Sýretterdi túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Esikten kirgen bette bes memlekettiń baıraǵy kózimizge ottaı basyldy. Atap aıtsaq, Birikken Arab Ámirligi, Gonkong, Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Qazaqstan elderiniń týy jarysqa jan bitirip turǵandaı. Aýany erekshe alańda úsh kún boıy úsh myńnan astam mektep oqýshysy ózara básekege túsedi. 1-12 synyp oqýshylary baq synaıtyn bilim dodasyn «Daryn» respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy, «USTEM Foundation» qoǵamdyq qory jáne Oqý-aǵartý mınıstrligi birlesip ótkizdi. «FIRST» chempıonaty jyl saıyn ərtúrli taqyrypta ótedi. Uıymdastyrýshylardyń aıtýynsha, bul balalardyń jańa baǵyttarǵa degen qyzyǵýshylyǵyn damytýǵa múmkindik beredi. Bıylǵy maýsym – óner taqyryby aıasynda. Konkýrs úsh atalym boıynsha ótedi: «FIRST LEGO League Explore», «FIRST LEGO League Challenge», «FIRST TECH Challenge». Al jeńimpazdar baǵaly syılyqtarǵa ıe bolyp, AQSh, Aýstralııa, Sıngapýrdaǵy halyqaralyq jarystarǵa lısenzııalarmen qatar, otandyq jáne sheteldik joǵary oqý oryndaryna granttar jeńip alady. Konkýrstyń maqsaty – oqýshylardyń zııatkerlik, shyǵarmashylyq, ınjenerlik-tehnıkalyq áleýetin ashý. Bul týraly Orta bilim komıtetiniń tóraǵasy Qanybek Jumashev baıandady.
«Mundaı baıqaýlar jas zertteýshilerge óz áleýetin ashýǵa jáne tehnıka, tehnologııa, fızıka, matematıka salalarynda ózderin dáleldeýge kómektesedi. Bul alań – tájirıbe almasý, shabyt alý jáne oqýshylardyń ǵylymı qyzyǵýshylyǵyn damytý úshin tamasha múmkindik. Osy ıdeıa elimizde robottehnıkanyń damýyna úles qosyp, qatysýshylar tamasha nátıjelerge qol jetkizsin», dedi ol.
Bir aıta keterligi, buǵan deıin Qazaqstan quramasy dál osy jarystyń eki dúrkin álem chempıony bolǵan. Máselen, 2022 jyly otandyq komanda Jenevada úsh kezeńde de 180 el qatysýshylarynyń aldyn oryp, absolıýtti chempıon atandy. Byltyr Sıngapýrde ótken ǵalamdyq tartysta da dál osy jetistikti qaıtalap, rekord ornatty. Bıyl da jeńisti joldy jalǵaýǵa nıetti.
Saıys ótip jatqan ál-Farabı atyndaǵy Oqýshylar saraıy Ortalyq Azııanyń túkpir-túkpirinen kelgen ónertapqyshtar men jas ǵalymdardyń úninen jańǵyryp turǵandaı. Úzdikter toly úsh qabatta úsh sanattan jarys ótip jatyr. Birinshi qabatta «FIRST LEGO League Explore» sanaty boıynsha baǵdarlamaǵa qatysý barysynda bastaýysh synyp oqýshylary (6–10 jas aralyǵy) jobalaý negizderine saı ózekti máselelerdi zertteı otyryp, jobalaý jáne baǵdarlamalaýdy úırenedi. Qatysýshylar bekitilgen taqyryptarymen alǵan bilimderine súıenip, Show Me plakaty jáne LEGO konstrýktorlary arqyly usynýy kerek. Joǵaryda aıtqandaı, saıys taqyryby – «Kreatıvti ındýstrııa salasyn damytý». Iаǵnı óner salasynda eńbek etetin ne osy salaǵa bet burǵan, qyzyǵýshylyq tanytqan azamattarǵa kómektesetin quraldardy oılap tabý kerek. Sondaı jobalardyń biri – Oral qalasynan kelgen oqýshylardyń eńbegi. Balalar tehnologııa men dástúrli aspapty ushtastyryp, kez kelgen kúıdi kúıshisiz oryndaıtyn dombyra qurastyrǵan. Al Atyraý oblysynan kelgen oqýshylardyń oılap tapqan jobasy «Aýyl sahnasyn modernızasııalaý» dep atalady. Jas ónertapqyshtardyń jetekshisi Qýanysh Shalabaevtyń aıtýynsha, aýyldaǵy mádenıet úıine jyljymaly ekran, aýyspaly sahna, qozǵalmaly mehanızmder ornatý arqyly óner adamdaryna jaǵdaı jasaý kerek. «Sen tur, men ataıyn» degen jas ónertapqyshtardyń eńbegi birinen biri asady. Máselen, Shymkentten kelgen balalardyń jobasy da tańdaı qaqtyrady.
