Qosymsha qun salyǵy tómendetilýge tıis

«Sarapshylar qosylǵan qun sa­lyǵyn kóterý kóleńkeli eko­no­mıkanyń úlesin arttyryp, ınflıasııanyń ósýine ákep soq­tyrýy yqtımal dep oryndy pikir bil­dirip jatyr. Bul qadam elimizdiń ınvestısııalyq tartymdylyǵyna da keri áser etýi múmkin. Burynǵy Úkimet Ult­­tyq qordan bólinetin trans­ferttiń ornyna salyqty kóte­rip, qazynaǵa qosymsha qarjy túsiremiz degen ýájdi alǵa tartatyn. Jańa Salyq kodeksin ázirleý barysyna Memleket basshysy retinde meniń kóńilim tol­maıdy», dep atap ótti Qasym-Jomart Toqaev. QQS salyǵynyń mól­sherlemesin kóterý, shyndy­ǵynda salyqty tóleıtin tike­leı tutynýshyǵa qosymsha aýyrt­­pa­lyq túsiretindigi anyq. Onda sa­lyq 4 paıyzǵa kóterilse, baǵa da ósedi degen sóz. Al Úkimet baǵany retteý úshin túrli áreketterge kóshýde. Prezıdent bul máseleni oılanyp, ár turǵydan salyq qatynastaryna qatysýshylardyń oı-pikirlerin tyndaý kerek deıdi.

Bıznes sýbektileri men salyq agentterin, ıaǵnı kez kelgen re­forma salyq qatynastary qaty­sý­shylarynyń pikirin eskerý kerek dep aıtyldy. Damyǵan kóp memlekette bul másele burynnan talqydan ótip, tipti minsiz salyq júıeleri de bolǵany dálel retin­de usynylady. Qosylǵan qun sa­ly­ǵyn fransýzdyń Morıs Lora de­gen ǵalymy oılap tapqan. Eý­ropa memleketteri qosylǵan qun salyǵyn damytý barysynda bir­neshe kezenderden ótip, bú­gin­deri onyń mólsherlemesi de ártúrli deńgeıde. Máselen, kitap-baspa ónimderi, azyq-túlik, dári-dármek, áleýmettik mańyzy bar taýarlarǵa tómendetilgen mól­sher­leme qoıylǵan. Memleket osy mól­sherleme arqyly baǵany da retke keltirip eseptep otyr degen sóz. Qoǵamda sońǵy kez­deri áleý­mettik teńsizdikti joıamyz dep ádi­letti qoǵamdy qalyp­tas­ty­rý jaıy talqylaný ústinde. Keıbir sarapshylar baılyqqa salyq salynýy kerek degendi aıtady. Onymen nege kelispeske? Qosylǵan qun sa­ly­ǵyn qoldaný arqyly atal­ǵan máse­leni sheshýge bolatyny kúmán týdyrmaıdy. Shet memleketterden jetkiziletin qym­bat taýarlar, onyń ishin­de kó­likter men zergerlik bu­ıym­dar sekildi baılyqtyń bel­gisin bildiretin taýarlarǵa mem­­leket joǵarylatylǵan mól­sher­lememen salyq salady. Máselen, Is­landııada mundaı taýarlarǵa salyq mólsherlemesi 25 paıyzdy quraıdy. Atalǵan taýarlardyń tizimine kirmeıtin tómendetilgen áleýmettik mańyzy bar taýarlarǵa standarttyq mólsherleme bekitilip qoıylǵan. Ita­lııada – 16-18 paıyz. Qazaq­stan­da standarttyq mólsherleme re­tinde 12 paıyzben qalsa, qalǵan áleýmettik mańyzy bar taýar­lardyń mólsherlemesin tó­mendetý arqyly baǵany retteýge bolady. Ekinshi másele, áleý­mettik teńsizdikti joıý úshin ne isteý kerek? Árıne, ha­lyqtyń ál-aýqatyn arttyryp, baǵa­ny turaqtandyrý qajettiligin aıta­myz. Meniń oıymsha, eńbek jáne áleýmettik qamsyzdandyrý mı­nıstrligi qazirgi kún kóris deń­geıin bas­qasha qarastyrý kerek. Áleý­­met­tik kodeks qabyl­dan­dy, parametrler ózgerip jatyr, eń tómengi jalaqy meha­nızmi de ózgerdi. Salyq kodeksine sáıkestendirip, jasalynýy shart. Sebebi kóptegen memlekette eń tómengi jalaqy mólsheri bizge qaraǵanda áldeqaıda joǵary.

