Iá, Qyzylorda oblysyna qarasty Araldaǵy Balyqshylar mýzeıinde qyzyq kóp. Jaı qyzyq emes, tereń úńilseńiz, qatpar-qatpar kóp jylǵy tarıhqa jolyǵasyz. 2012 jyldan bastap resmı qyzmet kórsetetin mádenı nysanda alǵash 117 eksponat bolsa, qazir 2 500-den asa teńiz jádigeri toptastyrylǵan. 13 adam jumys isteıtin mekemege 2021 jyly oblystyq bıýdjetten 86 mln teńge bólinip, qaıta jańǵyrtý jumystary júrgizilgen edi. Orys arhıtektýrasymen salynǵandyqtan ýaqyt óte eskirip, aǵash qabyrǵalary mújilgen tarıhı úıdiń jańasha keıipke enýi kóz qýantyp tur.
Mýzeıdegiler teńizdiń ejelgi tarıhynan bastap búginge deıingi muralardy jınaqtaýǵa tyrysqan. Sonyń nátıjesinde ǵımarat zamanaýı qondyrǵylarmen jasaqtalyp, ashyq aspan astyndaǵy mýzeı, «Balyqshylar» jáne «Kemeler» zaly jasaqtalypty. Munda urpaq zeıinin ashatyn fılmder kórsetiledi, sondaı-aq kemelerdiń tehnıkalyq jabdyqtary men balyqshy qaýymnyń turmystyq quraldary jınaqtalǵan. Balyq ónerkásibin órkendetken jerles tulǵalar jaıly da mura jetkilikti. Sondaı-aq mýzeı qyzmetkerleri Aral teńizine qatysty derekterdi aǵylshyn, orys, latyn tiline aýdaryp, ózge memleketten kelgen týrıster úshin qolaıly jaǵdaı jasaǵan. Jergilikti turǵyndardyń atakásibi balyq sharýashylyǵynyń mol murasyn olar osylaı saqtap otyr.
Al ǵımarat syrtynda at, túıe shana, qaıyqtar, jylym tartýǵa arnalǵan shyǵyr, Lenın syıǵa tartqan stanok, kapıtandarynyń esimi jazylǵan kemeler tur. Eń úlkeni – Lev Berg dep atalatyn 25 metrlik keme. Bunyń ózi jaǵalaýda qaraýsyz qalǵanda mýzeı janashyrlary tórt bólikke bólip, osynda ákelipti. Qaıta qurastyryp, keme ishin zalǵa aınaldyrǵan. Aıtpaqshy, Lev Berg kim desek, HH ǵasyrda Aral teńizin zerttegen orystyń geograf-ǵalymy. Sonyń negizinde birneshe eńbek jazǵan.
Ágarakı, siz mýzeıge bara qalsańyz, ondaǵylar Araldyń burynǵy qalpy men búgingi teńizdiń kórinisi beınelengen kartany kórsetip, ýkraınalyq aqyn, áý basta Aral topyraǵyna jer aýdarylǵan Taras Shevchenkonyń júrgen jerlerin de aıtyp berer edi. Balyq sharýashylyǵy boıynsha Sosıalıstik Eńbek Eri atanǵan – Tólegen Álimbetov, Ushtap О́teýlıeva, Baqyt Rysqalov. Jalpy, Aralda 16 Eńbek Eri boldy. Odan bólek, «Kók teńizdiń kókjaly» atanǵan Narǵalı Demeýov, Qazaqstandaǵy Joǵarǵy Keńeske eki márte depýtat bolǵan Dúısenbi Qalabaev. Balyqshy analarymyz da kóp. Ozat balyqshy atanǵan batyr ana Kúlpash Beısenovany halyq umytpady. Al osy mýzeıdi uıymdastyrǵan, burynǵy Balyq sharýashylyǵy mınıstri, osy kásiptiń shejireshisi Qudaıbergen Sarjanov ekeni belgili.
Iá, teńiz tolqynynda júzip, eńbegimen er atanǵandardyń sýreti kóp munda. Sondaı-aq balyqshylar mingen arba, aý-quraldary, qabadan men qaıyq quraldaryn baıqaısyz. Kemeniń tehnıkalyq quraldary da jetkilikti. Balyqshy men balyqqa qatysty biz bilmeıtin derekterge súrinip jyǵylasyz.
Rasy sol, mýzeı qyzmetkerleriniń kóp zatty uqypty ustap otyrǵanyna rıza kóńilmen qaraısyń. Arnaıy ydysqa salynǵan balyq túrleri, aý toqýǵa arnalǵan ınelik dep atalatyn qural, jaı arqan men qaramaı arqanǵa (qysta sý tıgende qatyp qalmaý úshin ábden maı sińdirgen arqan) deıin osynda tur. Sham túrleri, teńizshi kıimi, qabadan men mardan, teńiz qustary, keme shtýrvaly men kompasy da bar. Qaıyq pen eskek, súımen men súzgish, tipti sol zamanǵy balyqshylardyń aınymas serigi bolǵan túıeniń de maketi jasalyp qoıylǵan.
– Eki jyl buryn mýzeıdi qaıta jańǵyrtýdan keıingi taǵy bir jańalyǵymyz «Kemeler» zalyna qatysty. Bul zal teńizdi zertteýge arnalǵan «Lev Berg» kemesiniń zerthanalyq keńsesinde ornalasqan. Onda kirgen kelýshi keme shtýrvalyn qozǵap, baǵyt berip, ózin dál sol keme ishinde kele jatqandaı sezine alady. Aldyndaǵy ekrannan tolqyn men shaǵalanyń daýysy estilip, Aral qalasyna jaqyn qalǵan kezdegi porttyń sulbasy anyq kórinedi. Osy kezde gýdok berilip, keme qońyraýyn da qaǵyp kóre alasyz. Teńizdi saǵynǵan árbir Araldyń tól perzenti bizdiń mýzeıden saǵynyshyn basyp, keme palýbasynan alysqa kóz tastap, ótken jyldaryn eske alyp júr, – deıdi Balyqshylar mýzeıiniń bólim meńgerýshisi Álisher Sarjanov.
Ras, byltyrǵy reekspozısııalyq jumystardan soń kelýshilerge úsh tilde qyzmet kórsetetin mýzeıge 6 sensorlyq ekran qoıyldy. Teńizdiń ár dáýirinen syr shertetin altyn qordaǵy 28 derekti fılm kórsetiledi. Aral teńizin zertteý ekspedısııasyna qatysqan ýkraın halqynyń kórnekti tulǵasy, aqyn, jazýshy, sýretshi T.Shevchenkonyń tulǵalyq mýlıaj beınesi qoıylyp, derekter men sýretteri, shyǵarmalary bazaǵa engizilgen. Teńizde júzgen sal qaıyqtan bastap jelkendi qaıyq, parohod pen keme kóshirmeleri qoıylyp, olar týraly málimetter, sondaı-aq Sosıalıstik Eńbek Eri, keme kapıtany Tólegen Álimbetovtiń obrazyn úlken ekran betinen akterdyń somdaýynda kóre alasyz.
Qaıta jańǵyrtýdan keıin el azamattarynan bólek, shetel qonaqtary da munda kóptep kelip jatyr. Biz mán beretin bir nárse bar. Araldaǵy Balyqshylar mýzeıi – álem týrısterine uıalmaı kórsetetin keremet oryn. Qazaqstan túgili Orta Azııada joq mundaı jádigerler jıyntyǵy saqtalǵan úı bizge de, bizden keıingi býynǵa da kerek.
