Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Keıbir qyzmetterdi paıdalaný úshin ártúrli saıtta nemese áleýmettik jelide, qyzmet kórsetý kompanııalarynda aty-jónimiz, telefon nómirimiz, poshtamyz sekildi jeke derekterimizdi qaldyra beremiz. Biraq onyń qanshalyqty qupııa saqtalatynyna, qaýipsiz ekenine mán bermeımiz. Al hakerler kez kelgen aqparat arqyly Android jáne iOS qurylǵylaryna shabýyl jasaı alady. Qytaı kompanııasynyń derekter bazasynda el azamattarynyń jeke aqparattarynyń júrýi bizdegi aqparattyq qaýipsizdiktiń álsiz ári máseleniń ózekti ekenin kórsetip otyr.
Atap aıtqanda, «iSoon» kompanııasynan urlanǵan derekterdiń ishinde telecom.kz, beeline.kz, kcell.kz, tele2.kz, enpf.kz (BJZQ), «Air Astana» kompanııalarynyń málimetteri kezdesedi. Shabýyldaýshylar jeke tulǵalardyń hat almasýyn, qońyraýlaryn, qozǵalysyn baqylaýǵa alǵan.
Cert.kz basylymy taralǵan aqparattardyń birin usynǵan eken. Onda: «telecom.kz – 2021.05 – bul – operator tirkelgen baılanys operatory. Sonymen qatar vırtýaldy hostıng jáne beınebaqylaý sııaqty qyzmetterdi usynady. Úlginiń negizgi óristeri: aty-jóni, elektrondyq poshta mekenjaıy, poshtalyq mekenjaıy, uıaly telefon nómiri, tirkeý derekteri.
Beeline.kz – 2019-2020 – ıntranet baqylaýda jáne qońyraýlar tiziminiń derekterin tekserýge bolady. Intranet baqylaý jabdyǵy tym kóp bolǵandyqtan, derekterdiń úlken kólemin suraý múmkin emes. Ornalasqan jer týraly derekter áli de izdelip jatyr.
Kcell.KZ, tele2.kz – 2019-2021-ıntranetti, faıldyq antıvırýstyq server. Tolyq baqylanady. Naqty ýaqyttaǵy qońyraýlar tizimi suraýlaryn jáne paıdalanýshy týraly aqparat suraýlaryn qamtamasyz ete alady», dep jazylǵan. Buǵan qosa uıaly baılanys operatorlarynyń ishki júıelerinen alynǵan málimetter, jeke abonentterdiń barlyq qońyraýy men áreketi týraly egjeı-tegjeı jýrnaldar bar.
Sondaı-aq aqparatta BJZQ týraly aıtylady. «enpf.kz – 1,92 gb – 2019.12 – ıntranet tolyǵymen baqylanady jáne paıdalanýshy derekteriniń atyn, ıdentıfıkatoryn, mekenjaıyn jáne telefon nómirin tekserýge bolady», dep kórsetilgen.
Alaıda BJZQ buny resmı túrde joqqa shyǵaryp, málimdeme jasady. «BJZQ qaýipsizdik qyzmetteri GitHub saıtynda jarııalanǵan derekterge egjeı-tegjeı taldaý júrgizdi. Sonyń nátıjesinde jarııalanǵan katalogte saıttyń enpf.kz degen sıpattamasy ǵana kórsetilgeni anyqtaldy. Saıt aqparattyń ashyq kózi ári salymshylar men alýshylardyń derbes derekterin qamtymaıdy. Bul júıe qordyń AT-ınfraqurylymynyń syrtqy jáne ishki perımetrin belsendi túrde qorǵaý ádisterin qamtıdy. BJZQ osy saladaǵy úzdik álemdik tájirıbelerdi qoldana otyryp, oqıǵalarǵa, aqparattyq qaýipsizdiktiń qaterleri men táýekelderine ýaqtyly den qoıady», delingen habarlamada.
