Maıqaıyń kentindegi qaıǵyly oqıǵaǵa shahta mańynda kenetten paıda bolǵan oıyq sebep bolǵan. Osy oıyqqa túsip ketken avtobýs ishindegi tórt adam opat boldy. Onyń ekeýiniń múrdesi tabylsa, qalǵany áli izdestirilip jatyr. Jantúrshigerlik bul jaǵdaı búkil halyqtyń úreıin týǵyzdy. Al jergilikti turǵyndardyń tipten záre-quty qashyp otyr. Mysaly, sol óńirdegi tilshimiz ótken aıda Maıqaıyń altyn kenishinen 300–400 metrdeı ǵana qashyqtyqta ornalasqan «Shanhaı» shaǵyn aýdany turǵyndarynyń janaıqaıyn jetkizdi. Odan keıin bul shetin másele Májilis minberinen de kóterildi.
Endi dál osyndaı qorqynyshpen kún keshken Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Beloýsov aýlynyń turǵyndary da dabyl qaǵyp otyr. Atalǵan aýyl, shynynda da, taý-ken jumystary júrgizilgen kenishtiń ústinde ornalasqan eken. «Qaýip etkennen aıtamyn» degendeı, jalpy shahta mańynda turatyn eldi mekender jurtynyń bulaısha dúrligýi bekerden-beker emes. О́ıtkeni osyndaı oqys jaǵdaı 2014 jyly Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Rıdder qalasynda oryn alǵan. Onda jer opyrylyp túsip, jeke turǵyn úı jutylyp ketken edi. Abyroı bolǵanda bul úıdiń turǵyndary birneshe mınýt buryn úıden shyǵyp úlgergen. Oıyq Rıdder – Sokolnyı kenishiniń paıdalanylǵan shahtasynyń ornynda paıda bolǵan. Ranking.kz portalynyń habarlaýynsha, sol kezde memlekettik komıssııa oryn alǵan oqıǵanyń birneshe sebebi retinde kásiporyndaǵy tehnologııalyq tártiptiń tómen deńgeıin, topyraqtyń sýlanýyn atady. Budan keıin shahtaǵa ıelik etetin kompanııa oqıǵanyń barlyq saldaryn joıyp, shuńqyrdyń ornyn toltyrǵan. Biraq bul jaǵdaı osyndaı qaýipti oqıǵanyń aldyn alý úshin barlyq taý-ken kásiporyndaryn jappaı tekserýge túrtki bolmapty.
Joǵaryda aıtqan Beloýsov aýlyndaǵy máselege Úkimettiń nazaryn burý úshin Senat depýtattary Olga Býlavkına men Shákárim Buqtuǵytov Premer-mınıstrge saýal joldady. Olar hatynda atalǵan eldi mekende tyńǵylyqty zertteý júrgizýdiń mańyzy men kenishti qaýipsizdendirýdiń túrli ádisin qarastyrý qajet ekenin atap kórsetti.
«2023 jyly ótkizilgen qoǵamdyq tyńdaýlarda jergilikti turǵyndar shahtalardy sý bassa, topyraǵy opyrylyp qulap, sońy adam ólimine soqtyrýy múmkin ekenin aıtyp, narazylyqtaryn bildirdi. Rasymen de, bul aýyl taý-ken jumystarynyń ústinde ornalasqan. Isten shyqqan shahtalar qırap qana qoımaı, qýystardy toltyratyn lastanǵan sý men aýa jer betine shyǵyp, ekologııany ájeptáýir bylǵaıdy. Birneshe onjyldyq ishinde turǵyn úılerdiń jertólelerinde metan men kómirqyshqyl gazy jınalýy múmkin. Bul halyqtyń densaýlyǵyna aıtarlyqtaı zııan keltiredi. О́z kezeginde lastanǵan jerasty sýlary aýyl sharýashylyǵyna da keri áserin tıgizedi», delingen depýtattyq saýalda.
Sonymen qatar senatorlar osyndaı kentterdegi kásiporyndardyń áleýmettik jaýapkershiliginiń bolmaýy, jalpy ónerkásiptik qalalar men basqa da eldi mekenderdi qoldaýdyń tıisti memlekettik baǵdarlamalaryn ýaqtyly ázirlemeý osy aýmaqtarda turatyn halyqtyń quldyraýyna ákelýi múmkin eken alǵa tartty.
Beloýsov aýly turǵyndarynyń janaıqaıyn jetkizgen saýalǵa Úkimet basshysy Oljas Bektenov jaýap berdi. Onyń aıtýynsha, 2022 jyly jeltoqsanda Beloýsov ken ornynda polımetall kenderin óndirýge qatysty 1998 jylǵy 30 qyrkúıektegi №245 kelisimsharttyń qoldanylý merzimi aıaqtalǵan.
«Kelisimshart merziminiń aıaqtalýyna baılanysty jer qoınaýyn paıdalanýshy («BM Mining» JShS) taý-ken jumystaryn júrgizý saldaryn joıý jobasyn ázirledi. Alaıda qoǵamdyq tyńdaýlar barysynda biraz eskertý aıtylyp, teris qorytyndy berildi. Osyǵan baılanysty О́nerkásip jáne qurylys mınıstrligi qazirgi ýaqytta ken ornyn eksplýatasııalaý merzimin uzartý máselesin pysyqtap jatyr. Sonymen qatar memleket «Aýyl amanaty», «Dıplommen – aýylǵa!», «Aýyl – el besigi» baǵdarlamalary aıasynda aýyldyq eldi mekenderge qoldaý kórsetip otyrǵanyn atap ótemiz. Máselen, Beloýsov aýly turǵyndarynyń ómir súrý sapasyn jaqsartý úshin «Aýyl – el besigi» jobasy aıasynda respýblıkalyq bıýdjetten 2021–2022 jyldary 4 jobany iske asyrýǵa 354 mln teńge bólindi», dedi O.Bektenov.
