Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
«Toryǵý» sózin qısynsyz qoldanyp otyrǵan joqpyz. Sebebi búgingi kıno keńistigindegi óner tilinde júrip jatqan óreskel óresizdikter eriksiz osyndaı oıǵa jeteleıtini ras. Iá, qazaq kınosynda qordalanǵan másele kóp. Sonyń negizgisi hám ózektisi – til máselesi. Qarap otyryp qarnyń ashady, tyńdap otyryp tózimiń túgesiledi. Tipti otbasyńmen birge otyryp kıno kórý múmkin bolmaı bara jatyr.
Senbeseńiz, kınoteatrǵa baryp kez kelgen otandyq fılmniń kórsetilimine bılet alyńyzshy. Jalpyhalyqtyń deńgeıde prokatqa shyqqan fılmderdiń tıtryndaǵy órip júrgen grammatıkalyq qatelerdi esepke almaǵanda, keıipkerler dıaloginde dúbaralyq pen qulaq tundyrar beıádep sózden-aq sharshap shyǵasyz. Ondaıda oıǵa belgili brıtandyq hám amerıkalyq kınorejsser, ssenarıst, prodıýser Alfred Hıchkoktyń «Uly fılm jasaý úshin úsh nárse kerek: ssenarıı, ssenarıı jáne taǵy da ssenarıı» degen áıgili sózi orala berdi.
Al búgingi kınogerlerimiz ne deıdi? Keıipkerleriniń qazaqsha-orysshany aralastyra sóılegen dúbara tili men boǵaýyz sózsiz kúldire nemese oıyn jetkize almaıtyn deńgeıin «ómirge jaqyndatqymyz, shynaıy fılm túsirgimiz keldi, qoǵamda bar jaǵdaılar ǵoı» dep túsindirýge tyrysady. Ol shynymen solaı ma? Álbette joq! Shyn mánindegi, talantty adam eshqandaı boqtyq sózsiz-aq kórermenin baýrap alatyn fılm nemese serıal túsire alsa kerek. О́kinishtisi sol, kınogerler óziniń shyǵarmashylyq álsizdigi men qııal jupynylyǵyn julmalap ákelip qoǵamǵa, zamanǵa jamaı beretindigi.
Dese de bul kóz juma qaraıtyn, mán bermeı ótip ketetin másele emes. Sebebi tilde tutas ulttyń taǵdyry jatyr. Oıymyzdy kınotanýshy, ónertaný kandıdaty Názıra Rahmanqyzynyń myna biri pikiri qýattaıdy: «Qazir kitap oqýdan góri, ekranmen tárbıelenip jatqan tutas bir urpaq ósip keledi. Mine, osy tusta kıno túsiremin deıtin árbir adam tek búgingi kún úshin emes, bolashaq úshin de jaýapty ekenin sezinýi kerek dep oılaımyn. О́ıtkeni kınodaǵy til máselesi ulttyq ıdeologııamyzben de tyǵyz baılanysty. Tili joǵalǵan ulttyń bolashaǵy qandaı bolatyny aıtpasa da túsinikti ǵoı. Qazir bizdiń kórermen kóbine ekranǵa jıi shyǵyp júrgen kommersııalyq fılmdermen etene tanys. О́kinishke qaraı, búgingi qazaq kınosyn sol fılmder arqyly qabyldaıdy. Onyń ústine sońǵy jyldary ınternet keńistiginde eki sóziniń biri boqtyqtan turatyn qazaqstandyq veb-serıaldary kóbeıip ketti. Jáne qorqynyshtysy – bul úrdis qalypty jaǵdaıǵa aınalyp barady. Buǵan dál qazir mán bermesek, bolashaqta sheshilýi qıyn úlken máselege aınalyp ketýi ábden múmkin. Al endi memleket qarajatyna túsiriletin fılmder bul jaǵynan múmkindiginshe qadaǵalanady. Jobalardy irikteıtin arnaıy saraptaý alqasy bar, sol komıssııa jańaǵydaı bylapyt sózderdiń ekranǵa shyqpaýyna asa nazar aýdarady. Árıne, solaı bolýǵa tıis te», deıdi kıno synshy.
