Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Genderlik teńsizdikti azaıtý – ekonomıkalyq ósimniń mańyzdy qozǵaýshy kúshi. Álem ǵalymdary ekonomıkadaǵy genderlik úlestiń arasalmaǵy týraly jıi másele qozǵap keledi. Máselen, Shveısarııada áıelderdiń tek 15 paıyzy tolyq kún jumys isteıdi eken. Názik jandardyń qalǵan 85 paıyzy ekonomıkalyq turǵyda belsendi emes, ıaǵnı jumysqa ornalaspaǵan, úı sharýasymen aınalysady nemese zeınet jasynda. Sondyqtan joǵaryda aıtylǵan paneldik talqyda áıelderdi jumysqa kóbirek tartý úshin qandaı jańa saıası sheshim men bıznes úlgilerin iske asyrý kerek degen suraqtyń jaýaby qarastyryldy.
Shveısarııada basqa eldermen salystyrǵanda áıelderdiń jumys ornyndaǵy quqyqtary qorǵalǵan. Máselen, 2022 jyly 15 jáne odan joǵary jastaǵy halyqtyń belsendilik deńgeıi Shveısarııada 67,1 paıyzǵa jetti, bul – Eýropadaǵy eń joǵary kórsetkishtiń biri. Degenmen áıelderdiń eńbek naryǵyna qatysý deńgeıi (61,9%) erlerge qaraǵanda (72,4%) tómen. Al qazirgi kezde saıasatkerlerdiń aldynda turǵan ózekti másele – analardy jumys kúshine tartý jáne balaly bola tura jumys isteýine jan-jaqty qoldaý kórsetý.
Osy eldiń ekonomıka jónindegi memlekettik hatshysy Marı-Gabrıel Ineıhen-Fleısh áıelderdiń jumys kúshindegi tómen kórsetkishiniń úsh sebebin atap ótti. Olar: halyq arasyndaǵy qate túsinikter men stereotıpterdiń bolýy, zańdaǵy kemshilikter jáne salyq máseleleri. «Sonymen qatar áıelderdi jigerlendirý óte mańyzdy. О́ıtkeni áıelderge qaraǵanda erlerdiń mansapta bıikke umtylý qulshynysy myqtyraq, olar óz qarym-qabiletine áıelderge qaraǵanda az kúmándanady. Shveısarııa eli 55 jastaǵy jáne osy jastan asqan áıelderdiń de jumysta qalýyn qolǵa aldy», deıdi ol.
Shveısarııadaǵy jumys kúshindegi genderlik teńsizdiktiń sebebi – áıelderdiń bilimi joqtyǵynan emes, bul memlekettiń áıelderi sapaly bilim alady, biraq másele – alǵan bilimin qoldana alatyn múmkindikterdiń azdyǵynda. Sonymen qatar úlgi tutatyn myqty áıelderdiń az bolýy da – basty sebepterdiń biri.
Kosta-Rıkada da genderlik teńdikti tejeıtin eń ózekti másele – mádenı erekshelikter. Iаǵnı halyqtyń sana-seziminde qalyptasyp qalǵan áıelderge qatysty teris túsinikter men stereotıpter. Qoǵam belsendisi Sıntııa Kastronyń keltirgen mysaly – qoǵamda áıel mindetti túrde balaly bolýy kerek, al bala týmasa, halyqtyń synyna ushyraıdy. Kosta-Rıka elinde áıelder bir aptanyń ishinde úı sharýasyna 37 saǵat bólse, erler 15 saǵatyn ǵana jumsaıdy. Sonymen qatar kóptegen mekemede jumysqa qabyldaýda birjaqtylyq basym. Iаǵnı jumysqa úmitkerdiń esimine, jynysyna, bet álpetine nemese ultyna qarap sheshim qabyldaý áli de saqtalǵan.
AQSh-ta áıelder erlerdiń alyp jatqan jalaqylarynyń 70–80 paıyzyn alyp otyr. Imam Hamza Iýsýftyń oıynsha, buryn fızıkalyq kúsh tiri qalý úshin kerek bolsa, qazirgi zamanda onyń qajettigi tómendep, bilimniń mańyzdylyǵy artyp keledi. Er men áıeldiń teń ekenin Hamza Iýsýf Muhammed Paıǵambar (s.ǵ.s) men Hadısha ananyń mysaly retinde atap ótti. Hadısha – óz zamanynyń myqty kásipker áıeli, sol ǵasyrdyń «CEO»-sy. Hadısha ananyń kómegi Islam dinin taratýda úlken úles qosqany kóp jaıttan habar beredi. Qazirgi genderlik teńsizdiktiń oryn alyp jatqanynyń taǵy bir sebebi – adamdardyń áıel men erkektiń qarym-qatynasy týraly durys túsinigi bolmaǵandyǵynan. Sondyqtan genderlik teńdik, onyń ózektiligi týraly halyqtyń bilimin arttyrý mańyzdy.
Al amerıkalyq saıasatker Tım Raıan ómirde jumys pen otbasyna birdeı kóńil bólý, bárine úlgerý múmkin emes dep oılaıdy. «О́ıtkeni kez kelgen adam jeke ómiri men mansap arasynda ekeýiniń bireýine basymdyq berýge mindetti», deıdi ol. Barlyq sarapshy ómirlik jar tańdaýda durys sheshim qabyldaý jáne úı sharýasyn teń bólý mańyzdy ekenimen kelisedi. «Alaıda óz sheshimimen úı sharýasyna, balalardyń tárbıesine qaraımyn dep jumys istemeıtin áıelderdi kemsitý, olardyń tańdaýymen sanaspaý, kelispeý durys emes. Ár adamnyń tańdaý quqy bar jáne balaǵa da kóńil bólý asa mańyzdy», deıdi olar.
«Áıelder ómirden bárin ala ala ma?» degen sheshýshi suraqqa barlyq sarapshy: «Eger teń múmkindik pen qoldaý kórsetetin jubaıy bolsa, erlermen jarysyp ketpeı, ómirde dana sheshim qabyldaıtyn bolsa, áıelder ómirden bárin ala alady» degen ortaq qorytyndyǵa kelgen.
Nargıza SMANOVA,
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy
