týǵa mán berilip jatyr. Ǵylymı qyzmetkerlerdiń jalaqysyn kóterý, baspanamen qamtamasyz etý olarǵa arnaıy granttar ta­ǵaıyndaý, stıpendııa berý máse­leleri ońtaıly sheshilip keledi.

Mysaly, 2020 jyly ǵalym­dar­­dyń ortasha jalaqysy 152 myń teńgeni nemese naryqtaǵy ortasha jalaqynyń 72 paıyzyn qurasa, 2022 jyly ǵylym salasyndaǵy tómengi jalaqy 257 myń teńgege teń boldy. Al qazir 300 myń teńgeden bastalady. «Ǵylymdy qazir mınıstrlik qoldap otyr. Sonyń nátıjesinde bizdiń, ıaǵnı, ǵalymdardyń aıly­ǵy 2 mln teńgege deıin jetti. Meniń qazirgi kezdegi jalaqym  2 mln 300 myń teńgeni quraıdy. Al jumysqa jańadan kirgen jastardyń aılyǵy 300 myń­nan bas­talady. Jas ǵalymdarǵa be­rilgen páter boıynsha bizden 4 zertteýshi baspanaly boldy. Olardyń aılyǵy 400-500 myń teńge kóleminde», deıdi tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Baǵdáýlet Kenjáliuly.

Sondaı-aq ǵalymdardy ynta­landyrý úshin 2021 jyldan bas­tap 6 mln teńge mólsherinde jyl sa­ıyn 50 «Úzdik ǵylymı qyzmetker» syılyǵy berile bas­tady. Al byltyrdan bastap mı­nıstrlik tarapynan 500 ǵyly­mı zertteýshi qyzmetkerge, pro­fessorlarǵa, jas ǵalymǵa, on eki aıǵa deıin dúnıe júziniń jetek­shi joǵary oqý oryndarynda, laboratorııalarynda, ǵylymı zertteý ınstıtýty negizinde taǵylymdamadan ótý múmkindigi qarastyryldy.

Aıta keteıik, otandyq ǵa­lym­­dar jyl saıyn uıymdas­ty­rylatyn «Scopus Awards» syı­lyǵyn ıelenip júr. Tipti pro­fessorlardyń aldyńǵy qatary álemdik bedeldi ǵalymdardyń 2 paıyzyna kirdi. Ǵalymdardyń bedeldi sheteldik ǵylymı basy­lymdarǵa turaqty maqala jazýy da tyń jańalyqtardyń bar ekenin ańǵartady. Osy oraıda memleket tarapynan ǵalymdarǵa jetistigi úshin arnaýly syıaqy taǵaıyndalǵan. Jaratylystaný ǵylymdary salasyndaǵy úzdik ǵylymı zertteýi úshin Q.Sát­baev atyndaǵy syılyq (350 aılyq eseptik kórsetkish), gýmanıtarlyq ǵylymdar salasyndaǵy úzdik ǵy­lymı zertteýi úshin Sh.Ýálı­hanov atyndaǵy syılyq (350 aılyq eseptik kórsetkish), pedagogıka salasyndaǵy úzdik ǵylymı zertteýi men jumysy úshin Y.Al­ty­nsarın atyndaǵy syılyq (350 aılyq eseptik kórsetkish), túrko­logııa salasyndaǵy asa zor jetistikteri úshin Kúltegin atyndaǵy syılyq (300 aılyq eseptik kórsetkish), jaratylystaný ǵylymdary salasyndaǵy úzdik jumysy úshin jas ǵalymdarǵa arnalǵan D.Qonaev atyndaǵy syı­lyq (150 aılyq eseptik kórset­kish), gýmanıtarlyq ǵylym­dar sa­la­syndaǵy úzdik jumysy úshin jas ǵalymdarǵa arnalǵan M.Áýe­zov atyndaǵy syılyq (150 aı­lyq eseptik kórsetkish) be­­riledi. Buǵan qosa 24 aılyq esep­­tik kórsetkish mólsherindegi mem­le­kettik ǵylymı stıpendııa da bar.

О́tken jyldyń qorytyndysy boıynsha, Q.Sátbaev atyndaǵy syılyqty – 3, Sh.Ýálıhanov atyn­daǵy syılyqty – 4, al Kúl­tegin atyndaǵy syılyqty 1 ǵa­lym ıelengen.

Ǵylymdy qarjylandyrý bilim men tehnologııany damy­tý­da sheshýshi ról atqarady. Bul qo­ǵamnyń turaqty damýyn qam­tamasyz etip, nátıjege qol jetkizý úshin mańyzdy. Ǵy­lym – qashanda qoǵamdy alǵa jeteleıtin sala. Al ondaǵy jańa ıdeıalar men jobalar – el damýynyń negizgi tetigi. Qazirgi jańa tehnologııanyń damyǵan zamanynda ǵylymǵa jetkilikti qarajat bólý el bolashaǵyna ınvestısııa salý degen sóz.

Bı-Fatıma Eralhanqyzy