Bizdegi eń tómengi jalaqy mól­sheri – 85 myń teńge. Halyq qa­laýlylary da sandarmen dálel­dedi. Árıne, bir aıda 85 myń teńge jalaqyǵa kún kórý ońaıǵa soqpaıdy. О́zin ózi jumyspen qamtyp otyrǵan azamattardy mazalaıtyny da sol. Mıneraldy resýrstarǵa baı, búkil Mendeleev kes­tesiniń elementteri bar jer qoı­naýy bola tura, 20 mln ha­lyqtan quralǵan elimiz úshin qynjyltatyn jaıt. Memleket basshysy halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa baılanysty ishki jalpy ónimdi 2029 jyly 450 mlrd kóterý kerektigin tapsyrdy. Buǵan qol jetkizý úshin álemge áıgili ekonomıkalyq teorııanyń klassıgi Adam Smıttiń minsiz ári ádil salyq júıesin qurýdy alǵa tartý kerek. Onda ádildik, aı­qyndylyq, ynǵaılylyq pen únem­dilik týraly salyq júıe­siniń 4 qaǵıdatyn ataǵan. Osy qaǵıdattardy salyq organdary salyq júıesin reformalaý kezinde faktorlardy eskeretin bolsa, shynymen de ádildikke qol jetkizýge bolady. Sońǵy kez­deri salyq organdary jappaı deklarasııalaýǵa aıryqsha kó­ńil aýdaryp otyr. Bıyl jeke kásipkerlerge, ótken jyly mek­tep muǵalimderine, jalpy bıýd­jetten jalaqy alatyn bar­­lyq memlekettik mekemeniń qyz­metkerleri jubaılarymen ótkizýi kerek. Deklarasııalaýdyń ne­­gizgi maqsaty salyq organdary mem­le­ket­tik kózqaras bo­ıynsha kó­leńkeli ekonomıkany tómendetý deńgeıin, jem­qorlyqpen kúresý dese, ekin­shi jaǵyn da eskergen jón. Damyǵan memleketterdiń salyq júıe­sin­de deklarasııalaý ne úshin en­gizilgen? Munda deklarasııa degen sózdiń maǵynasy árbir sa­lyq tóleýshi óziniń kirisi men shy­ǵysy týra­ly qo­ǵam aldynda jarııalaýǵa tıis. Máselen, biz­diń salyq júıemizdiń ózge­she­ligine toqtalsaq, jeke tabys salyǵy degen bar ekendigin bilemiz. Ol árbir jumys isteýshi qyzmetker óziniń jalaqysynan belgilengen shegerimderdi azaıtyp tastaǵannan keıin on paıyz salyq agentteri, ıaǵnı jumys berýshiniń esepshisi ustap qalady jáne sáıkesinshe bıýdjetke aýdarady. Sondyqtan salyqty tólem kózinen tólep otyrǵan jaıymyz bar. Sheteldikterdiń sa­lyq tóleýindegi ózgesheligi olar tólem kózinen emes, óz beti­men deklarasııalaý ádisi bo­ıynsha qoǵam aldynda esep berip ja­rııalaıdy, salyq mádenıeti deńgeıi óte joǵary. Olar salyq tóleý arqyly óz mem­leketi qoldaıtyndyǵyn bil­dirip, esh qarsylyqsyz tóleıdi. Bizde kerisinshe, narazylyqtaryn bildirip jatady. Sony túsindirý kerek. Ekinshiden, salyq tóleýshi shetelde óziniń qoǵamǵa qosqan úlesi salyǵynyń nátıjesin kóre alady. Kóbinese, óziniń turatyn mekenjaıyna, máselen abattandyrýǵa jumsalady. Ol úshin jergilikti basshysy jaýap beredi. Bizde sondaı júıege kóshsek, salyq túsim­deri durys qol­danar edi. Bul jóninde ákim­shilikten basqa, ha­lyq qalaý­lylary da saılaýshylar aldynda esep berýge tıis. Bizde tek turǵyndardan shaǵym túsken kezinde qozǵalatyndyǵy jasyryn emes.