Al Sıfrlyq damý, ınnovasııa jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligi Qytaılyq kompanııanyń derekter bazasynan elimizdiń azamattarynyń jeke derekteriniń tarap ketkeni týraly aqparat belgili bolǵannan keıin Ulttyq qaýipsizdik komıtetimen birlesip, materıaldarǵa taldaý júrgizip jatqanyn jetkizdi. «Taldaý nátıjesinde tıisti uıymdarda Qazaqstan Respýblıkasynyń derbes derekter jáne olardy qorǵaý, sondaı-aq aqparattyq qaýipsizdik týraly zańnamanyń talaptaryna sáıkestigi turǵysynan jospardan tys tekserýler júrgiziletin bolady», dep habarlandy.
Aıta keteıik, málimetter bazasy nysanǵa alynǵan elder arasynda Qyrǵyzstan, Mońǵolııa, Pákistan, Malaızııa, Nepal, Túrkııa, Úndistan, Egıpet, Fransııa, Kambodja, Rýanda, Nıgerııa, Gonkong, Indonezııa, Vetnam, Mıanma, Fılıppın, Aýǵanstan memleketteri bar.
Qytaı hakerleriniń bul derekterge qol jetkizýi úlken qaýip tóndiredi. Kıberqylmyskerler jeke tulǵalardyń bank shottarynan qarajat urlaý, nesıe resimdeý úshin qujattardy qoldan jasaý sekildi alaıaqtyq áreketter jasaýy, sondaı-aq jeke adamdardyń deregin ınternette teris pıǵylda paıdalanýy ábden múmkin. Ásirese solardyń ishinde quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerlerine, qupııa aqparatqa qol jetkize alatyn memlekettik qyzmetkerlerge kıbershabýyl jasalatyn bolsa, ulttyq qaýipsizdik úshin alańdatarlyq jaǵdaıǵa aınalady. Alaıda mundaı shabýyldar tek memlekettik múddelerge ǵana emes, sondaı-aq osyndaı oqıǵalarǵa ushyraǵan qyzmetkerlerdiń jeke ómirine de qaýip tóndiretinin atap ótken jón.
Sıfrlandyrý qarqyndy damyp kele jatqan kezeńde kıberqaýipsizdik jeke derekterdi qorǵaý men kıbershabýyldardyń aldyn alý úshin óte mańyzdy. Myna bolǵan jaǵdaı qazirgi qaýipterdiń kúrdeliligi men aýqymyn kórsetip otyr. Qyzmet kórsetý salasyndaǵy kompanııalardyń azamattardyń jeke málimetterin sheteldik kompanııaǵa ońaı qoljetimdi etýi olardyń tutynýshylar deregine jaýapsyz qaraýynyń saldary. Osy tusta mamandar tutynýshylardyń ózderi de qaýipsizdikti saqtap, jeke derekterine saq bolǵany abzal deıdi. Kıbershabýyldardy taldaý jáne tergeý ortalyǵynyń basshysy Oljas Sátıev máselege qatysty pikir bildirdi.
«Biz olardyń bıýdjeti kóp, tutas kıber armııasy bar ekenin túsinýimiz kerek, olar bul úshin qyrýar qarjy bóledi. Al kıberqaýipsizdik máselesi – bul árqashan bıýdjet máselesi. Búkil álemde kıberqaýipsizdikke IT-bıýdjettiń 10 paıyzy bólinetin tájirıbe bar ekenin, al Qazaqstanda buǵan 1-3 paıyz ǵana bólinetinin eskersek, problemanyń bar ekenin kóremiz. Sondaı-aq kóbine basshylyq pen qarapaıym azamattar bizdi eshkim buzbaıdy, ol kimge kerek dep oılaıdy. Sońǵy jaǵdaı «ıá, bizdiń aqparattyq qorǵanysymyzdy buzyp jatyr, biz olardy qyzyqtyramyz, olar biz týraly derekter jınap, kıbertyńshylyq jasap jatyr» degendi kórsetip otyr», dedi ol.