«Bular, kórip turǵanyńyzdaı, sábıler oınaıtyn oıynshyqtar emes. Aldaryńyzda elektronıkamen jumys isteıtin túrli robot tur. Kúnnen, jelden, sýdan energııa alýǵa bolatynyn estip júrmiz. Al bizdiń jobamyzdyń ereksheligi – adamdar energııany óziniń hobbıi arqyly alady», deıdi bolashaq ǵalym Dámen Qoılybaı.
Sıfrlyq damý elimizde jaqsy júrip jatyr. Robottehnıka jarystarynyń deńgeıi de alǵashqylarmen salystyrǵanda óte joǵary. Robot qurastyrýmen aınalysatyn balanyń zeıini ashylyp, dáldik pen tártipke úırenedi. Eń bastysy, komandada úılesimdi jumys isteı bastaıdy. Bala aldymen jobany ázirleý satysyna qatysyp, sodan keıin baryp bólshekterdiń barlyǵyn qurastyrýǵa deıin jetedi. Bul qarapaıym isti úzdiksiz jasaý arqyly jaqsy nátıjege jetý múmkindigin usynady. Atalǵan sala ǵylymnyń barlyq zańy elektronıka, mehanıka, telemehanıka, mehatronıka, ınformatıka, radıotehnıka, elektrtehnıkamen tyǵyz baılanysty. Robottehnıkanyń negizgi irgetasy ónerkásiptik, qurylys, medısınalyq, ǵaryshtyq, áskerı, sýasty, avıasııalyq jáne turmystyq ro-bottehnıkaǵa bastaıdy.
«Robottehnıka saıysy Oqý-aǵartý mınıstrliginiń qoldaýymen eki jyl qatarynan ótip keledi. Astanada úsh kún boıy ótetin Azııa chempıonaty daryndy balalardy qoldap, talaptandyra túsedi. Bul – bizdiń negizgi mıssııamyz. Qazir elimizdiń osy saladaǵy jetistigin álem moıyndap otyr. Jyl ótken saıyn bizdiń jas órender álemniń túkpir-túkpirindegi saıystardan júldeli oryndar alyp, úzdik atanyp keledi. Búgingi dodanyń ereksheligi – elorda turǵyndary, búldirshinder, ata-analar kelip, 200 komandanyń oıynyn kóre alady. Sóıtip, basqa balalar robottehnıkaǵa qyzyǵyp, ózderiniń de qoldarynan keletinin túsinip, áleýetin asha túsedi. Elimizdiń ár aımaǵynan kelgen jarysqa qatysýshylardyń jaǵdaıyn jasap, jatatyn jerine, tamaǵyna, jolyna qarjy quıdyq. Munyń bári elimizdegi robottehnıka salasynyń damýy men balalardyń múmkindigin ashý», deıdi Daryn respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń dırektory Ǵajdanbek Tursynuly.
Ekinshi qabatta «FIRST LEGO League Challenge» sanaty boıynsha baǵdarlamaǵa qatysý barysynda orta mektep oqýshylary (10–16 jas) zertteý jumystarymen qosa baǵdarlamalaý jáne ınjınırıng daǵdylaryn meńgere otyryp, robotty qurastyryp, ony baǵdarlamalaıdy. «FLL Challenge» baǵdarlamasy aıasynda qatysýshy quramalar da ózekti máseleni anyqtaý jáne sheshý maqsatynda ınnovasııalyq jobaǵa qatysady. Quramalar tórt baǵyt boıynsha baǵalanady: robottar oıny, robottyń dızaıny, quramanyń negizgi qundylyǵy jáne ınjenerlik jobasy.
Atyraýdaǵy Almaly orta mektebinen kelgen oqýshylar kıno salasyna qatysty túıtkildi túıindi tarqatýdyń sheshimin usynypty. Olardyń aıtýynsha, fılm kórsetilimge shyqqannan keıin kelesi kúni-aq keıbir kórermen vıdeoǵa túsirip, telegram áleýmettik jelisine salyp jiberedi. Al Atyraý alǵyrlary alyp kelgen joba óner salasyndaǵy osy máseleni sheshýge kómektesedi. Eger de kimde-kim kınony 30 sekýndtan artyq túsiretin bolsa, onda sol adamnyń aldyna robottyń kómegimen kedergi qoıylady.