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Bekjan Turystyń da pikiri osy oımen toqaılasty. Akter aıtady: «Qazir batysshyl bolyp aldyq. Bizde bári qoıyrtpaq. Qazaqsha, oryssha sózder, onymen qosa boqtyq sózder aqtarylyp, jan dúnıeńdi jalańashtandyryp jiberetin tirkester kóp. Otbasyńmen otyryp kıno kóre almaısyń. Eń ókinishtisi – sol kınolarda seniń áriptesińniń júrgeni. Men osyndaı nársemen kúresip júrsem, meniń áriptesterim sol jerde júredi. Bul da bir janbaǵystyń kórinisi shyǵar. О́ner degen – halyqtyń ar-ojdanynyń kórkemdik beınesi. Buryn ónerdiń salmaǵy ar-uıatpen ólshenetin. Qazir ardan attap ketip jatyrmyz. Jańaǵydaı arzan dúnıelerge aqsha úshin barady. Bálkim, tanylý úshin baratyn shyǵar. Men úıtip tanymal bolmaı-aq qoıaıyn», – dep qazaq kınosyn ashyna synady.
Iá, sońǵy kezde túsirilip jatqan fılmderdiń qaı-qaısysyn alyp qarasań da shubar tilmen sheberligin ushtaǵan akterler, boǵaýyz sózdi beınelilik dep bilgen rejısserler qatarynda shek joq. Qazir kınonyń tili ómirdiń tili bolyp bara jatqandyǵy jalǵan emes. Aýzyzeki tilge salyp ssenarıı jazatyndardyń, ony fılm etip túsiretinderdiń de bar maqsaty óner týdyrýdan buryn, aqsha tabýǵa telingen. Áıtpese, memlekettik tapsyrys negizinde fılm túsiretinderge «Temeki shegýge, boqaýyz aıtýǵa jáne araq ishýge bolmaıdy» degen sııaqty birqatar shekteý bar. Biraq bizdegi búgingi kıno túsirýshilerdiń kópshiligi jeke óz qarajatyn jumsaıtyndyqtan, «qazanshynyń óz erki, qaıdan qulaq shyǵarsa» dep kesip aıta da alady. Jáne olar túsirgen fılmder, ókinishke qaraı, kassalyq tabystyń kóshin bastap tur. Máselen, «Kelinjan» serııalyndaǵy Aısara róli arqyly tanylǵan aktrısa Darıǵa Badyqovanyń prodıýserligmen túsiriligen «Taptym-aý seni...» komedııasy bılet satý jaǵynan sensasııa jasady. Tipti atalǵan fılmniń kassalyq túsimi gollıvýdtyq «Avatar: Sý joly» kartınasyn basyp ozǵan. Ticketon bılet satý júıesiniń aqparatyna súıensek, bul fılm ótken jyly 1,54 mlrd teńge jınaǵan. Al gollıvýdtyq fılmniń tabysy 1,17 mlrd teńgege jetken. Sóıtip, «Taptym-aý seni...» osyǵan deıin otandyq komedııalyq fılmder ishinde 1,3 mlrd teńge tabyspen kóshtiń aldyn bermeı kelgen Nurlan Qoıanbaevtyń «Qazaqsha bıznesin» shań qaptyrdy.
Dese de prokatqa shyqqannan-aq kórermenin kınoteatrǵa aǵyltqan fılmniń kórkemdik deńgeıin de dál solaı aıta almaıtynymyz ókinishti. О́ıtkeni keıipkerleriniń aýzynan tógilip jatqan beıádep sózder qulaq tundyratyn fılmdi sońynan deıin tamashalap otyrýdyń ózi muń. Biraq soǵan qaramastan kassada bılet qaldyrmaı, kınoteatrdy lyq toltyrǵan kórermenniń qarasy qalyń. Beıádep sózdi de, «KVN»-niń deńgeıindegi qarabaıyr qaljyńdy da, beıbereket sıýjetti de esh talǵam, qıyndyqsyz qylǵytyp otyrǵan sol baıaǵy qarapaıym kórermen. Nópir halyqpen birge kınoteatr tórinen tabylǵan rejısser Ermek Tursynov fılmnen shyqqannan keıin-aq «eldi uıytqan» komedııany katastrofaǵa teńep, emosııasyn jasyrmady: «Kıno salasy tutas degradasııaǵa ushyrap otyr. Men ony tipti dıversııa dep ataımyn. Munyń bári kóz aldymyzda bolyp jatqan nárse. Jalqaýlanbaı, motosıklge mingen áıel týraly áneýbir «Taptym-aý seni...» degen kınoǵa baryp qaıttym. Bul – katastrofa! Al zaldar lyq toly. Ultymyzdyń ýlanǵany sonshalyqty, olardyń bári kınony tapjylmaı kórip shyqty. Kórip otyrǵandardyń bári baqytty. Ornymnan turyp, «Aý, halaıyq, senderdi aldap soǵyp jatyr, myna kınonyń bári ótirik, nemenege kórip otyrsyzdar?» degim keldi. О́kinishke qaraı, qaıdaǵy bir akterler men rejısserler qaptap ketti. Ekran byt-shyt. Sondyqtan kınoǵa senzýra engizý kerek, dep shyr-pyr boldy.
