Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Jalpy, jasyna qaraı kemsitýshilikke ushyraıtyn mundaı jaǵdaı álemde eıdjızm degen termınmen sıpattalady. Bul uǵymdy alǵash ret 1969 jyly AQSh-tyń qartaıý jónindegi ulttyq ınstıtýtynyń dırektory Robert Nıl Batler engizdi. Ol atalǵan termındi basynda tek egde jastaǵylardy alalaý máselesin kórsetý maqsatynda qoldanǵan eken. Biraq keıin kele ómir jolyn endi bastaǵan jastar da tájirıbesiniń joqtyǵynan taýy shaǵylyp, osyndaı kúıge dýshar bolatyny baıqala bastaǵan. Osylaısha, eıdjızm uǵymynyń aýqymy ulǵaıǵan. Degenmen bul ataý kóbine qaǵajý kórgen qartań adamdarmen astasyp ketken jáne másele dúnıejúzinde qarııalardyń qatary artqan saıyn ýshyǵa túsken.
Qarııalardy kemsitetin keleńsiz kórinisten bizdiń elimiz de ada emes. Sebebi keıingi jyldary Qazaqstanda qart azamattardyń úlesi shamamen 11%-ǵa jetti. Halyqaralyq standarttar boıynsha halqynyń 7%-yn qarııalar quraıtyn memleket qartaıyp bara jatqan elder sanatyna jatady eken. Bul ólshemge salǵanda, Qazaqstan da «qartaıyp» barady. Olaı bolsa, eıdjızmge jol bermeý máselesi nazardan tys qalmaýy kerek.
Kemsitýshiliktiń bul túri kóbine jumys izdeý kezinde baıqalatynyn aıttyq. Ásirese elýdi eńsergender «eki qolǵa – bir kúrek» taba almaı aıaǵynan tozady. Bul jastaǵy azamattarǵa qolynan keletin jumys tabyla qoıǵanymen, jumys berýshiler jasyna qarap, mundaı mamandardy qolaı kóre bermeıdi. Osylaı ábigerge túsken kisilerdi aınalamyzdan jıi kezdestirýge bolady. Biraq bul máseleni arnaıy qarastyryp, naqty statıstıka túzilip, zertteý júrgizý jaǵy kemshindeý bolyp tur.
Osy oraıda nazarymyzǵa «Head Hunter» kompanııasynyń júrgizgen zertteýi ilikti. Bul – elimizdegi jumys berýshiler men jumys izdeýshilerdi bir alańda, ıaǵnı ınternet keńistiginde túıistiretin portal. Biraq jasy egde tartqan mamandar osy tetikti jıi qoldana bermeıdi ári qashyqtan jumys isteýge beıildi emes. Mysaly, atalǵan portalda 2021 jyly 3 mıllıonnan asa jumys izdeýshi tirkelse, sonyń tek 2,4%-y ǵana 55+ jastaǵylar eken. Atap ótetin bir jaıt, bul portalda jumys berýshi habarlandyrý jarııalaǵanda úmitkerden jasy men jynysyn kórsetýdi talap ete almaıdy. Mundaı habarlandyrýlar kemsitýshilik dep sanalyp, saıt tarapynan buǵattalady. Sonymen HH zertteýi boıynsha 55 jastan asqan adamdardyń jumysqa ornalasa almaýynyń bir sebebi – talap etiletin tabys deńgeıi. Álbette, jumys berýshilerdiń jas ári qabiletti mamandardy qabyldaýdy jón kóretini belgili. Alaıda olarǵa demografııalyq daǵdarys, mamandardyń tapshylyǵy tańdaý qaldyrmaıdy-mys. Sondyqtan elýdi eńsergender de suranysqa ıe. Bul rette olardyń tájirıbesiniń moldyǵy da oń jaǵynan baǵalanady. Esesine ondaı mamandar kóbine biliktiligin buldap, joǵary jalaqy suraıtyn kórinedi. Sondaı jaǵdaıda jumys usynýshy amalsyzdan tájirıbesi az bolsa da, kóp jalaqy talap etpeıtin jastardy alýǵa májbúr bolady. Degenmen mundaı másele de jasqa baılanysty kedergi retinde sanalyp, alalaýshylyqqa jatady eken.
Rasymen, kóptegen salada maman jetispeýshiligi seziletin qazirgi ýaqytta qaı jasta bolsa da óz isin biletin, tájirıbesi tolysqan mamanǵa jumys tabylady. Mysaly, 58 jastaǵy astanalyq Nýrıddın Elmuratovqa osy ýaqytqa deıin ózi jumys istep kelgen kásiporyn taratylǵanda, jan-jaqtan suranys túsipti.