Olardyń kóterip otyrǵan kelesi máselesi de ózekti. Eskertkishter mańyna tazalyq jumysy júrgizilgenimen, qorektenýge kelgen qustardyń sańǵyryǵynan aıaq alyp júre almaısyz. Soǵan baılanysty Atyraý qalasynyń ákimi eskertkish mańyndaǵy qustarǵa jem bergen adamǵa aıyppul salamyz degen edi. Al basqa elderde ol máseleni sheshý úshin eskertkish ústine ıne ornatqan. Biraq qusqa ıne kirip, oǵan zaqym kelýi múmkin. Sol sebepti olar ıneniń ornyna batyrma qoldanamyz dep sheshken. Qus batyrmaǵa qonǵanda, eskertkish artyndaǵy jeldetkish iske qosylyp, qusty úrkitedi. Máseleni maıshammen qarasaq, eskertkishterdiń kimdiki ekenin kóp jas bile bermeıdi. Buǵan «Olardy keıingi urpaq bilý úshin eskertkish aldyna túrli konsert, mádenı is-shara ótkizý kerek. Sol úshin sahna paıdalanamyz. Ashyq aspan astynda bolatyn is-sharalarda negizi jınalmaly sahna qoldanylady. Biraq bir kemshiligi ony tasýǵa kólik kerek, qurýǵa adam kerek, keıin jınap qoıýǵa qoıma kerek. Biz osy máseleniń barlyǵyn joıý úshin, parkte sahnany jerge qazyp ornatamyz. Sosyn konsert bolatyn kezde batyrmany bassaq, sahna jerden shyǵa keledi. Keıin is-shara aıaqtalǵan soń, sahna ózdiginen jınalady. Munyń bári bir ǵana batyrmamen iske asady», degen sheshim usyndy Almaly orta mektebiniń ınformatıka pániniń muǵalimi Medet Álıev.
Jarystyń osy atalymy boıynsha baq synaǵan sheteldik komandalar da bar. Solardyń ishinde kózimizge erekshe túskeni Gonkongten kelgen ónertapqyshtar boldy. Deızı Ýong Qazaqstanǵa birinshi ret kelipti. «Jobamyz qytaı kallıgrafııasy týraly. Bizdiń oıymyzsha, bul – keıingi urpaq bilýge tıis mańyzdy mádenıet. Alaıda qazir jastar buǵan beıjaı qaraıdy. Sondyqtan biz robot arqyly stýdentterge qytaısha jazýdy úıretemiz», dedi ol.
Saıysty aralap júrip kózimiz qyrǵyz aǵaıynnyń qomyzyna tústi. Jandaryna jaqyn baryp, sózge tarta bastap edik, Toqtaǵul Satylǵanulynyń kúıin áýelete jóneldi. Qultemir tamashalap, sıfrlyq salanyń saǵasynda júrgen biz tań-tamasha boldyq ta qaldyq. Kúı aıaqtalǵannan keıingi qyrǵyzdyń «Talas» komandasynyń alǵashqy aıtqany: «Biz áýeli ulttyq qundylyqty ulyqtaımyz. Qansha jerden sıfrlyq zaman bolsa da, qanymyzda turǵan ulttyq kod mańyzdy». Qyrǵyz aǵaıynnyń bul sózine ishteı tánti bolyp, ákelgen jobalaryn suradyq. Jarysqa qatysatyn robottan bólek, ózderi oılap tapqan qoqys jınaıtyn, kıim búkteıtin, tipti adamdy qaýipten qutqaratyn robottaryn ala kelipti.
Janymyz jadyrap, basqa da toptarmen tanysý úshin ári qaraı júrip kettik. Baýyrlas ózbekter robottaryn saıysqa daıyndap jatyr eken. Jón surasyp, jobalarymen tanystyq. Safına Teshebaeva esimdi tálimger «Saıystyń ótý deńgeıine rızamyz. Qazaqstanda robottehnıka qaryshtap damyp keledi. Balalardy qoldaý jaqsy júrip jatyr. Mysaly, biz kóbine osyndaı saıystarǵa óz qarjymyzben baramyz. Sizderdegi sekildi memleket únemi qarjylandyrmaıdy», dep ashyǵyn aıtty.
