Álsizge qorǵan bolý – ádilettilik

Uryp-soǵýdy tyıý baptary Qylmystyq kodekske engiziledi

«Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine áıelderdiń quqyq­tary men balalardyń qaýipsizdigin qam­ta­masyz etý máseleleri boıynsha ózgeris­ter men tolyqtyrýlar engizý týraly» negizgi zań jobasy jáne «Qazaqstan Respýb­lıka­synyń Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksine áıelderdiń quqyqtary men balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» ilespe zań jobasy jóninde Májilistiń Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń múshesi Juldyz Súleımenova baıandama jasady.

Depýtattyń aıtýynsha, usynylyp otyrǵan zań jobalarynyń negizgi maqsaty – barlyq azamattyń, onyń ishinde áıelder men balalardyń quqyqtary men zańdy múddelerin qorǵaý sharalarynyń tıimdiligin arttyrý. «Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev áıelderdiń, balalardyń quqy­ǵyn qorǵaýǵa, qaýipsizdigin saqtaýǵa erek­she kóńil bólip keledi. Memleket bas­shysy eldiń damý deńgeıi qoǵamdaǵy áıel­derdiń genderlik teńdigi, quqyqtyq, saıası jáne ekonomıkalyq múmkindikterimen ólshe­netinine mán berip, otbasylyq zorlyq-zom­by­lyqqa qarsy kúres jolynda jáne bala­lardyń qaýipsizdigin saqtaý jáne áıelderdiń quqyǵyn qorǵaý úshin júıeli sharalardy qabyldaýdy aıqyndady. Otbasylyq zorlyq-zombylyqpen kúres jolynda zań ústemdigi jáne tártip qaǵıdaty bizdiń eń basty baǵdarymyz bolýy shart», dedi ol.

Depýtattardyń zańnamalyq bastamalaryna toqtalǵan Juldyz Súleımenova elimizde 2020 jyldan beri otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy kúres jolynda júıeli sharalar qabyldanyp kele jatqanyn aıtty. Memleket basshy­sy­nyń tapsyrmasymen polısııanyń tıis­ti bólimsheleriniń shtattyq sany ar­typ, otbasylyq-turmystyq zorlyq-zomby­­lyq isterin qaraý úshin tergeýshi-áıel maman­dyǵy engizilgenin atap ótti. Zańnamadaǵy sońǵy túzetýlerge sáıkes, endi mundaı qylmystar tek jábirlenýshi aryzynyń negizinde emes, kýágerlerdiń, kórshilerdiń málimeti, beınekameralardyń jazbasy t.b. negizde anyqtalady. «Budan bólek, qazir bir ret ymyraǵa kelgen taraptardyń keıin qaıta tatýlasýyna jol berilmeıdi. Turmystyq zor­lyq-zombylyq úshin ákimshilik jáne qylmystyq jaýapkershilik kúsheıtildi. Biraq osyǵan qaramastan, zorlyq-zombylyqtyń tolastamaýy áıelderdiń quqyǵyn qorǵaý, balalardyń qaýipsizdigin saqtaý zańnamasyn qatańdatýmen birge, qoǵamda qylmysqa múldem tózbeýshilik qaǵıdaty, zań men tártiptiń qatań saqtalýy dáriptelip, nasıhattalýyn qajet etedi», dedi depýtat.

J.Súleımenova búgingi zańnamalyq ózgerister 5 baǵytty qamtıtynyn aıtty. Onyń birinshisi – zorlyq-zombylyqqa, bas­qa da qatygezdikke nemese adamnyń qadir-qasıetin qorlaýǵa jol bermeý maqsatynda birqatar norma qarastyrylǵan: Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekste bolǵan densaýlyqqa qasaqana jeńil zııan keltirý, uryp-soǵý baptary krımınalızasııalanyp, Qylmystyq kodekske engizilip otyr.

