Taý elikteriniń qupııasy

Ile-Alataý memlekettik ulttyq ta­bı­ǵı parki (MUTP) Almaty qalasyna óte jaqyn ornalasqan. Ulttyq park aýma­ǵynda mekendeıtin janýarlardyń biri – Sibir eligi. Bul janýarlar kún sýyta bes-onnan top qurap jaıylady. Birde jıyr­ma shaqty shoǵyryn kórdik. Al soń­ǵy joly kórer kózge qýanysh uıalatyp, tabı­ǵat janashyrlaryna maqtanysh sezimin týdyrdy. Bir ǵana shatqaldyń ózinde 75 daraǵy sanalyp, az ǵana ýaqyt salyp kelesi saıǵa ótkende 30 daraǵy kórindi.

Terıologııada juptuıaqtylar otrıa­dy, (Artiodactyla owen) buǵylar tu­qym­dasy (Cerridae gray) retinde Sibir eligi (Capreolus pygargus) elimizde me­ken­deıtin túr tarmaǵy bolyp sanalady. Elik – symbatty, ádemi janýar. Atalyǵynyń (qazaqtar «kúlmiz» dep ataıdy) tarmaqtalǵan múıizi bolady. Kúlmizdiń múıizi naýryz-mamyrda tolyq jetiledi. Qarasha-jeltoqsanda 3-5 ashaly múıizi (24-40 sm) túsedi. Qysta túgi qońyrqaı-sur, jazda jıren túske enedi. Erkeginiń dene uzyndyǵy – 120-160 sm, shoqtyǵynyń bıiktigi – 75-100 sm, salmaǵy – 30-53 kg. Analyǵyn halqy­myz sóge dep ataıdy. Atalyǵynan azdap kishileý keledi. Elik 1,5 jasynda jy­nystyq jaǵynan jetilip, 2 jasynda laq­taıdy. Kúıek ýaqyty tamyz aıynan bastalyp, qyrkúıektiń aıaǵyna deıin sozylady. Mamyr-maýsym aılarynda laqtaıdy. Elik laǵyn 6-8 aı boıy emizip, sútpen asyraıdy. Laqtary 3-4 aıdaı denesiniń túsi teńbil bolyp júredi de, birtindep teńbili joıylady.

Sibir eligi – ashatuıaqty janýarlar arasyndaǵy birden-bir kóp ushyrasatyn, Ulttyq park aýmaǵynda turaqty meken etetin janýarlardyń biri. Olardyń meken etý qonystary ártúrli, negizinen japyraqty jáne qylqan japyraqty orman ishi, qalyń butalyqtar, jaıylmaly arsha arasy. Taýdyń tasty taqyr bólikterine, sýbalpi shalǵyndaryna da jaıylymǵa shyǵady. Negizgi azyqtanatyn ýaqyty – jaz mezgili. Onyń ózinde kúnniń ystyq maýsymynda tańerteńgilik jáne keshki salqyn túse shyǵady. Kúndiz aǵash-buta­lardyń kóleńkesinde jýsaıdy. Al qys mezgiliniń qarly-aıazdy kezeńderinde eldi mekenge jaqyn mańdaǵy ózen boılaı ósken toǵaılar, qalyń ıtmuryn ósetin butaly tik betkeıler, orman ekpe kóshetteri egilgen alqaptar men eski alma baqtary, sonymen qatar qary az túsetin shalǵyndy kúnniń kún­geı betterin mekendeıdi. Qys aılarynda kún shyqqan ýaqytta jáne tús aýa qyr betkeılerinde jaıylyp júrgenin kórýge bolady. Elikterdiń aǵash butaly orman alqabynyń yqtasyn jerlerinde qardy arshyp, topyraqqa jetkizip jataq jasap, túnde uzaq jatatyny dalalyq jumystar nátıjesinde baıqaldy.