Úshinshi qabatta «FIRST Tech Challenge» kategorııasy boıynsha jarysqa qatysý barysynda mektep oqýshylary (12–18 jas aralyǵy) ózderi jobalaıtyn, baǵdarlamalaıtyn jáne qurastyratyn robottardy qoldana otyryp, tórt metrlik oıyn alańdarynda jarysqa qatysady. «FIRST Tech Challenge» kezeńinde quramalar basqa komanda qatysýshylarymen odaqtasatyn jáne robottardy basqarýda ózara básekelesetin jarys. Osy sanatqa qatysyp jatqan «Robotek» mektebiniń oqýshysy Mıras Keńesti sózge tarttyq.
«Chempıonattan mol praktıkalyq tájirıbe alyp jatyrmyz. Robottardy qalaı qurastyrý kerektigi týraly tanym-túsinigimizdi tereńdettik. Biz osy baǵytta damýdy jalǵastyramyz jáne «First Tech Challenge» sanatyndaǵy jarystarǵa taǵy da qatysýǵa nıettimiz. Baǵdarlamalaý da, robottardy jınaý da qyzyqty. Álemdik naryqta suranysqa ıe robottehnıka ınjenerleri atansaq degen asqaq armanymyz bar. Maqsatym – «Qazaqstan robottehnıgi» jahandyq brendin qurý», dep nıetin bildirdi ol.
Oqý-aǵartý mınıstrliginiń byltyrǵy deregine zer salsaq, jyl saıyn robottehnıka boıynsha balalarǵa arnalǵan úıirmeler men seksııalarǵa jergilikti bıýdjetten memlekettik tapsyrysty ornalastyrady. Qazyna esebinen balalar jekemenshik ortalyqtarda robottehnıkany tegin oqıdy degen josparlaryn da aıtqan-dy. Ári balalar jarystarǵa memleket esebinen qatysyp júr. Osy jolmen júre bersek, robottehnıka salasynda terezemiz ózge eldermen teńesedi. Chempıonattyń bas demeýshisi «USTEM Foundation» qorynyń basshysy Asylbek Myrzahmetovtiń aıtýynsha, osy Ortalyq Azııa chempıonatyna balalar alty aı boıy tabandylyqpen daıyndalyp, irikteý chempıonattaryna qatysyp, óz óńirlerinde belsendi aǵartýshylyq qyzmet júrgizgen.
«Bizdiń əleýmettik jelilerdegi komandalarǵa arnalǵan baıqaýymyz erekshe nazar aýdarýǵa turarlyq. Onda balalar maýsym boıy tapsyrmalardy oryndap, olardy #FIRSTINSHOWKZ heshtegimen jarııalaıdy. Qazir bul heshteg boıynsha 1000-nan astam jazba tirkelgen jəne biz «FIRST» qozǵalysy balalardy shynymen jigerlendirip, elimizge mektep qabyrǵasynan bastap jas ınjenerler men ınnovatorlardyń myqty qaýymdastyǵyn qurýǵa kómektesetinine qýanyshtymyz», dedi ol.
Jalpy, robottehnıkada qandaı da bir eleýli jańalyq bolsa da, qandaı da bir áleýetti robottar jasalsa da barlyǵy Aızek Azımovtiń úsh zańyna baǵynýy kerek. Ol zańdar 1942 jyly jazylǵan «Horovod» atty áńgimesinde baıandalǵan. Birinshiden, birde-bir robot adamǵa zalal keltirmeýi qajet. Ekinshiden, birinshi zańǵa qarsy kelmese, robot adamnyń barlyq buıryqtaryn oryndaýǵa tıis. Úshinshiden, birinshi jáne ekinshi zańdarǵa qaıshy kelmese, robot óz qaýipsizdigin qamtamasyz etýi kerek.
Búginde ómir men temirdiń bir-birine kirigip ketkeni sonsha, adamdar robottardy urshyqsha ıirip otyr. Qazirdiń ózinde óndiristiń ár salasyna qultemirler dendep endi. Osy Ortalyq Azııadaǵy eń iri robottehnıka chempıonatyn baqylaý arqyly robottandyrý ǵylymynda qazaq balasynyń da qoltańbasy qalatynyna kózimiz anyq jetti. Elimizde robottehnıka saıystary da, oǵan qatysýshylar da jyldan-jylǵa kóbeıdi. Álemdik básekelerde de top jaryp júrgenin de kóz kórip, qulaq estip júr. Tipti 2027 jyly Qazaqstan robottehnıkadan álem chempıonatyn ótkizýdi josparlap otyr.
Eligimaı TО́ŃKER,
«Egemen Qazaqstan»,
Bekzat QULShAR,
L.N.Gýmılev atyndaǵy
EUÝ stýdenti
