Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
О́tken jylǵy kórsetkishti baǵdarlasaq, elimizde 8,4 mln adamnyń kredıti bar. Shamamen 1,7 mln otandasymyz nesıesin tóleı almaı júr. Demek halyqtyń 84 paıyzynyń bank aldynda qaryzy bar. Bul – nesıe máselesiniń qanshalyqty kúrdeli ekenin ańǵartady. «Jastar» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń «Aýyl jastaryn damytýdyń áleýmettik-mádenı aspektileri» atty saraptamalyq baıandamasynda aýyl jastary arasynda nesıe alý joǵary deńgeıde ekeni kórsetilgen.
«Saýalnamaǵa qatysqandardyń jartysynda 50,2% jabdyqqa nemese jıhazǵa nesıe, bólip tóleý (paıyzsyz nesıe) bar. Bul aýyl jastarynyń edáýir bóligi ómirge qajetti zattardy satyp alýda materıaldyq qıyndyqtarǵa tap bolady degen qorytyndyny taǵy bir ret rastaıdy. Bylaısha aıtqanda, árbir ekinshi jas aýyl turǵynynyń turmystyq zattardy satyp alýǵa qarajaty joq. Oǵan qosa respondentterdiń jartysyna jýyǵynyń 46,1% tutynýshylyq nesıesi bar. Sondaı-aq 26%-y kıimdi nesıege alady. Osylaısha, tutynýshylar nesıelik qarajatty tek uzaqmerzimdi taýarlardy satyp alý úshin emes, kıim satyp alý sııaqty qazirgi qajettilikterdi qanaǵattandyrý úshin de paıdalanady. Mundaı minez-qulyq kóptegen shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbektiniń bólip tóleýdi, banktik baǵdarlamalar arqyly taýarlardy satyp alýdyń ártúrli jolyn usynýyna baılanysty da bolýy múmkin», delingen baıandamada.
Kıim-keshek, jıhaz, jabdyqtar nesıesiniń bolýy úı sharýashylyǵyndaǵy qaryz júktemesiniń artýyna ákeledi. Iаǵnı jastar bıýdjetti josparlaýǵa jáne nesıeni óteý múmkindigin esepteýge jetkilikti kóńil bólmeıdi degen sóz. Saldarynan túrli mıkrokredıttik uıymnyń qyzmetine júginedi.
«Respondentterdiń tek 7,9%-y bankterde jáne mıkrokredıttik uıymdarda eshqandaı qaryzy joq ekenin atap ótti. Bul saýalnamaǵa qatysýshylardyń onnan bir bóliginen az. Suralǵandardyń jartysy ǵana belgili bir dárejede nesıelerin ýaqtyly óteı alatynyn belgilegen. Alaıda 21%-y nesıelerin óteı almaıtyndyqtaryn moıyndaǵan. Tipti 12%-y aı saıynǵy tólemderdi óteý shyǵyndaryn múldem kótere almaıtynyn habarlaǵan. Budan aýyl jastarynyń qarjylyq daıyndyǵynyń jetkiliksizdigi nemese olardyń múmkindikteri men mindettemeleri týraly bile bermeıtini baıqalady», dep kórsetilgen «Aýyl jastaryn damytýdyń áleýmettik-mádenı aspektileri» atty saraptamalyq baıandamada.
Sondaı-aq qujatta jastardyń 15 paıyzy ǵana qolma-qol aqsha jınaı alatyny jazylǵan. Jas shamasyna shaqsaq, 29 ben 34 jas aralyǵyndaǵylar qarajatty únemdeýge kóp kóńil bóletin kórinedi. О́ıtkeni basym kópshiligi bul tusta otbasyn qurý, uzaqmerzimdi maqsattardy josparlaý týraly oılana bastaıdy. Al anda-sanda aqsha jınaıtyndar – 19-dan 23-ke deıingi jáne 24-ten 28 jasqa deıingi azamattar. Sarapshylardyń aıtýynsha, qarjylyq saýat qala men aýyl jastarynda túrli ómirlik jaǵdaıǵa baılanysty qalyptasady.
«Jumyspen qamtylý jáne ekonomıkalyq jaǵdaı: jastardyń qarjylyq erkindigi aýyldyq jerdegi jumysqa ornalasý múmkindigine jáne ekonomıkalyq jaǵdaıǵa baılanysty. Eger aýylda jumys oryndary men jumysqa ornalasý perspektıvalary bolsa, jastar qarjylyq turaqtylyqqa erterek qol jetkize alady. Al joǵary bilim nemese kásibı biliktilik olardyń jalaqysy joǵary jumysqa ornalasýyna, tıisinshe, qarjylaı derbes bolý múmkindigin aıtarlyqtaı arttyrady. Aýyl jastary ádette otbasylyq ómirge erte aralasady. Iаǵnı shańyraqtyń ishki-syrtqy sharýasyna belsene aralasady. Bul da qarjylyq saýattyń qalyptasýyna yqpal etedi», dedi áleýmettaný salasynyń PhD Gúlim Dosanova.