Rejısser alańy oryndy. Shynymen-aq, ónerdi aqsha tabýdyń quraly kórip, talǵamdy-talǵamsyz fılm túsirýshilerdiń qatary kóbeıip ketti. Kassalyq tabys ónerdiń ólshemine aınalǵandaı. Sondyqtan bolsa kerek, «Taptym-aý seni...» komedııasyn túsirgen Darıǵa Badyqova qazir «Tastaımyn-aý seni...» degen jańa fılminiń túsirilimine kirisip ketti. Kórdińiz be, «Taptym-aý seniniń» tabysyna dandaısyǵan Darıǵa endi fılmniń ataýyna deıin qarabaıyrlyqqa uryndy, «Tastaımyn-aý seni...» dep máz. Al onyń deńgeıin boljamaı-aq, ataýynyń ózinen-aq kóp nárse ańaǵrýǵa bolatyndaı. Haıp qýyp, ult ónerin orǵa jyǵyp berip jatqan mundaı psıhologııa álbette alysqa aparmasy anyq. Munyń sebebin kınotanýshy Dana Ámirbekova bylaı dep tarqatady: «Búginde ekranǵa jol tartqan fılmderdiń basym kópshiligin áýesqoı rejısserler jaryqqa shyǵaryp jatyr. Olar kınoındýstrııaǵa KVN-nan, ázil-ysqaq teatrlarynan, akterlikten, ánshilikten kelgen shoý-bıznes pen toı-bıznes ókilderi. Fılm túsirgishter kıno óneriniń tabıǵatyn, tilin túsinbeıtin, onyń erekshelikterin áli de tolyqqandy meńgermegen «mamandar». Senimdilikteri sondaı, óz fılmderine ózderi ssenarıı jazady. Al kınonyń álippesin úırenbegen, janr erekshelikterin túsinbeıtin, tabıǵatyn bilmeıtin adam konseptiden daıyn ssenarııge deıingi satylaryn ózi túsinbeı jatyp, kórermenge qandaı oı aıtýy múmkin? Qazaq kınosynyń tiliniń shubarlanýy, boqtyq, bylapyt sózderdiń qoldanylýy bizdiń kınogerlerimizdiń mádenıeti men ıntellektýaldyq deńgeıinen habar beredi. Salem social media-nyń ózi ne bolsa sony kórsetetin boldy» dese, kınoakter Nyshanbek Jubanaev: «Búgingi fılm túsirýdi kınoǵa qatysy joq adamdar oıynshyq qylyp alǵan sııaqty. Aqshasy bardyń bári osy salaǵa aralasatyn boldy. Kıno saýdaǵa aınalyp ketkendeı. Al talant pen talǵam, bilim men tájirıbe máselesi sońǵy orynda. Dese de búgingi kıno túsirgish adamdar qur jalańbut ambısııaman alysqa ketip qalýǵa bolmaıtynyn da eskerýi kerek dep esepteımin. Ol ónerdi óshirmese, ósirmeıdi» dep kesip aıtty.
Iá, bizdińshe de ónerdiń basty mıssııasy óre bolýy kerekteı bolady da turady. Sebebi kásibılik bar jerde kórkemdik, óre bar jerde óner týady. О́ner árqashan ómirden sál de bolsyn bıik bolýǵa tıis. Al bizde kerisinshe, «óner – ómirdiń aınasy» degen qanatty sózdi negiz etip, qarabaılyqqa urynatyndar kóp. Sonyń saldarynan qazirgi qazaq kınosynyń otbasy, oshaq qasynan ary asa almaı otyrǵany da shyndyq. Taqyrybyna saı tili de qaradúrsin. Sondyqtan da óner desek, eń áýeli óremizdi, talǵam desek tilimizge mán bergenimiz lázim. Sebebi ekran eldi, kıno tutas ultty tárbıeleıdi.
Iá, kıno – qoǵam aınasy. Al siz aınaǵa qaradyńyz ba? Neni kórdińiz?