Sonymen qatar Premer-mınıstr árbir óńirdiń geografııalyq, áleýmettik-ekonomıkalyq faktorlary boıynsha ózindik ereksheligi bar ekenin eskere otyryp, depressııalyq aýmaqtardy damytýdyń biryńǵaı baǵdarlamasyn ázirleý tıimsiz dep sanaıtynyn bildirdi. Onyń aıtýynsha, baǵdarlamalyq sharalardy birizdendirý tıisti ekonomıkalyq áser bermeıdi, óıtkeni ár aımaq úshin arnaıy qoldaý sharalaryn ázirleý qajet.
Biz munda óndiristik aımaqtardaǵy turǵyndardyń qaýipsizdigi týraly sóz qozǵap otyrmyz ǵoı. Biraq «bas jarylsa, bórik ishinde, qol synsa, jeń ishinde» degendeı, sol qaýpi basym óndiristiń qazanynda qaınap, basyn qaterge tigip eńbek etip júrgen jandardyń jaıyn da umytpaýymyz kerek. Statıstıkaǵa súıensek, keıingi jyldary elimizde jumysshylardyń eńbek jaǵdaıynda jazataıym oqıǵaǵa ushyraýy shamaly bolsyn azaıyp keledi. Alaıda ónerkásip salasyndaǵy óndiristik jaraqat áli de joǵary deńgeıde tur. Naqtyraq aıtqanda, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń Eńbek jáne áleýmettik qorǵaý komıtetiniń dereginshe, elimizdegi óndiristegi jaraqattanýdyń eń joǵary deńgeıi ónerkásiptik óńirler – Qaraǵandy, Shyǵys Qazaqstan, Pavlodar jáne basqa da oblystarda baıqalady. Zardap shekken árbir besinshi adam – taý-ken metallýrgııa salasynyń jumysshysy. О́tken jyldyń qańtar – qarasha aılarynda óz jumys ornynda 184 adam qaza tapty. Onyń ishinde Qaraǵandy oblysyndaǵy Kostenko atyndaǵy shahtanyń 46 kenshisi de bar. О́kinishtisi sol, óndiriste zardap shekkender men qaza tapqandarǵa qatysty bul soraqy kórsetkish bes jyldan asa ýaqyt boıy ózgere qoı-
mapty.
Negizinde, kásiporyndardaǵy eńbekti qorǵaý máselelerinen basqa, jumys oryndarynyń qaýipsizdigin memlekettik baqylaýda qıyndyqtar bar ekeni baıqalady. Máselen, 2030 jylǵa deıingi Qaýipsiz eńbek tujyrymdamasynda sarapshylar ádette jazataıym oqıǵalardy tergeý nátıjeleri boıynsha buzýshylyqty joıý úshin sharalar ázirlenetinin, biraq onyń qaıdan paıda bolatyny qaperge alyna bermeıtinin kórsetedi. Bul osyndaı tótenshe jaǵdaılardyń aldyn alýǵa jáne máseleni júıeli sheshýge múmkindik bermeıdi.
Sonymen qatar memlekettik eńbek ınspektorlary jergilikti atqarýshy organdardyń qanatynyń astynda bolýy da «jaýyrdy jaba toqýǵa» sebep bolǵan kórinedi. О́ıtkeni ákimdikterdiń jumysyn baǵalar kezde óńirlerdegi óndiristik jaraqat kórsetkishi de eskeriledi. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń sarapshylary 2022 jylǵy statıstıkany taldaǵannan keıin osyndaı qorytyndyǵa kelgen eken. Bulaı paıymdaýǵa sol jyly jeti óńirde jeńil nemese ortasha aýyr jaraqattarmen birde-bir jazataıym oqıǵa tirkelmegeni jetelegen. Al eńbek ınspektorlary osy ýaqyttyń aldynda ákimdikterdiń qaramaǵyna aýysqan edi. Túptep kelgende, kópshilik shynaıy jaǵdaıǵa prokýrorlyq tekserýlerdiń nátıjesinde ǵana kóz jetkizedi.
Mysaly, ónerkásiptik qaýipsizdik salasyndaǵy baqylaý-qadaǵalaý qyzmetiniń qorytyndylary boıynsha ótken jyldyń qańtar – qyrkúıeginde memlekettik organdar tarapynan júrgizilgen tekserýler sany 2,8 esege azaıǵan. Úsh toqsanda barlyǵy 630 ǵana tekserý júrgizilgen. Al 2022 jyldyń qańtar – qyrkúıeginde 1,8 myń tekserý bolǵan eken. Bir qyzyǵy, jospardan tys zertteýler sany 7 eseden astam qysqardy. Mine, osydan kelip eńbek jaǵdaıyndaǵy buzýshylyqtar sany da azaıǵany baıqalyp otyr. Derek keltire ketsek, byltyr toǵyz aıda óndiristik oryndarda nebári 15,5 myń ereje buzý tirkeldi. Bul 2022 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 1,8 ese az. Sáıkesinshe aıyppuldar sany áldeqaıda qysqarǵan.
«Adamdy adam etken – eńbek» deımiz. Biraq adam ómiriniń qymbat ekenin qashanda qaperde ustap, eńbektegi qaýipsizdikti, jalpy aınalaǵa janashyrlyqpen qaraýdy qunttaǵan jón.
