Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Ol qalaı boldy degenge kelsek, álemdik bilim keńistigine kiremiz, álemde osylaı dep ótkendi mansuqtap, ana elde anandaı, myna elde mynandaı, kórip keldik, onsyz damý joq, ilgeri basý qıyn, jańany jasamasaq kóshten qalamyz dep áldeneshe reformalar túzildi, qyrýar qarjy da bólindi. Elikteý men solyqtaý etek aldy. Biraq «osyǵan daıynbyz ba, ázirligimiz qandaı, maman jetkilikti me, óz úlgimiz qaıda qalady?» deı qoımadyq. Eki ortada halyq daǵdardy, bastaǵanyn aıaǵyna shyǵarady degen basshy basqa jaqqa aýysyp, isi orta jolda qalyp jatty. Jańa basshy jańa súrleýge tústi. Oqýshy bilim alýǵa tıis oqýlyq jazý keıbireýlerdiń qaltasyn qampaıtý kózine aınaldy, «oqýlyq ońbaı, bilim ońbaıdy» dep shyryldadyq, estý bylaı tursyn, bıznes jasýǵa talpynǵandar tabyldy. Eń sumdyǵy, «balama oqýlyq» degen shyǵyp, ár mektepte ártúrli kitap oqytylyp, UBT-da tarıhı derekter boıynsha oqýshylar zardap shekti. Keıin ol joıyldy. Áıtse de qansha ul men qyz shala saýat qaldy deseńizshi. Búgingi jastar arasyndaǵy jat qylyqty bilim berý men tárbıe isindegi sol oralymsyzdyqtardan, daraqy daqpyrttardan «Qazirgi paıdasyna bári jetik, Adam az aldyn qarap boljaıtuǵynnan» (A.Baıtursynuly) izdegen jón sekildi. Tipti eldiń bári saýatty bolý mindetti emes, AQSh-ta jıyrma paıyz saýatsyz bar eken, órkendegen el qalada turady dep aýyldy kúıretip, jerdi bosattyq emes pe? Sol úreıli úrdisten endi qutyla almaı otyrmyz.
Otandyq bilim berýdi Eýropa standarttaryna jaqyndatpasaq, artta qalyp qoıamyz dep tórt el ǵana bas biriktirgen Bolon úderisine qosyldyq. Maman daıyndaý, ǵalym shyǵarýdyń úshtik modeli: bakalavar – magıstr – PhD alǵa ozdy. Buǵan da daıyndyqsyz at basyn tiredik. Kezinde akademık О́mirzaq Sultanǵazın: «Asyǵystyqtyń aıaǵy qalaı bolar eken, eýrostandart boıynsha maman daıyndaý ıdeıasy durys shyǵar, oǵan stýdent, oqytýshy bel sheship saı otyr ma, ǵylym jaıy ne bolmaq, PhD doktorlary alyp kete ala ma?» degeni este. Ǵalym sonymen birge «Kezinde kerek tastyń aýyrlyǵy joq dep ataq úshin qorǵaǵandar erteń biz de ǵalymbyz dep shyǵa kelmesine kim kepil? Biz shırek ǵasyrda áreń ǵylym doktory atansaq, olar bes jylda «abyroıǵa» keneledi», dep edi. Akademıktiń kúmáni rasqa aınalǵaly qashan.
Mamandardyń mardymsyz bolýynyń bir kináratyn «ózi úshin» dep talap etpeýden, jaǵdaıy barlardyń «erkeliginen», qarapaıym otbasynan shyqqandar turmysynyń tómendiginen izdeý kerek tárizdi. Sońǵy toptyń ókilderimen tildeskenimiz bar. Daıashy bolyp júrgender kúnine 5-6 myń teńge tabady eken. Ákimshi apaıy kóńili tússe, qalǵan-qutqandy beretin kórinedi. Shirengenderden shaǵym tússe, sharýańnyń bitkeni. Taǵy bir stýdent birinshi kýrstan ártúrli jumys istep, jan baǵyp, oqýyn jalǵap keledi eken. Jatqan páterine túnniń bir ýaǵynda oralatyn kórinedi. Oqýyn bitirip, jumysqa tursa, Otanyna qyzmet etetinin aıtady. «Stýdent úshin birinshi kezekte bilim turýǵa tıis deıtin edim buryn. Qazir jumysty qatar atqaramyn. Basqa jol qaısy? Páteraqy tólep, tamaq ishýiń kerek. Alań kóńil bilimge keri áserin tıgizbeı qoımaıdy eken. Bárine kónýge týra keledi», degen qyz sharasyzdyq tanytady.