«Men elordadaǵy iri kompanııa «Sesnaǵa» qarasty bir enshiles kásiporynda jumys atqaryp keldim. Mamandyǵym – ınjener-energetık. Biraz ýaqyt buryn bir sebeptermen bizdiń kásiporyn jumysyn toqtatady. Sol ýaqytta ózimmen qyzmettes bolǵan kóptegen mamanǵa basqa jaqtardan suranys túsip, tez-aq jumys aýystyryp ketti. Jasymnyń alpysty alqymdap qalǵanyna qaramastan maǵan da usynys boldy. Biraq qanshama jylǵy eńbegimdi, tájirıbemdi eskerip, kompanııa basshylyǵy basqa enshiles kásiporynǵa aýystyrýdy jón kórdi. Jalpy, jas ulǵaıǵan saıyn eńbek jaǵdaıynda belgili bir kedergiler paıda bolatyn shyǵar, biraq bilikti mamandar qashanda jumyssyz qalmaıdy dep oılaımyn», dedi ol.
Áleýmettanýshy Gúlmıra Ileýova elimizde eıdjızm máselesi eki myńynshy jyldardyń basyndaǵydaı ótkir emes ekenin alǵa tartty.
«Qazir jasy egde tartqan, jumyssyz qalǵan mamandardy burynǵy jumys oryndary qaıtadan shaqyryp jatqany baıqalady. Ásirese bul jaǵdaı memlekettik sektorǵa tán. Alaıda mundaı oń úrdis eńbek salalarynyń barlyǵynda bola bermeıdi. Eńbek jaǵdaıynda kemsitýshiliktiń kórinis berýi qoǵamnyń bir bóliginiń ıerarhııasy men konservatıvtiligimen de baılanysty. Bul ártúrli jastaǵy adam bir-birin stereotıpti túrde, belgili bir jasqa tán mádenıet, minez-qulyq jáne bilim bagajy aıasynda qabyldaǵan kezde qoǵamda kvo-mártebesin saqtaıdy. Alaıda mundaı qabyldaý kóbine-kóp qoǵamǵa, sonyń ishinde ekonomıkaǵa zııanyn tıgizedi. Jalpy, elimizde jasqa baılanysty taptaýryn túsinikterdiń joıylýy úshin birshama ýaqyt kerek», deıdi sarapshy.
Egde tartqan adamdar zamana kóshine ilesip, jańa tehnologııalardy meńgere almaýynan jumys ortasynda kemsitýshilikke ushyraıtyn jaǵdaılar da bolady. Sondyqtan eıdjızmmen kúreste úlken kisilerdiń kompıýterlik saýatyn arttyrý da basshylyqqa alynady. Negizinde bul máselege múldem jol bermeý úshin biraz memlekette zań aıasynda shara qoldaný qarastyrylǵan. Mysaly, Fransııada jasyna baılanysty kemsitýshilik úshin qylmystyq bap bolsa, Ulybrıtanııada dáleldengen eıdjızm faktisi úshin 45 myń fýnt sterlıngke deıin aıyppul salynady. Al AQSh-ta jumyspen qamtýda jasy boıynsha alalaýǵa tyıym salatyn arnaýly zań bar. Ol zań 40 jastan asqan jumysshylardyń quqyǵyn qorǵaıdy.
Bul rette Qazaqstanda kemsitýshilikke qarsy shara qoldaný úshin zańnamany jetildirý qajettigi bar. Sarapshylardyń aıtýynsha, azamattardyń jas ereksheligine qaraı kemsitýshilikke ushyraǵanyn dáleldeý óte qıyn. О́ıtkeni elimizdiń zańnamasynda eıdjızm jóninde naqty túsinik joq, sondaı-aq onyń belgileri de aıqyndalmaǵan.