Shyndyǵynda, mem­lekettik qyzmetker halyqqa jaqyn bolýǵa tıis. Salyq esebinen abattandyrýdan ózge, áleýmettik qor­ǵalmaǵan otbasylardyń máse­lesin sheshý kerek. Ol memle­kettik qyzmetkerler osy salyq tóleýshilerdiń arqasynda jalaqy alyp otyr emes pe? Áli de qa­ǵaz júzinen arylmaı kelemiz, olardyń jumysy aýdanǵa esep berý, aýdan oblys ortalyǵyna esep berse bitti.Tek osymen aı­­na­ly­syp júrgeni shyndyq. Bola­shaqta ákimder salyq qansha jınalǵany týraly jáne naqty qaıda jumsalǵany jóninde esep berýi qajet. Sonda ǵana sheteldegi sııaqty salyq tó­leýshi óziniń tólegen salyǵynyń nátıjesin kórse, narazylyǵyn bildirmes edi. Shetelde progressıvti mól­sherlememen salyq salynady.

Taǵy bir másele, jer qoınaýyn paı­dalanýshylarǵa damyǵan memleketterde joǵarylatylǵan mól­sher­­­lemeler qoldanylady. Bizde salyq aýyrtpashylyǵy jer qoı­naýyn paıdalanýshylarǵa onsha joǵary emes. Jer qoınaýyn paı­dalanýshylar bıznes ıeleri zańdy nemese jeke tulǵa bolsyn joǵary mólsherlememen tólese, baılyqqa salynatyn salyq ózimen teńeser edi. Qarapaıym halyq Adam Smıttiń qaǵıdatyn kórer edi. Progressıvti mólsherlemeni engizip, damyǵan memleketterdegi sııaqty belgilengen bir ortashadan tómen jalaqyǵa múldem salyq salýdy toqtatý kerek. Zeınetaqy jarnasyn alsyn, me­dısınalyq áleýmettik qam­syz­dan­dyrý qo­ry­na alsyn, biraq jeke tabys salyǵyn salmaýǵa da bolady emes pe? Máselen, Japon elinde bizdiń ulttyq valıýtamen shaqqanda 489 myń teńge, Germanııada 819 eýroǵa, ıaǵnı 400 myń teńgege deıin jalaqy alatyndarǵa salyq salynbaıdy. Sonda biz qanshalyqty deń­geıde turmyz. Ortashadan tó­men jalaqy deńgeıinde salyq salýdyń qajeti joq. Ádil salyq salýdyń, deklarasııalaýdyń ne­gizgi maqsaty sheteldiń tájirı­besin qoldansaq, máselen Nor­ve­gııada tabys salyǵynyń mólsheri 25 pa­ıyzdan 42 paıyzdyń ara­lyǵynda. Olar ony esh qar­sylyqsyz tóleıdi. О́ıtkeni erteńgi kúnine senimdi. Memleket olarǵa kepil beredi.

Sonymen qatar shet memleketter­de kólik salyǵy degen atymen joq. Jeke jáne zańdy tulǵalar men jeke kásipkerler kólik salyǵy boıynsha esep bermeıdi. Olardyń kólik salyǵy janarmaıynyń qu­nyna engizilgen mehanızmi bar. Shyn­dyǵyna kelgende zańnamaǵa sáıkes, bizdiń memlekettik mekemeler kólikteri úshin salyq tólemeıdi. Osynysy ádil me? Olar da joldy qoldanady, ekologııaǵa zııanyń tıgizip jatyr emes pe? Atalǵan má­seleler júzege assa, jańa Úkimet Prezı­denttiń alǵa qoıǵan tapsyrmasyn múltiksiz oryndasa jáne ishki jalpy ónimdi parametrlerge jetkizip, halyqtyń ál-aýqatyn jaq­sartýda túsindirme jumystar júrgizse, bizdiń qoǵam shynaıy ádil qoǵamǵa betalary sózsiz.

Lýtpýlla Omarbakıev,

Turan ýnıversıteti qarjy kafedrasynyń professory, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory

ALMATY