Almaty memlekettik tabıǵı keshendi qaýmaly (AMTKQ) ańtanýshysy Dáýlet Qýandyqovtyń taýdaǵy eliktiń tirshili­gin jyldar boıy baqylaý barysynda kórgeni boıynsha, kún sýytqanda kóptep jı­­nalatynynyń  sebebi (toptasýy) qalyń qar, qatqaq muz­dan toptalyp ótkennen keıin qaı­ta aına­lyp soǵyp, tuıaqtyń serpilimen ar­shylǵan qardan ósimdikterdi tez taýyp jeýge yńǵaılyǵy deýge bolady. Elik­ter taýeshki, arqar sekildi qara­ýyl qoımaıdy, jaýynan qorǵaný úshin toptasyp júrse boldy. Elikter kóshi-qony taý jaǵdaıynda tikten-tik, ıaǵnı sýbalpi, orman beldemindegileri tómendep, ja­pyraqty orman men taýdyń butaly al­qaptardaǵy kúngeı betkeılerge túsedi. Keıde oblystyq ákimdikke qarasty taýly jer aýmaǵynan Ulttyq park aýmaǵyna aýysady. Inspektor­lar kóp jaǵdaı­da jylma-jyl 20-dan joǵary, 50 daraǵy baıqalatynyn aıtady. Urǵashylary bir nemese egiz laq týady. Úsheý týatyn­dary da kezdesedi. Qazaq halqy elik la­ǵyn eńlik dep ataıdy. Keıbir óńirde qura­laı dep te aıtylady. Týǵan laqtaryn qa­lyń buta, túrli japyraqty saryandyz, atqulaq (Liguaria heterophylla Rupr.) dep atalatyn japyraqty ósimdiktiń kóp ósetin jerinde shalǵyndy shóptermen aralasqan jerge jasyryp tastaıdy. Baıqaǵanymyz­daı, mamyr-maýsym aılarynda teke­leri (kúlmiz) ǵana kózge túsedi. Elikteri (sóge) tóldeýine baılanysty kózden tasa júredi. Jańa týǵan laqtary tyrp etpesten jasyrynǵan jerinde jatady. Enesi odan alys ketpeı, sol mańdy aınalshyqtap júredi de, tek emizý úshin kelip, qaıtadan jylystap qaýipsizdikti saqtap otyrady.

Ulttyq parkte qyzmet atqarǵan bıo­log-ańtanýshy Janbolat Nurǵanatuly­nyń aıtýynsha, tabıǵatta eliktiń taǵy bir ereksheligi tólderin qashyp júrip emizedi. О́ıtkeni úsh laq tapqan elik olardy birdeı toıdyrýy ońaı emes. Sondaı-aq Ulttyq park ınspektorlarynyń ­osyn­daı qubylystardy kórip, kúnde­lik­ke jazǵan málimetteri boıynsha ári ǵy­lymı monıtorıng jumystary kezinde baıqaǵanymyzdaı, eliktiń laqtaryn emi­zýge kelgende birden olarǵa barmaı, sol aımaq­ta ári-beri júrip shıqyldaǵan dy­bys shyǵarady. Sol mezette ǵana laq­tary ornynan turyp enesine qaraı júgi­redi. Bir aıta keterligi, elik laǵy jasy­rynǵan ornynan qozǵalmaı jatady, tek anasynyń dybysyna ǵana turyp qımyl-áreket etedi.

Elikter óte saq keledi. Qazaq halqy «elik­teı eleńdeý», «elikteı sekirý» degen teńeý­lerdi beker aıtpaǵan. Dema­lyp jatqan kúnniń ózinde eki qula­ǵyn qaıshylap, tyń-tyńdap jatady. Biraq úrkip qashyp bara jatqanda da mindetti túrde artyna burylyp qaraıtyn ádeti bar. Tekeleri úrikken jáne kúıek kezinde úrgen sekildi daýys shyǵarady. Ásirese kúıek kezinde tekeleri baqy­ryp-shaqyryp shatqaldardy basyna kó­teredi. Keı jaǵdaıda tipti ja­qyn­dap qalǵan adamnyń ózin baıqamaı, al­dyndaǵy eshkini qýalap júrip qasyń­nan júgirip óte shyqqan kezderi bola­tyn dep taý saqshylary qyzyǵa aıtyp otyrady. Kóktem mezgilinde úl­ken tekeleri saıaq júrip, óz meken etý aýma­ǵyn belgileýge aǵash-butalardy múıi­zimen súzgilep qabyǵyn sydyryp, taý-tas­ty jańǵyryqtyra qatty daýys shy­ǵarady. Olardyń bul amaly sol mań­daǵy eshkilerdiń kózine túsý ári ózine báse­keles atalyq elikterge ses kórsetý deýge bolady.

Olardyń jaýynan qorǵanýdyń basty ádisi – qatty sekirip qashyp qutylýy. Elikterdiń jaýlary óte kóp: qasqyr, túlki, sileýsin, shıbóri jáne qańǵybas ıtter. Jyrtqysh ańdar elikterdiń arasynan aýrýlaryn, álsizderin ustap jeı­di degenimizben, ekinshi jaǵynan kóbi­nese jańa týǵan tólder zardap shegedi. Qozǵalmaı jatqan jańa týǵan laqtyń ıisine kelip, jyrtqysh ańdar zııanyn tıgizedi. Básekeles retinde qabandar da jas tólderine qaýip tóndiretinin aıtady ınspektorlar. Qazirgi kezde osy jabaıy shoshqalar úıiri elik tólderin jańa týǵan kezinde joıyp jiberedi. Jyl saıyn esep-sanaq nátıjesinde eliktiń sany tómendep barady.