Mamandyǵyńa jetik bolǵanǵa ne jetsin? Degenmen adam taǵdyry senip tapsyrylatyn bolashaq dárigerler men muǵalimderdiń jóni bólek. Olardy da qınap júrgen túıtkilder az bolmaı shyqty. Bul eki mamandyq teorııa men tájirıbege tikeleı táýeldi. Júrdim-bardym biliksizdikke ákeledi. Baıaǵyda jany kúıgen bir pende pushyrańdaǵan pushyqtyń qylyǵyna shydamaı ketip: «Pushyq bolǵanǵa ne jetsin?» depti degendeı, bularda oıdaǵy oryndalyp, tııanaqty bilim alsaq, qane?» deıdi janarlary jarqyldap. Shirkin, deımiz páterde turamyz degenderge qarap, burań-bultaryspen, kók tıyn tólegen bolyp stýdentterdiń jataqhanalaryn, keıbir oqý ǵımarattaryn ıemdenip ketkenderden qaıtaryp alyp, biraz máseleni sheshýge bolmas pa eken? Basqa basqa, jabaıy jekeshelendirýdiń jeligimen óskin urpaqqa tıesilini qaǵyp ketip, árlep, syrlaǵan bop, jambasqa basý ar aldyna kelgende adaldyqqa jata ma eken? Osy kezge deıin qyzyǵyn kórdik, urpaǵyma mura etpeı-aq ult isine qaıtaraıyn deıtin bir adam tabylsa, ult isi ońalar edi. Túıtkil sheshiler edi, túıin jazylar edi, ózimshildiktiń aty óship, «Biz qazaq halqy dep týdyq, sol halyq dep dúnıeden ótemiz de. Basqa oı-pikir bolǵan emes, bolmaıdy da» (Á.Ermekov) bolar edi. Qııal sóz kóringenmen, ultqa qajet degende, «Ondaı bolmaq qaıda dep, aıtpa» demedi me danyshpan Abaı. Qalaı desek te, bilim isi men tárbıe isine sergek serpilis, ulttyq betburys kerek bolyp turǵany aıdaı aqıqat. Erteń kesh qalýymyz kádik.
Iá, bilim-biligi myqty, eli úshin, halqy úshin qaltqysyz qyzmet etip, dúnıeniń quly bolmaı, ulttyń ul-qyzy bolyp, kisiligin joǵaltpaı, kishiligimen qarapaıym júrgen arly jap-jas azamattar bar. Ásirese shetelderde oqyp kelgen medısına mamandary molynan. Olardyń baǵy týar kún týsa, jarqyrap shyǵary anyq. «Dıplommen – aýylǵa!» da jaqsy bastama bolatyn. Tirligi bar eldi mekender bolmasa, toz-tozy shyqqan aýylǵa jas mamannyń turaqtaı qoıýy ekitalaı. Onyń ústine shirengen aýyl sheneýnigi ózinshe bir qudiret. Osyndaı keselder sóz júzinde aýyl damı bastady degenmen, is júzinde ońala qoıǵan joq. Biraz aýyldyń abyroıyn qandas baýyrlar jaýyp, turalap qalǵan tirlikke qan júgirtip otyr. Jergilikti jastar qalaǵa áli de aǵylyp jatyr, kóp aýylda seldiregen qarttar qalǵan. Qaýqary azaıǵandar daladan úmitin úzip, qala jaqqa kóz salady. Eger anaý jyldardaǵy berekesiz jekeshelendirýdiń túp tamyryndaǵy «tártipsizdikti» taldap, túk ónbeıdi degenniń ózinde bıligi bardyń qanjyǵasynda ketken jerdi qaıtaryp, ótti, ketti demeı (qaıtaryp jatqandar bar emes pe?), qalada shubyryp júrgen aýyldyqtardyń qolyna ıesi sen degen qujatyn ustatsa, yntalandyrýdy júıeli qolǵa alsa, qazaqty qazaqtyń jeri ǵana asyraıtynyna kózderi jetip, tozǵan aýyl ozǵan aýyl bolaryna ımanymyz kámil. Bulaı deýimizge sebep, arba súırep, páter jaldap, kúńgirt úmitpen kún keship júrgen biraz jaspen oı bóliskende, «Aýylǵa barýǵa nıettimiz, tek jandy qoldaýǵa zárýmiz», deıdi. Alypsatarlyqtan jalyqqandaryn jetkizedi. «О́ziń óndirmeseń, ózegiń tala beredi eken. Mamandyq aldyq, jumys joq. Baıaǵyda tyń kóterý degen bolypty ǵoı, sondaı bir bastamamen «Aýylyńa ıe bol!» degen ún estilse, boı tiktep alǵansha alypsatarlardan qorǵap, kómek kórsetse, alǵanymyzdy eselep qaıtarar edik, qatarǵa qosylyp keter edik», deıdi. Ondaı baǵyt baryn aıtsaq, biletinderin, onyń da qyry-syry, sergeldeńi az emesin tilge tıek etedi.
Jalpy, basqa tirlik irilikti kórsetý úshin kerek desek, as iship aıaq bosatýǵa kelgende, jer betindeginiń bári tamaqsyz qarys qadam basa almaıdy. Bul turǵydan kelgende qazaqtyń jeri – qazyna. Qaptap júrgen «janashyrlarymyz» sol úshin kúle qarap, dos bolyp júr. Dos kerek, órkenıetke talpyný, zııansyzynan úırený qajet, biraq ultty saqtaıtyn ult múddesi, ult mentalıteti aspandaǵy jeti qaraqshydaı qas qaqpaı, qııa baspaı jelkemizde turýǵa tıis.
Súleımen MÁMET,
ardager jýrnalıst
