Foto: muftyat.kz
– «Qol ustasyp Qudaıǵa, ǵylym men din birge bar» dep Muqaǵalı Maqataev jyrlaǵan asyl dinimizdi óz bıiginde dáripteýde ulttyq qundylyqtarǵa qanshalyqty qaıyryla alyp júrmiz?
– Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy qurylǵan shaqtan bastap negizgi ustanǵan baǵyty – qoǵammen tyǵyz qatynas ornatyp, ulttyq qundylyq aıasynda asyl dinimizdi nasıhattaý. Ata-babamyzdyń ustanǵan jolyn, muraǵa qalǵan dinimizdiń órken jaıyp, tamyryn tereńge boılatý úshin ıgilikti is, aýqymdy jobalar iske asyrylyp keledi. Múftııat bıylǵy jyldy «Islam jáne dástúr qundylyǵyna» arnap, osy óriste birneshe is-sharany qolǵa almaq. Alǵashqy sharýa er Turannyń besigi sanalǵan kıeli Túrkistan qalasynda iske asty. Din men dástúr qatar órilgen túsinik ekeni dáriptelgen konferensııaǵa zııaly qaýym, din ókilderi, jastar býyny qatysyp, ıslam álemi men dástúr qundylyǵyn qabystyrǵan keleli oı aıtyldy.
– Dinı túrli aǵymdardyń dendep enýi qoǵamdy jikke bólip, jan-jaqqa tartýyna áserin tıgizip otyr. Dástúrimizdi kómeskilep, dinniń túrli salasyn synalap engizýge de umtylatyndar joq emes.
– Táýelsizdigimizdi jarııalaǵan eleń-alań shaqta esigimizdi de aıqara ashyp tastadyq. Erterekte namaz oqımyn degen múminge kópshiliktiń kózqarasy da, yqylasy da alabóten ózgeshe edi. Jaınamazyn berip, tórin usynyp qurmetin kórsetetin. Qazir túrli aǵymnyń áseri shyǵar, namaz oqıtyn jannan qaı máshabty ustanasyń, baǵytyń qandaı dep úrke qaraıtyn kúıge tústik. Munyń barlyǵy da táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda shetten dinı bilim alýǵa barǵan azamattardyń sińirip kelgen ilim-bilimin jurtqa árkim óz baǵytymen jetkizýiniń jemisi deýge bolady. Dindi dástúrden alshaqtata dáripteýge de osy áser etti. Dinı bilim alýǵa attanǵan jastardyń keıbiri musylman elderindegi oqý oryndarynda tek oqyp qana qoıǵan joq, sol memlekettiń salt-dástúrin, ulttyq qundylyǵyn da sińirip ákep, qazaq qoǵamyna dinmen qatar uǵyndyrýǵa tyrysty. Dástúrdi, ulttyq qundylyqty ár adam boıyna ákeniń qany, ananyń sútimen sińirgende ǵana jahandyq jutylýǵa tótep beretin ımmýnıtet qalyptasady. Al bizdiń dinı bilim izdegen jastarymyz Iranda, Túrkııada, О́zbekstanda, Saýd Arabııasynda, Mysyrda, Pákistanda ilimin jetildirýmen qosa sol elderdiń turmys-saltyn, dástúrin de kórdi, kórip qana qoıǵan joq sanasyna quıyp aldy. Elge kelgen soń árkim óziniń bilim alǵan dinı mektepteriniń aqıdasy boıynsha jastarǵa nasıhat aıtýǵa kóshti. Dinı saýaty joǵary bolǵanymen de ózimizdiń ulttyq dástúrimizden ajyrap qalǵan olardyń sanasynda jat eldiń qundylyǵy jańǵyryp turdy.
– Taıaqtyń eki ushy bolatyny sekildi toqsanynshy jyldardaǵy toqyraý tek ekonomıkamyzdy ǵana turalatqan joq, rýhanı-mádenı órisimizge de aýyr soqqy bolyp tıgeni shyndyq. Eger sol jastarymyz salt-dástúrimizdi, ulttyq mentalıtetimizdi jadyna toqyp barsa, múmkin ózge eldiń ádet-ǵurpyna bulaı qulaı ketpes pe edi?
– Solaı bolyp otyr. Dindi baltalasań da bizdiń ata-babamyzdyń salt-dástúrinen ajyrata almaısyń. Obal men saýapty ata-babamyz túrli hadıstegi aıattan mysal keltirip aıtpasa da kúndelikti turmysynda qoldanyp keledi. Nan qıqymyn shashpaýdy, jerge tússe baspaýdy úlkender obal, ysyrap bolady dep úıretti. Muhammed paıǵambarymyzdyń hadısinde de nandy baspaýǵa baılanysty aıat bar. «Nanǵa qurmet kórsetińiz. О́ıtkeni ol Alla Taǵala tarapynan aspannyń bereketi bolyp bizge túsken. Al kimde-kim jerdegi nan qıqymyn alyp jeıtin bolsa, onyń kúnási keshiriledi», deıdi.