Árbir quqyq buzýshylyq úshin qandaı jaza merzimderi jáne aıyppuldar kóz­del­genine nazar aýdarǵan depýtat zań joba­larynyń birneshe mańyzdy aspektisine toq­­taldy. «Bul baptar tek áıel nemese bala quqy­­ǵyn qorǵaý emes, quqyǵy buzylǵan, den­saý­­lyqtaryna qasaqana jeńil zııan keltiril­­gen jáne uryp-soǵýǵa tap bolǵan bar­­lyq azamattyń quqyǵyn qorǵaýǵa baǵyt­­­talady. Negizgi maqsat – quqyq buzý­shy­­lyq­­tar bolmaýy úshin azamattardyń jaýap­ker­shiligin kúsheıtý. Jańa redaksııada densaýlyqqa qasaqana aýyr zııan keltir­geni úshin 3 jyldan 8 jylǵa deıin bas bos­tan­dyǵynan aıyrý qarastyryldy. Sony­men qatar densaýlyqqa qasaqana ortasha zııan keltirgeni úshin 2 jylǵa deıin bas bos­tan­dyǵynan aıyrý kózdelgen», dedi depýtat.

Balalardyń quqyǵyn qorǵaý salasynda 2 jańa norma qarastyrylyp, jańa redaksııada pedofılııa, sonymen birge kámeletke tolmaǵan balany óltirgeni úshin ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrý kózdeledi. «Azaptaýǵa baılanys­ty norma jańa quramda qarastyryldy, jańa redaksııada azaptaý úshin 600 saǵatqa deıin qoǵamdyq jumysqa jegý ne 3 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý jazasy qarastyryldy», dedi ol.

Aıta keteıik, buǵan deıin otbasynda oıran salǵan azamattyń basqa turǵyn úıi bolsa, onyń jábirlenýshimen birge turýyna sot arqyly tyıym salatyn norma bolǵan, biraq ol jumys istemegen edi. Jańa redaksııada zorlyq-zombylyqqa ushyraǵan adamdy qorǵaý úshin sot erekshe jaǵdaılarda otbasynda janjal shyǵaryp, quqyq buzǵan adamdy belgili bir merzimge jarymen, bala-shaǵasymen birge turýyna tyıym salý túrindegi quqyqtyq yqpal etý sharasyn qoldanýǵa quqyly.

Balalar qaýipsizdigine basymdyq beriledi

Qylmystyq kodekske sýısıdtiń aldyn alý boıynsha norma engizilip otyr. Olar – sýısıdke ıtermeleý jáne sýısıdti nasıhattaý. Mysaly, budan birneshe jyl buryn «Sınıı kıt» sekildi oıyndar áleýmettik jelilerde chellendj retinde taraǵany belgili. Depýtattyń aıtýynsha, sýısıdke ıter­melegeni úshin 5 jyldan 9 jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵynan aıyrý jazasy qaras­ty­ryl­ǵan. Al sýısıdti nası­hat­ta­ǵany úshin 200 AEK mólsherinde aıyp­pul túrinde jańa qylmystyq jaýap­ker­shilik engizilip jatyr.

Úshinshi túzetý – ınternattyq uıym­darda turatyn balalardyń quqyq­taryn qorǵaýdy qamtamasyz etýge qatysty. J.Súleımenovanyń aıtýynsha, ınternat­tyq uıymdardyń eki túri bar: jabyq ın­ter­nat uıymdary, oǵan balalar úıleri de kiredi jáne arnaıy áleýmettik-medı­sı­na­lyq qyzmet kórsetetin uıymdar. Qazir olardy baqylaý aldymen arnaıy jos­parlaý, habarlama berý, sosyn ba­ryp tek­serý jolymen júzege asady. «Bizdiń usy­nysymyz mynadaı: baqy­laý sýbek­tisin aldyn ala habar­dar etpeı, bar­lyq úlgidegi jáne nysan­daǵy bala­larǵa arnalǵan ınternattar­da kez-kelgen ýaqytta memlekettik baqy­laý júrgizý kerek. Monıtorıng jáne al­dyn ala aralasý, eskertýsiz tekserýler júıesin engizý balalardyń quqyq­taryn buzý jaǵdaılaryn der kezinde anyq­taýǵa jáne ýaqtyly kómek qoldaý kórse­týge múmkindik beredi. Bala­larǵa arnaıy medısınalyq-áleýmet­tik qyzmetterdi mindetti lısenzııa­laý jáne bilim berý-saýyqtyrý qyzmetterin kórsetetin uıymdardy, ıaǵnı balalardyń jazǵy lagerleri, jalpy lagerlerine mindetti lısenzııalaý normalary usynyl­dy», dedi ol.

