Sýretti túsirgen Iýrıı BEKKER
Jelide jeldeı esken jalǵan-shyny aralas aqparattar onsyz da úreı bılegen jurttyń júıkesin tıtyqtatqany ras. Ásirese kópqabatty úılerdiń turǵyndary úılerine qaıta kirer-kirmesin bilmeı ekiudaı kúıge tústi. Tal túste qala kóshelerinde keptelis bolyp, jurt jer úıde turatyn týys-týǵandaryna aǵyldy. Ekinshi aýysymdaǵy sabaqtar toqtatylyp, mektep pen balabaqsha tárbıelenýshileri úıge qaıtaryldy.
Qala ákimi Erbolat Dosaevtyń jetekshiligimen shuǵyl komıssııa qurylyp, tótenshelikter qala turǵyndaryna 16.00-ge deıin ashyq alańda nemese arnaýly pýnktterde bolý kerektigin eskertti. Ákimdiktiń baspasóz qyzmeti saǵat 13.00-de qalada 384 qabyldaý orny jumys istep turǵanyn, olardyń deni mektepter men balabaqshalarda, joǵary oqý oryndarynyń ǵımarattary men stadıondarda ornalasqanyn habarlady.
Tótenshe jaǵdaılar departamenti qala turǵyndaryn sabyrlyq saqtap, tek resmı aqparatqa qulaq asýǵa shaqyrdy. Sebebi Whatsapp hat-habar jelisinde «aıǵaıǵa aıtaq qosqan» jalǵan habarlamalar jappaı tarap jatty. Jurt kókeıindegi «Zilzala munan da joıqyn ekpinmen qaıtalana ma?» degen suraqqa tıisti oryndar tús aýa jaýap berdi.
«Seısmıkalyq baqylaý men zertteý ǵylymı ortalyǵynyń jaǵdaıdy baǵalaý jónindegi komıssııasy aldaǵy kúnderi Almaty aýmaǵynda kúshti jer silkinisteri bolmaýǵa tıis degen qorytyndyǵa keldi. Operasııalyq seısmıkalyq derekterdi taldaı otyryp, komıssııa 2024 jyldyń 4 naýryz kúni 12 saǵat 20 mınýtta polıgonda seısmıkalyq jaǵdaı turaqty ekenin atady. Naýryzdyń 4-i kúni saǵat 11:22 mın (Grınvıch boıynsha) Qazaqstan men Qyrǵyzstan shekarasynda magnıtýdasy Mrv=6.1 tirkelgen jer silkinisi Almatyda 5 ball, epısentrde MSK-64 shkalasy boıynsha 5-6 ball boldy. «Seısmıkalyq baqylaý men zertteý Ulttyq ǵylymı ortalyǵy» JShS seısmıkalyq jaǵdaıdy baǵalaý jónindegi komıssııa jaqyn arada kúshti jer silkinisteri 70% kútilmeıtinin, alaıda eleýli qaýip tóndirmeıtin qaıtalama dúmpýler bolýy múmkin ekenin aıtty. Ǵylymı ortalyq baqylaýdy jalǵastyrady. Joǵaryda atalǵan komıssııanyń kelesi otyrysy 6 naýryzda ótedi», dep habarlady TJD baspasóz qyzmeti.
Tabıǵattyń dál qaı kezde tosyn minez tanytaryn ázirge eshbir ǵylym tap basyp aıta almaıdy. Dese de Almatynyń seısmıkalyq qaýipti núktede ornalasqany ǵylymı turǵydan dáıektelgen dúnıe. Qańtardaǵy jaǵdaıdan keıin Prezıdenttiń tóraǵalyǵymen arnaıy jıyn ótip, Almatyǵa salmaqty seısmıkalyq saraptama qajettigi, jaǵdaıdyń aldyn alý men saqtyq sharalarynyń sapasyn kúsheıtý jiti tapsyrylǵan bolatyn.
«Jaman aıtpaı jaqsy joq». Tótenshe jaǵdaı bola qalsa, ǵımarattar tótep bere ala ma? Buqarany mazalaǵan basty saýaldyń biri osy. Almatyda salynǵanyna jarty ǵasyrdan asqan, tipti 70-80 jylǵy taıaǵan turǵyn úıler az emes. Dúleı dúmpý túgili, qıt etse qısaıyp qalatyn sapasy tómen qurylystar jaýapty sátte syr bermese ıgi. Almaty qalalyq Josparlaý jáne ýrbanıstıka basqarmasy jer silkinisi saldarynan birdi-ekili ǵımarattardyń tóbe sylaǵy túsip, qasbetti árleý materıaldarynyń elementterine zaqym kelgenin jetkizdi. Mamandar bul zaqymdanýlar tirek konstrýksııalarynyń buzylýyna jatpaıtynyn, mundaı jaǵdaıǵa tap bolǵan nysandardyń tizimi saraptamalyq tekserýden ótetinin málimdedi.
