Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Parlament depýtattarynyń sarapshylardyń tabandylyǵy arqasynda Úkimettiń kózqarasy durystalyp, jaǵdaı ózgere bastady. Qazir Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi múddeli memlekettik organdarmen Agrobank qurý máselesin pysyqtap jatqan kórinedi. Bastamaǵa Ulttyq bank pen Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi de qarsy emes sekildi.
Másele kesh te bolsa qozǵaldy, biraq kóp nárseni ýystan shyǵaryp aldyq. Biz EAEO sharttaryn Agrobankpen baılanystyryp qaraýymyz kerek edi deıdi sarapshylar. Aýyldy kvazısektordaǵy qarjy ınstıtýttarynyń kómegimen aıaqqa turǵyzamyz degen urannyń úmitti aqtamaǵany 2015 jyldary-aq belgili bolyp qalǵan. Jyl saıyn respýblıkalyq bıýdjetten bólinetin nesıeniń basym bóligi iri sharýashylyqtar enshisine tıedi de, shaǵyn fermerler shómishten qaǵyla beredi. Úkimettiń aýylǵa bólgen qarjysynyń shamamen 86%-y úlken kásiporyndarǵa tıse, 24%-y usaq sharýashylyqtarǵa buıyrady. Reseıde de Agrobank qurý tájirıbesi bar. Sol arqyly agrosektorǵa tómen paıyzben nesıe berip, aýyl sharýashylyǵyn quldyraýdan saqtap qaldy. Iаǵnı agrarlyq bank qıyn sátte «qutqarý jastyqshasy» mindetin atqara alady.
Sarapshy Beısenbek Zııabekovtiń aıtýynsha, bizdiń elde aýyldy qarjylandyrý máselesi birizge túsirilmegen. Aýyldyń ınvestısııalyq tabys deńgeıi de zerttelmegen. Ekinshi deńgeıli bank ókilderi sýbsıdııalaý júıesi shyǵyndy jaýyp, ónimniń ózindik qunyn azaıtyp, aýyl sharýashylyǵy salasynyń tabystylyǵy artqanda ǵana qarjy salýǵa bolatynyn aıtady. Al mamandar sýbsıdııaǵa bólinetin qarajat eki eselense, jaǵdaı sál de bolsa jaqsaryp, jerdi saýyqtyrýǵa múmkindik týady deıdi. Sondyqtan bıznestiń bul máseleni aınalyp ótýiniń basty sebebi osy ekenin eki tarap ta moıyndaıdy.
«Memlekettiń bólgen qarjysynyń biraz bóliginiń aýylǵa jetpeıtini – aıtyla-aıtyla aqjemdengen taqyryp. Nesıelik seriktestikterdiń aýylǵa nesıe berý saıasatyn júrgizýge shamasy jetpeı otyr, aktıvteri de, kapıtaly da az. 2023 jylǵy derekterde 280 myń aýyl sharýashylyǵy sýbektisiniń 8 532-si nemese olardyń jalpy sanynyń 3%-dan sál astamy ǵana memlekettik mekemeler arqyly nesıe alǵany aıtylǵan. Al bankterden nesıe alǵan sharýalardyń úlesi budan da az. Sebebi mindetti túrde kepilge múlik qoıýy shart, odan ózge qarjylyq eseptilik pen turaqtylyqqa qatysty talaby da qatal. Demek elimizdegi barlyq sharýanyń 5%-ǵa jýyǵy ǵana nesıege qol jetkize alady. Qoldyń qysqalyǵy men qarjynyń tapshylyǵynan sharýalar bárin únemdeýge májbúr. Joǵary sapaly tuqym, tyńaıtqysh, pestısıd, qural-jabdyq pen janar-jaǵarmaı materıaldaryn jetkilikti mólsherde alýǵa múmkindik shekteýli. Reseıdiń shekaralas oblystaryndaǵy astyqtyń ózindik quny Qazaqstanmen salystyrǵanda 1,5 ese tómen. Reseı fermerleri buǵan mamandandyrylǵan aýyl sharýashylyǵy bankinen arzan jáne uzaqmerzimdi nesıe alý arqyly qol jetkizdi. Al О́zbekstandaǵy Agrobank 2009 jyldan beri jumys isteıdi», deıdi ol.