Degenmen elimizde eıdjızmmen kúres dep baǵalaýǵa bolatyn bastamalar júzege asyrylyp jatqanyn atap ótken jón. Mysaly, áleýmettanýshylar eıdjızmmen kúreste tálimgerlik ınstıtýtyn kúsheıtýdiń mańyzdy ekenin aıtady. Iаǵnı aǵa býyn men jastardy tájirıbe almasýy úshin birlesken jobalarǵa tartý usynylady. Osy oraıda elimizde qolǵa alynǵan «Urpaqtar kelisimsharty» jobasy eske túsedi. Bul bastama 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan kásipkerlikti damytý jónindegi ulttyq joba aıasynda iske asyrylyp jatyr. Munyń maqsaty – zeınetkerlik jasqa jetken, jumys istep júrgen qyzmetkerdiń ornyn basatyn jas mamandy jumysqa ornalastyrý. Úmitkerdiń jalaqysy 6 aıǵa deıin memlekettik sýbsıdııa arqyly tólenedi. Sýbsıdııalardyń aılyq mólsheri salyqtardy, mindetti áleýmettik aýdarymdardy, paıdalanylmaǵan eńbek demalysy úshin ótemaqylardy jáne ekologııalyq ústemeaqylar boıynsha tólemderdi eseptemegende bank qyzmetterin eskere otyryp, 30 aılyq eseptik kórsetkishti quraıdy. Kelisimsharttyń merzimi ótken soń, úmitker tálimgerdiń aılyq tabysyna teń kelerlikteı turaqty jumysqa ornalastyrady. Byltyr «Urpaqtar kelisimsharty» jobasy arqyly el óńirlerinde 493 adam jumysqa ornalasty. Joba aıasynda jumysqa ornalasqandardyń eń kóbi Aqtóbe (104 adam), Almaty (39 adam) jáne Jetisý (39 adam) óńirlerinde baıqalady.
Sóz basynda eıdjızmniń aýqymy keń ekenin, birneshe túrge bólinetinin keltirdik. Sonyń ishinde djeınızm egde jastaǵylardy kemsitýdi bildirse, edaltızm – jastardy alalaýdyń anyqtamasy. Iаǵnı orta jastan asqandar sııaqty jastar da jumys tabarda tájirıbesiniń joqtyǵynan kóptegen kedergige tap bolady. Sonda elimizdegi jolǵa qoıylǵan «Urpaqtar kelisimsharty» jobasy eıdjızmniń osy eki túriniń de aldyn alýǵa baǵyttalǵan bastama ekeni kórinedi.
Eıdjızmge jol bermeý baǵytyndaǵy is-sharalardyń biri retinde «Kúmis jas» jobasyn da ataýǵa bolady. Bul jobaǵa 50 jastan asqan jáne zeınetkerlik jasqa deıingi jumyssyz azamattar qatysa alady. Jobaǵa qatysý úshin mansap ortalyǵyna ótinish berý qajet. Eńbek mobıldiligi ortalyǵy eńbekaqy tóleýge jumsalǵan shyǵyndardyń bir bóligin óteýge sýbsıdııalar berý jolymen osy jobany qarjylandyryp otyr.
«Jumystyń birinshi jylyndaǵy sýbsıdııalar mólsheri jalaqy mólsheriniń 70%-yn, jumystyń ekinshi jylynda – 65%-yn, úshinshi jylynda 60%-yn quraıdy. «Kúmis jas» jobasyna qatysý merzimi aıaqtalǵannan keıin jumys berýshi zeınetkerlik jasqa tolmaǵan adamdy keminde bir jyl merzimge, sondaı-aq zeınetaldy jastaǵy azamatty zeınetkerlikke shyqqanǵa deıin turaqty jumyspen qamtýǵa mindetti», deıdi Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń Halyqty jumyspen qamtý departamenti dırektory Asqar Nııazov.
2023 jyly «Kúmis jas» jobasy boıynsha 50 jastan asqan 15 166 adam jumysqa ornalasty. Bul qatardaǵy azamattardyń eń kóbi Túrkistan (2 103 adam), Qyzylorda (1 121 adam), Almaty (1 099 adam), Qaraǵandy (1 092 adam) jáne Aqtóbe (1 056 adam) oblystarynda tirkeldi.
Túptep kelgende, sózdiń túıini qazaqtyń «Úlkenge – qurmet, kishige – izet» qaǵıdasyna kelip tireledi. Tek osyny sózben ǵana emes, is júzinde de kórsete bilgen jón. Qoǵamnyń irgesi osyndaı izgi qasıettermen nyǵaıyp, kóshimiz ilgeri jyljıdy. Aqyn Qazaqstannyń Eńbek eri Muhtar Shahanovtyń «On ekiden úshti alsa – nól qalady» degeni sııaqty, kóktemimiz – jastarsyz, kúzimiz – qarttarsyz ómirimizdi, bolashaǵymyzdy elestetý múmkin emes.