Áleýmettanýshynyń sózin rastaǵan Qostanaı oblysynyń turǵyny Meńdiǵalı Oshaqbaev ata-anamen birge turatyn jastarda qarjylyq saýat kóp jaǵdaıda kesh qalyptasatynyn alǵa tartty.
«Aýyl jastarynda erkindik az. Olar aýylda ata-analarymen birge turady, olardyń qarjysyn bárine ortaq bóledi. Sondyqtan qarjylyq táýelsizdik 30 jastan keıin keledi. Al qala jastary oqýǵa túsken kezden bastap jeke qarjylyq táýelsizdikke ıe bola bastaıdy», dedi M.Oshaqbaev.
Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi byltyr 18-den 63 jasqa deıingi jáne odan úlken toptardyń qarjylyq saýatyna saýalnama júrgizgen. Oǵan respýblıkalyq mańyzy bar úsh qaladan jáne ózge óńirlerden 3 myń adam qatysqan. Nátıjelerine kóz salsaq, 30 ben 49 jas aralyǵyndaǵy respondentterdiń 35,6%-y óz aqshasyn ata-analaryna senip tapsyratynyn aıtqan.
«Lımıtten joǵary shyǵys jumsalǵan jaǵdaıda árbir úshinshi respondent qaryz alǵan (38,9%) jáne kredıtti paıdalanǵan (35,9%), onyń ishinde respondentterdiń 12,5%-y mıkrokredıtterge júginedi, 7,5%-y onlaın kredıt resimdeıdi. Olardyń tórtten bir bóligi jeke jınaqtaryn paıdalanǵan bolsa (23,7%), taǵy 13,1%-y depozıtten qarajatyn alǵan. Keıingi eki jylda eń kóp taralǵan qyzmetter avtokredıtteý (43%), zeınetaqy annýıteti (40,3%), tutynýshylyq kredıt (39,9%) jáne debettik karta (39,8%) boldy. Bolashaqta depozıt (38,8%), ıpoteka (39,4%) jáne onlaın kredıt (39,7%) qyzmetterine suranys saqtalady», delingen qujatta.
Búginde áleýmettik jelide qarjylyq saýat týraly kýrstar, paraqshalar kóp. Zertteýde de qarjy jónindegi bilimniń negizgi kózi (48,2%) retinde osy tetikterdi kórsetedi. Demek bul – qoǵam qajettiligi. Áleýmettik jelilerde belsendi psıholog, qarjyger Roza Áshirbaevanyń sózinshe, adamnyń psıhıkasy segiz jasyna deıin qalyptasyp qoıady. «Iаǵnı ata-ana balaǵa sol kezeńge deıin qandaı sezim uıalatsa, úlken ómirge sol qalyppen qadam basady», deıdi.
«Bala úıde ata-anasynyń aqsha úshin bolǵan áńgimesin tyńdap, urys-janjalyn kórip ósedi. Tipti óziniń qolyna túsken qarjyny áke-sheshesiniń alyp qoıǵanyna nazar salady. Osylaısha, balada aqsha týraly bastapqy aqparat júıelenedi. Mıynda beısanaly túrde aqparat bolady. Artynsha ádet túzeledi. Sondyqtan ár azamat aldymen «Qarajatty qalaı jumsaımyn, bala shaqtaǵy ásermen baılanysy bar ma?» dep taldaýy qajet. Qazir kóp jas aılyq kúnkóristiń esebine ǵana ómir súredi. О́zine esep júrgizbeıdi. Qarapaıym ǵana mysal keltireıin, otandastarymyzdyń basym bóligi bankten nesıe alarda onyń sharttaryn muqııat oqymaı, qol qoıa salady. Odan qaldy úıge kelgen tólemderge de mán berip qaramaıdy. Esesine jańalyqtardaǵy «belgili bir soma bıýdjetten bólindi» degen formattaǵy aqparattarǵa «halyqtyń aqshasy...» dep neshe túrli pikir qaldyryp jatady. Negizi aqshanyń aınalymyn bilseńiz, kez kelgen mınıstrlik, ákimdik sekildi memlekettik organ saıtyna kirip, ol qarjynyń qaıda, qalaı jumsalyp jatqanyn kórýge bolady. Sondyqtan qarjylyq saýattyń azamattyń sanasynda myqtap bekigenin qalasańyz, úıdegi kiris pen shyǵystyń parqyn bala kezden túsingen abzal», dedi sarapshy.
Áleýmettanýshylardyń pikirinshe, azamattardyń qarjylyq bolashaǵyn jaqsartý úshin memleket, bıznes jáne bilim berý tarapynan birlesken is-áreket qajet. Ásirese mektep kýrstaryn, bilim berý mekemelerindegi sabaqtardy jáne eresek adamdarǵa arnalǵan oqytý baǵdarlamalaryn qamtıtyn baǵdarlamalardy jasaqtaý kerek. Buǵan qosa mamandar qarjy týraly paıdaly málimetke qoljetimdilikti arttyrý úshin ınvestısııalardy qadaǵalap, qaryzdy basqarýǵa kómektesetin arnaıy otandyq qosymsha oılastyrýdy usyndy.