Tórtinshi túzetý boıynsha balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý jáne olardy qorǵaý maqsatynda zań jobasynda turmystyq jaǵdaıy aýyr otbasylardy erte anyqtaý boıynsha mobıldi toptardyń jumysyn uıymdastyrýǵa baılanysty sharalar kesheni qarastyrylǵan. Depýtat memlekettik otbasylyq saıasat salasyndaǵy sharalardy, onyń ishinde nekeni jáne otbasylyq qatynastardy saqtaý, otbasylyq janjaldardy sheshý, ómirde qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan otbasylardy jan-jaqty qoldaý, otbasylarǵa áleýmettik, zańdyq jáne psıhologııalyq qoldaý kórsetý, jumyspen qamtýǵa jár­dem­desetin, turmystyq zorlyq-zomby­lyq­tyń profılaktıkasyn júzege asyratyn Otbasyn qoldaý ortalyqtary qurylatynyn aıtty.

Besinshi túzetý boıynsha basty nazar aýdaratyn másele – jańa zań shańyraqty shaıqaltýǵa emes, otbasyn nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan. «Bizdi ult retinde saqtaıtyn, áleýmettik jeliniń aqparattyq tasqyny men jahandanýdyń tepkinine tótep beretin, otbasynyń berekesin arttyratyn temirqazyq ustanymdardy nyǵaıtyp, quqyq buzýshylyqtyń kez kelgen túrine tózbeýshilik mádenıetin qalyptastyrý jáne damytýymyz shart. Otbasylyq vandalızmdi boldyrmaýdy qoǵamnyń moraldyq jáne etıkalyq qaǵıdaty retinde sanaǵa sińirýimiz qajet», dedi.

J.Súleımenovanyń aıtýynsha, dástúrli otbasylyq qundylyqtardy qorǵaý, saqtaý, nyǵaıtý jáne damytý, sondaı-aq ulttyq jáne dástúrli otbasylyq qundylyqtardy boılaryna sińire otyryp, balalardy adamgershilikke baýlyp, súıispenshilikke, ózara qurmetke negizdelgen neke-otbasy zańnamasynyń qaǵıdattaryn bekitý usynylady. «Osy jerde nazar aýdaratyn bir dúnıe bar. Biz zań jobasyn qabyldar sátte, ulttyq erekshelikterimizdi de umytpaýymyz kerek. Ásirese taıaqtyń eki ushy bolatynyn eskergenimiz jón. Ásirese bala tárbıesinde. Mysaly, ákeniń susy bolady. Onyń balanyń bolashaǵyn oılaǵan «ták-tágin» erteń zorlyq-zombylyq dep qabyldaýǵa jol bermegenimiz abzal. Ata-ana men bala arasyndaǵy janjaldy ýshyqtyrmaýdyń jolyn qarastyrǵan jón. Qandaı ata-ana da balasyn jaqsy bolsyn deıdi, ózi jetpegen bıikke onyń shyqqanyn qalaıdy. Árıne, keıde sál artyq ketýi de múmkin. Biraq onyń janashyrlyqtan týǵan áreket ekenin umytpaǵan abzal. Jalpy, janjal bolǵan kezde eki jaqty meılinshe jarastyrýdy oılap, ózara túsinisetin múmkindik qaldyrǵan durys dep esepteımin. Sonda ár bala óz shańyraǵynda, áke-sheshesiniń qasynda ósip, Jetimder úıi azaıar edi», dedi ol. Turmystyq zorlyq-zombylyq máselesin sheshý qoǵamnyń barlyq deńgeıinde birlesken kúsh-jigerdi qajet etetinin aıtqan depýtat jazanyń qatańdyǵy jáne odan bultarý múmkindiginiń bolmaýy kez kelgen quqyq buzýshylyqqa jaýapkershilikti kúsheıtetinin, degenmen turmystyq zorlyq-zombylyqty boldyrmaý máselesinde tek zańnamaǵa ózgeris engizýmen qatar, azamattardyń kózqarasy, moraldyq ustanymy da ózgerýi qajet ekenin jetkizdi.