«Qańtardyń sońynda bolǵan jer silkinisiniń shyǵý tarıhy bizge belgili edi. Qytaıdaǵy joıqyn dúmpýdiń qaıtalama terbelisi ekenin bildik. Osy jolǵy silkinis Almatyǵa tym jaqyn jerde boldy. Arada qansha saǵat ótse de qaıtalama dúmpý bolmady. Osy jaǵy meni oılandyryp otyr. Mundaı jaǵdaılar sırek kezdesedi. Dúmpýdiń oshaǵy jaqyn jerde ekenin birden sezdim. Degenmen úreıge jol bermeý qajet. Buryn bul aýmaqta joıqyn jer silkinisi birneshe ret bolǵan. Bul turǵyda 1887 jylǵy Vernyı jer silkinisin jáne 1911 jylǵy Kemın jer silkinisin ataýǵa bolady. Taý qoınaýynda bizge beımálim nebir tektonıkalyq úderister júredi. Qalaı degende de saqtyq sharalaryna muqııat bolǵan abzal. Dúmpý 6-7 balldan assa, bul úlken qaýip týdyrady», deıdi seısmolog ǵalym Álqýat Nurmaǵambetov.
– Qazir tynyshtyq kezeńi aıaqtalyp, belsendilik bastaldy. Sondyqtan turǵyndar men qala bıligi barlyq jaǵdaıǵa daıyn bolýy kerek. Tabıǵatqa sabyr bersin. Eger de bir jaǵdaı bola qalsa, eshkim bizdi saqtap qala almaıdy. Uzaqmerzimdi boljam boıynsha Almatynyń qatty jer silkiný jaǵdaıy joǵary aımaq ekeni keńes zamanynan beri aıtylyp kele jatyr. Ol kezde bul másele tereń zerdelenip, talap qatań saqtalatyn. Halyqtyń amandyǵy bárinen mańyzdy. Qumyrsqanyń ıleýindeı qabattastyra salynǵan qurylystar ashyq alańqaılardy taryltyp, qaýipsizdik máselesin qıyndatyp otyr. Bastysy halyq dúrlikpeı, saqtyq sharasyna sanaly kózben qaraǵany abzal, – deıdi qoǵam belsendisi Máýlen Sybash.
Jer silkinisi qas qaǵym sátte ótedi. Seısmıkalyq belsendi aımaqta turatyn árbir azamat kez kelgen tosyn oqıǵaǵa daıyn bolýy kerek. Ár toqsan saıyn ótetin seısmıkalyq jattyǵýlarda «apat oryn ala qalsa, azamattar úıde jáne jumys oryndarynda ne isteýi, qalaı qorǵanýy qajet?» degen saýaldarǵa jaýap beriledi. О́z jaqyndarynyń qaýipsizdigine salǵyrt qaramaıtyn azamattar saqtaný saýatyn arttyryp, ınternettegi arnaıy nusqaýlyqpen tanysqany abzal. Mamandardyń aıtýynsha, basty másele – turǵyndardy úreılendirmeý. О́ıtkeni jappaı úreı beleń alsa, jaǵdaı ýshyǵa túsedi. Máselen, jer silkinýi kezinde ǵımarattardyń syrtqy qabyrǵalary eń qaýipti sanalady.
«Almaty qalasynyń turǵyndary terbelisti sezine salysymen qaýipsizdikti oılaýy kerek. Olar aldyn ala otbasy múshelerimen birge úı ishindegi qaýipsiz aımaqtardy anyqtap, apat bola qalǵan jaǵdaıda sol jerge jetý kerektigin bilgeni jón. Úıde eń qaýipsiz jerler – negizgi qurylymdyq qabyrǵalar, esik jaqtaýlary. Tótenshe jaǵdaı kezindegi durys áreket sizdiń aman qalýyńyzǵa sebep bolýy múmkin. Bizdiń maqsatymyz – halyqqa qalaı saqtaný keregin túsindirý, olardy arnaýly erejelermen tanystyrý», deıdi tótenshelikter.
ALMATY