Ile-Alataý MUTP janýarlar álemin qorǵaý jáne ósimin molaıtý úshin jyl saıyn josparǵa saı qosymsha azyq qor­lary daıyndalady. Ulttyq park mamandary, memlekettik ınspektorlary tarapynan arnaıy josparly bıotehnıkalyq sharalar júrgiziledi. Ásirese qar qalyń kezderde arnaıy aımaqtarǵa daıyn­dal­­ǵan shóp shómeleleri, tuzdalǵan sypyrt­qy­lar (qaıyń butalary men qyzyl mııa­dan jasalady) qysqy merzimde janýar­lardy qosymsha azyqtandyrý úshin ma­ńyzdy ról atqarsa, kóktemnen qara kúz­ge sheıin arnaýly tuzjalaq oryndaryn­da elik­ter shoǵyrynyń kóbeıgenin baıqaı­myz. Ulttyq park aýmaǵyndaǵy jyrt­qysh ańdar, qasqyr, shıbóri, sol sııaqty qańǵybas ıtter de qazirgi ýaqytta qaýipti zııankes retinde anyqtalyp, olarmen kúresý jolǵa qoıylǵan.

Orman sharýashylyǵy jáne janýar­lar dúnıesi komıtetiniń usynýymen (2017 j. 15 maýsym №73-VI QR3) ańshy­lyqqa qatysty zańǵa ózgerister men to­lyqtyrýlar engizildi. Sol kezden bas­tap ulttyq park aýmaǵynda ańshy­lyk júr­gizýge tyıym salyndy. Ulttyq park mamandarynyń qatysýymen jabaıy janýarlarǵa kúzgi-qysqy sanaq ju­mystary júrgiziledi. Sonymen qa­tar Ile-Alataý MUTP ǵylymı bólimi, ja­nýarlar tirshiligindegi maýsymdyq quby­lystaryna baqylaý jasaý jáne ma­te­rıaldar jınaý maqsatynda ıns­pek­torlardyń katysýymen eseptik mar­shrýt­tar men zoologııalyq alańdar, baqy­laý núktelerin belgileıdi.

Memlekettik ınspektorlar barlyq qubylysty kúndelikterinde udaıy feno­­lo­gııalyq baqylaý retinde (kúı­leý, túleý, múıiz tastaý, tóldeý) jazady. Alyn­ǵan má­limetter «Tabıǵat jyl­na­ma­­­syna» jazy­lyp, jyl saıyn orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetine tapsyrylady. Sony­men qatar ulttyq tabıǵı parkte fototuzaq qoldaný arqyly janýar­lar­dy esepke alý, tynys-tirshiligin baqy­laý, jynystyq ereksheligin anyq­taý turǵysynda ju­mystar júrgiziledi. Memle­ket­tik ıns­pek­torlardyń kómegi­men janýar­lar­­dyń jymyna, jataqtary­na, arnaýly tuz­jalaqtarǵa ornalastyry­lyp, máli­met­­­ter alynady. Baıqaǵanymyz­daı, elik tuz­­­dy jaqsy kóredi. Fototuzaq­tan alyn­ǵan sýrettegi málimetter boıynsha tek ere­sek­teri ǵana tuzǵa keledi ári jıi-jıi aına­lyp soǵyp turady. Laǵyn tuz­jalaq­qa ákelý óte sırek kezdesedi. Jaz mezgi­lin­degi sýretterde olar tek jalǵyz kelgen.

Ulttyq tabıǵı parktiń qala, aýyl­darǵa jaqyn ornalasýyna baılanys­ty jergilikti jáne syrttan keletin tur­ǵyndardyń kóptep taý qoınaýlaryna órleýi – turaqty jaǵdaı. Muny nazarda ustap, ań-qustardyń tynyshtyǵyn saqtaý qajet. Qystyń sýyq aıazynda jeltoqsan-qańtar aılarynda taý jotalarynda mekendeıtin elikter kúngeıge, taýdyń bókterine aýysyp, toptasady. Sala mamandaryna materıaldyq-tehnıkalyq bazany (ınspektorlarǵa fotoapparat, dúrbi, t.b) nyǵaıtýǵa kómektesip, qalyń kópshilikten janýarlarǵa qamqorlyq tanytýǵa, elimizdegi erke elikterdi saq­taýǵa shaqyramyz.

Tuńǵyshbek JAPARQULOV,

Ile-Alataý MUTP

ǵylymı qyzmetkeri