Aqparat qoljetimdiligine memlekettik baqylaý qajet

«Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine aqparatqa qol jetkizý jáne qoǵamdyq qatysý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy birinshi oqylymda qaralyp, qujat jóninde Mádenıet jáne aqparat mınıstriniń mindetin atqarýshy Danııar Qadyrov baıandama jasady. Onyń aıtýyn­sha, bul zań jobasyn jasaýǵa otandyq jáne sheteldik sarapshylar qatysqan, 3 kodekske jáne 2 zańǵa ózgerister engizilý kózdelip otyr. Maqsaty – azamattardyń aqparatqa qoljetimdiligin, memlekettik organdardyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý, jaýapkershilikti kúsheıtý.

«Azamattardyń aqparatqa keńinen qol jetkizýi sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres pen bıýdjet qarajatynyń jum­salýyn baqylaý prızmasynda óte ózekti eke­ni anyq. Zań jobasynda memlekettik sek­torda «Aqparatqa qol jetkizý týraly» Zań­dy jıi jáne júıeli buzýǵa jol ber­meý; memlekettik organdar resmı aqpa­rat­ty proaktıvti túrde jarııa etýdi qam­ta­masyz etý; múgedektigi bar adamdar­dyń aqparatqa qoljetimdiligin arttyrý qaras­ty­rylǵan», degen ol osy máselelerdi sheshý maqsatynda engizilgen usynystardy atady.

Ol zańnamany halyqaralyq standart­tarǵa sáıkestendirip, arnaıy «qupııa» grıfterdi esepke almaǵanda, memlekettik organdardaǵy barlyq aqparatty ashyq dep aıqyndaýdy usyndy. «Bul rette, zań jobasyna sáıkes, memlekettik organdar taratylýy shekteýli aqparatty tek belgili bir merzimge jáne qujattyń bir bóligine ǵana qoldana alady. Memlekettik organdar, belgilengen Biryńǵaı tizbege sáıkes ashyq derekterge qoljetimdilikti qamtamasyz etýge mindetti. Osy biryńǵaı tizbeden tys aqparatty, azamattardan suratý túsýin kútpeı, proaktıvti belsendi túrde jarııa etip otyrý usynylady», dedi ol.

D.Qadyrovtyń aıtýynsha, qazirgi tańda aqparatqa qol jetkizý salasynda ýákiletti organ bola tura, mınıstrliktiń ony baqylaý ókilettigi joq. Júrgizilgen monıtorıng pen shaǵymdardy taldaý nátıjesi de azamattar men jýrnalıster memlekettik organdardan qajetti aqparatty ala almaý faktileri jıi kezdesetinin jetkizdi. Osyǵan oraı mınıstrlikke tıisti quzyret berip, aqparatqa qol jetkizý salasynda memlekettik baqylaýdy engizýdi usyndy.

«Baqylaý toqsanyna bir ret, baqylaý sýbektisine barmaı profılaktıkalyq túrde júrgiziledi. Quqyq buzýshylyqtar bolǵan jaǵdaıda olardy joıý týraly usynym jiberiledi», degen ol keıbir máseleler boıynsha ákimshilik jaýapkershilik te kózdeletinin aıtyp ótti.

Sonymen birge jalpy otyrysta «Qazaq­stan Respýblıkasynyń Úkimeti men Qyrǵyz Respýblıkasynyń Mınıstrler Kabıneti arasyndaǵy avıasııalyq izdestirý jáne qutqarý salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Túrkııa Respýblıkasynyń Úkimeti ara­syn­daǵy halyqaralyq quramdasty­rylǵan júk tasymaldary týraly kelisimdi ratı­fı­kasııalaý týraly» zań jobalary da talqy­landy. Bul máseleler boıynsha Kólik mı­nıstri Marat Qarabaev baıandama jasady.