Dindi qorqynysh uıasy etip kórsetý áste durys emes. Kerisinshe dástúrimizben qabystyra dáriptep, jastardyń boıyna sińirý kerek. О́z basym meshit jamaǵaty aldynda, kópshilikpen kezdesýdegi ýaǵyz-nasıhat aıtqanda Abaıdyń, Shákárimniń jyrlarynan mysal keltirip, ádebıettiń ózge de alyptarynyń shyǵarmalarynan, Alash qaıratkerleriniń ónegesinen úzindi oqyp, asyl dinimizdiń ulttyq salt-dástúrimizben bite qaınasyp jatqanyn múmkindigim jetkenshe aıtamyn.
– Qoǵamnyń qozǵaýshy kúshi jastar kimge elikteýi kerek?
– Árıne zııalyǵa. Biraq bizdiń zııaly dep júrgen aldyńǵy top, aǵa býynnyń dinı tanymy tereń dep aıta alamyz ba? Biz zııaly dep tanıtyn azamattardyń basym kópshiligi keshegi keńestik ıdeologııany boıyna sińirip ósti. Keńestik mektepte sýsyndaǵan aǵa býyn ókilderiniń kópshiligi bes paryzdy qalaı durys ótep, ustaný kerektigin tereńdeı bilmeıdi. Táýelsizdikpen tuspa-tus dinimizdi dáripteýge erkindik berildi. Basqa da qundylyqtar boı kórsetti. Ras, qazirgi qazaq qoǵamynda jastar ózine qarap boı túzep, úlgi tutyp júretin zııaly tulǵalar kerek.
Atyraýda oblystyń bas ımamy qyzmetin alty jyl atqardym. Aýyl, aýdanyn aralap, dinı ahýal ýshyqqan kezde oblys ákimine aıtyp júrip aqsaqaldar alqasyn qurǵyzdym, jergilikti aqsaqaldar ınstıtýtynyń jumysyn jandandyryp uıqysynan oıatyp aldyq. Meshitke aqsaqaldardy jastarǵa úlgi bolyp otyrsa dep jalynǵandaı shaqyrýshy edik. Al as ótken jerde, toıda qarııalarymyzdy kóp kóremiz.
Qaıbir jyly Túrkııadan delegat keldi. Ishinde din ókili, ákim laýazymyndaǵy tulǵa da bar. Juma namazǵa kelgen jastarymyzdyń shoǵyryn kórip qýandy Biraq solardyń arasynda qarııalardyń tym sırek otyrǵanyn baıqap tańǵaldy. Qarııa jasyna jetken kisilerdiń deni keshegi keńestik ıdeologııamen sýsyndap óskendiginiń bir kórinisi osyndaıda aıqyndala túsedi.
– Ata-babamyz ustanǵan asyl dinimizdi damytyp, órisin keńeıtý úshin qandaı qareket jasaǵan jón?
– Dindi memlekettik saıasattan bólek dep shetqaqpaılaýǵa bolmaıdy. Kerisinshe, dindi retteýge memleket múddeli bolyp yqpal etýi qajet. Túbimiz bir týysqan Túrkııa elinde ımamdar sharýashylyq jumyspen emes, rýhanııatty nyǵaıtý jolynda tek aǵartýshylyq qyzmetti arqalaıdy. Memleket eńbekaqymen qamtamasyz etken soń sadaqaǵa kóz satyp alańdamaıdy. Al bizdiń elde ımamdar meshitke qaltaly azamat kelse, Alla úıiniń tesilgen tóbesin, arshylǵan sylaǵyn aıtyp kómektesýin ótinedi. Ýaǵyz-nasıhat júrgizýmen qatar sharýashylyqqa da bas aýyrtady. QMDB tóraǵasy, bas múftı Naýryzbaı qajy Taǵanuly da baıandamasynda bilimge basa nazar aýdaryp, otandyq dinı ınstıtýtty nyǵaıtýǵa basymdyq beriletinin aıtty. Jergilikti din kásibı biliktiligi de artyp keledi, magıstratýra, PhD bitirgen kadrlar sany artqanyna qýanamyz. 30 jyldyń ishinde joǵary bilimdi din qyzmetkerleriniń qatary endi 75 paıyzǵa jetti. Is ilgeri basyp keledi. «Jıǵanymdy alsań da, ımanymdy alma, Qudaı» degen eldiń urpaǵymyz, ıman ahýalymyz eshqashan álsiremeýi kerek.