B.Zııabekovtiń aıtýynsha, Agrobankin ashýǵa kedergi bolyp, qarsylyq tanytyp kelgen toptardyń meseli qaıta bastady. Úkimet mundaı qarjy uıymynyń qajettiligin endi túsindi.
«Mundaı bankti áýelde memleket balansynda ustap, keıin jekemenshikke berýge bolar edi. Biraq bizdiń elde salalyq bankterdi ashýda kedergi kóp. Qoldanystaǵy zańdar, onyń ishinde «Qazaqstan Respýblıkasynyń bankter qyzmeti týraly» zańy boıynsha «Turǵyn úı qurylys jınaq bankten» ózge birde-bir bank mamandandyrylǵan bank bola almaıdy. Eger osy normanyń kúshi joıylsa, agrarlyq banktiń ashylýyna kedergi de joıylady. Kúni búginge deıin qabyldanǵan zań kúshi bar qujattarda aýyldy qarjylandyrý tetigi qarastyrylmapty. 1998 jyly aýyl sharýashylyǵynyń damý strategııasy degen úsh jyldyq baǵdarlamada osy máseleniń shet-jaǵasy aıtylǵan. Biraq sońǵy nátıjede múddeli toptar aýyldy tek bıdaımen ǵana baılanystyryp qarady da basqa másele umyt qaldy», deıdi.
Ol agrarlyq bank ashýdy zańǵa ózgerister engizýden bastaý qajettigin aıtady. Baıandaýynsha, arnaıy bank jumys istegen jaǵdaıda ǵana bólingen qarjy da berekeli bolady.
«Álemdik tájirıbede aýylǵa qatysty máseleniń bári agrarlyq, kooperatıvtik bankter nemese memleket-jekemenshik seriktestik túrindegi bankter arqyly sheshiledi. Qarjylandyrý máselesi de sol bankterdiń usynysy negizinde rettelip otyrady. Bank basshylarynyń usynysynda jergilikti kásipkerlerdiń bıznes jobasy eskeriledi. Bul aýyldy qarjylandyrýdyń kópdeńgeıli júıesin qalyptastyrar edi», deıdi B. Zııabekov.
Agrobank qurý týraly áńgime qozǵalsa, memleket osyǵan deıin mamandandyrylǵan banktiń birneshe ret bankrotqa ushyraǵanyn alǵa tartatyn. Ekonomıst Qýanysh Aıtahanovtyń sózinshe, alaıda qıyn-qystaý shaqtarda tek aýyl sharýashylyǵy banki emes, búkil bank júıesi daǵdaryspen betpe-bet qaldy. Olardyń keıbirin memlekettik qoldaý arqasynda túzep alǵanymyzdy bári biledi.
«Halyqtyń 46 paıyzy aýylda turady. Demek bank klıentteriniń sany kemi 1 mln adam degen sóz. EAEO-daǵy seriktes el RF men Belorýssııadaǵy agrobankterdiń barlyq aımaqta fılıaly bar. Álemniń 90 elinde aýyl sharýashylyǵy banki jumys isteıdi degen derektiń ózi biz kózge ilmeı otyrǵan máseleniń qanshalyqty ózekti ekenin kórsetip tur. Aýylǵa qarjy jetkilikti bólinedi. Demek «Agrobank nesıesiniń paıyzdyq ústemesin aýylǵa bólingen demeý qarjy arqyly da jeńildetýge bolady. Paıyzdyq mólsherlemelerdi memleket esebinen tómendetý úshin sýbsıdııa bólýge tıispiz», deıdi Q. Aıtahanov.
ALMATY
